موانع توسعه سیاسی در ایران

by حسین بشیریه

پژوهش حاضر حاوی بحثی در باب موانع تاریخی و ساختاری توسعه سیاسی در ایران است که در سال ۱۳۷۲ به انجام رسید. نقطه تمرکز این بحث از حیث تاریخی «دولت مطلقه پهلوی» است. در گفتار اول ساختار قدرت سیاسی به عنوان مانع توسعه بررسی شده است. در گفتار دوم که حاوی بحثی عمومی‌تر است، شکاف‌ها و چندپارگی‌های اجتماعی و فرهنگی در ایران به عنوان موانع توسعه تحلیل شده‌اند. به طور کلی در این پژوهش سعی شده است تعبیری تئوریک از خطوط کلی تاریخ سیاسی معاصر ایران با تأکید بر دوران پهلوی عرضه شود. استدلال اصلی آن است که تکوین ساخت دولت مطلقه مدرن همراه با گسترش چندپارگی‌های اجتماعی و فرهنگی و تداوم و تقویت فرهنگ سیاسی پدرسالارانه مواضع اصلی توصعه سیاسی ایران بوده‌اند
[از دیباچه کتاب به قلم نویسنده]

Genres: Politics, Sociology

173 pages, Paperback

First published April 1, 2001

About the author

حسین بشیریه در سال ۱۳۳۲ در همدان متولد شد. وی لیسانس خود را در رشته علوم سیاسی از دانشگاه تهران گرفت و سپس برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت. در سال ۱۹۷۹ در رشته رفتارشناسی سیاسی از دانشگاه اسکس انگلستان فوق لیسانس دریافت کرد و در سال ۱۹۸۲ موفق به اخذ درجه دکترا در رشته تئوری سیاسی از دانشگاه لیورپول گردید.

او که در دانشگاه تهران ممنوع‌التدریس شده بود ایران را ترک کرد و به دانشگاه سیراکیوز در نیویورک رفت.

Reviews

[Ali Momeni · Rating 4 out of 5]

وقت آن رسیده است که بحث درباره توسعه و عوامل عدم تحقق انواع آن در کشورمان (من جمله توسعه سیاسی)از کوچه و بازار و تاکسی و اتوبوس به دانشگاه و فضای علمی انتقال یابد و اهل فن و متخصصین این عرصه به بررسی موشکافانه ی آن بپردازند.
کتاب "موانع توسعه سیاسی در ایران" حسین بشیریه یکی از بهترین آثاری بود که می شد در این باب نوشت.نگاه بی طرفانه و پراگماتیستی بشیریه در تمام طول کتاب به همراه قلم ساده و همه فهم وی سبب شده است ظرافت بینشی که در این تحقیق مختصر و مفید لمس می شود،لذت نگاه معتبر و علمی بشیریه را به خواننده بچشاند و زمینه ساز ایجاد سوال های متعدد در ذهن وی گردد.

[Safa · Rating 2 out of 5]

تکرار مکررات

[Ali · Rating 5 out of 5]

بشیریه در تحقیقی کم نظیر و شاید به لحاظ ارائه بحثی به این قوت در چنین حجمی ( 170 صفحه) که محال می‌نماید، سه مانع عمده بر سر راه توسعه سیاسی در ایران معاصر را؛ تمرکز بر منابع قدرت سیاسی به عنوان اصلی ترین ویژگی ساخت دولت مطلقه، چند پارگی های اجتماعی فرهنگی جامعه و ایدئولوژی و نگرش سیاسی الیت جامعه، میداند. تحقیق کتاب بررسی این موانع در دوره آغاز تاسیس ساخت دولت مطلقه مدرن ( پهلوی اول) و ادامه آن تا قبل از انقلاب اسلامی است، و نویسنده در مقدمه کتاب خبر از انتشار جداگانه همین بررسی در دوره جمهوری اسلامی میدهد اما گویا چنین تحقیقی تا به امروز چاپ نشده است و دلایلش هم با خواندن کتاب قابل فهم است، هرچند بسیاری از این موانع اختصاص به دوران قبل از انقلاب ندارد! کتاب از بین سایر آثار چاپ شده بشیریه به کتاب دیباچه ای بر جامعه شناسی سیاسی در ایران نزدیک است و به همان اندازه خواندنی، از بین سه مانع اصلی یاد شده، مورد تکوین ساخت دولت مطلقه حجم اصلی کتاب را شامل می‌شود ( 130 صفحه) که نویسنده به تفصیل در شرح نظام پاتریمونیالی و ویژگی های عمده آن در بافت فرهنگ اجتماعی سیاسی ایرانیان و علل و عوامل تکوین ساخت دولت مطلقه بحث کرده است اما به نظر نویسنده در دوبخش بعدی کتاب حق مطلب را آنچنان ادا نکرده ( که احتمالا در آن صورت حجم کتاب میبایست بسیار بیشتر می بود) و به لحاظ دقت هم اندکی با فصل اول کتاب فاصله دارد، شاید دلیلش کمرنگ تر شدن وجوه جامعه شناختی بحث و پررنگتر شدن موضع ایدئولوژیک نویسنده میباشد.

[Mostafa · Rating 5 out of 5]

اين كتاب به خوبي ساختار نظام پاتريمونيال و پدر-شاهي در ايران را توضيح مي دهد و ساخت قدرت در ايران معاصر را تا پايان دوران پهلوي بررسي مي كند .
مطالبي بسيار ارزنده در حجم بسيار كم .

[Sina Abdi · Rating 3 out of 5]

کتاب تحلیلی هست بر اینکه چرا در ایران توسعه سیاسی (مشارکت عموم جامعه با طرز تفکرهای متفاوت در سیاست) اتفاق نیوفتاد. بررسی هم از مشروطه تا آخر پهلوی هست و جمهوری اسلامی مورد بررسی قرار نمیگیره.

در مقدمه دلایلی که برای توسعه ساسی ایجاد مانع میکند توضیح داده میشه و در فصل‌های بعد این عوامل در ایران مورد بررسی قرار میگیره.

خوندن کتاب سخت نیست و دید خوبی هم از شرایط و موانع توسعه سیاسی میده

[Sara · Rating 4 out of 5]

خیلی خوندنی بود و ضروری. پرسپکتیو می‌ده برای تحلیل.

[منوچهر محور · Rating 2 out of 5]

کتاب از اصطلاحاتی استفاده می‌کند که آنها را تعریف نمی‌کند (پاتریمونیالیسم،،استبداد شرقی، بناپارتیست، شبه بناپارتیست،...) در حالی که می‌توانست در فصل «تمهیدات نظری» هر کدام را کوتاه توضیح دهد همان طور که منظورش از «توسعه سیاسی» را به وضوح معین کرده است [ص ۱۱]. اما فصل «تمهیدات نظری» به جای روشن کردن موضوع و پیشینه پژوهش، عبارتست از نام صاحب‌نظران، کتاب‌های آنها و لیست اصطلاحات مورد نیاز بحث و فرض این که خواننده خودش با همه اینها آشناست. که البته کاری مرسوم است و همیشه مرا به شک می‌اندازد که شاید خود پژوهشگر هم سر از کار خودش و هم‌رشته‌ای‌هایش در نمی‌آورد.
این گنگ بودن در بدنه اصلی پژوهش ادامه می‌یابد؛ کتاب ادعاهای زیادی دارد که برایشان مثال نمی‌آورد و خواننده نمی‌داند دقیقاً بر چه اساسی فلان نتیجه گرفته شده است. مثلاً وقتی می‌گوید سران ایلات تبعید یا اعدام شدند چرا نام یکی دو نفر را نمی‌آورد؟ یا گروه‌های قدرتی منقاد و منکوب شدند مثلاً کدام گروه‌ها؟ ما به نویسنده پیشنهاد می‌کنیم کتاب «موانع رشد سرمایه‌داری» احمد اشرف را بخواند و ببیند چطور باید پشت هر ادعایی به مثالی گرم باشد.
من دیده بودم کتاب تاریخی صرفاً وقایع‌نگاری باشد ولی ندیده بودم فقط جمع‌بندی و تحلیل خالی باشد. به این ترتیب خواننده نه چیزی از این کتاب یاد می‌گیرد و نه می‌تواند با عقل خودش ادعاهای نویسنده را سبک سنگین کند؛ البته نویسنده هم ادعای آموزش ندارد بلکه از خواننده انتظار دارد ادعاهای او را دربست بپذیرد وگرنه خواننده بی‌سواد است و می‌تواند برود پی کارش.
این موضوع در فصل دوم کتاب خیلی بیشتر به چشم می‌آید؛ انگار نویسنده فکر می‌کند حرف‌هایش را در فصل اول کامل باز کرده و حالا در فصل دوم وقت نتیجه‌گیری و جمع‌بندی است. حتی تعدادی جدول از منابع دیگر آورده است که مثلاً مقدار عددی «گسیختگی اجتماعی» [ص ۱۴۲] یا «میزان بی‌اعتمادی» [ص ۱۶۴] به درصد بیان می‌کنند بدون این که تعریفی از این اصطلاحات ارائه شود تا خواننده هم بفهمد مفهموم این ارقام چیست (البته به یک یک آن منابع ارجاع داده شده تا خواننده خودش برود آنها را در بیاورد و سواد نداشته‌اش را تکمیل کند)؛ این نویسنده هم گویا فکر می‌کند عدد و رقم خدا هستند و نمی‌شود روی حرفشان حرف آورد. کتاب تعدادی نمودار هم دارد که طبق معمول متون علوم انسانی فقط هستند که باشند و چیزی به محتوا اضافه نمی‌کنند.
اما از همه جالب‌تر برای من این بود که نویسنده هیچ نظری از خودش نداده بلکه نظرات پژوهشگران اروپایی و امریکایی را جمع‌آوری و ارائه داده است. کتاب شدیداً از غرب‌زدگی رنج می‌برد و ما به نویسنده پیشنهاد می‌کنیم کتاب «شرق‌شناسی» ادوارد سعید را هم بخواند.

ص ۱۳۵

تحولات حاصل از نوسازی در ایران نسبت به تحولات فکری سبقت تاریخی داشتند، تجربه نوسازی در غرب که مقدمات فکری تحولات اجتماعی (بویژه نگرش پروتستانی به زندگی مادی) از پیش در آنها فراهم گردیده بود. بدین سان پوشش فکری لازم برای تحولات عینی جامعه وجود نداشت.

ص ۱۳۹

با قرار گرفتن ایران در تحت تأثیرات مختلف تمدن غربی از اواخر قرن نوزدهم به بعد و با توجه به ناتوانی نظام فکری سنتی در تأمین توجیهات نظری برای تحولات جدید، خلائی فکری در محیط معنوی ایران پدید آمد که بتدریج تا اندازه‌ای به وسیله شاخه‌های گوناگون اندیشه مدرن پر شد. خاستگاه ایدئولوژیهای عمده قرن بیستم در ایران بویژه ناسیونالیسم، مدرنیسم اسلامی و سیاسی شدن اسلام را در همین دوران باید جست. حتی می‌توان گفت که نهضت بابیه درایران نهضت مدرن نافرجامی بود که تحت تأثیر دورادور افکار غربی کوشید تا به نحوی خام‌اندیشانه برخی مبادی فکری لازم برای تحولات عینی جدید را فراهم آورد. چنین کوششی از آنجا که برخی مفاهیم مذهب مستقر را به کار می‌برد و در آن تغییر می‌داد و در حریم حصین روحانیت مذهب شیعه تعدی می‌کرد، به نتیجه نرسید.

ص ۱۵۸

در فرهنگ پاتریمونیالیستی و تابعیت، اعتراض بر ضد حکومت... اغلب دو شکل دارد: یکی اعتراض از موضع اخلاقی بر ضد فرصت‌طلبی و قدرت‌پرستی که نمونه آن را می‌توان در اعتراضات صوفیانه جست. این گونه اعتراض معمولاً به عزلت‌گزینی و کناره‌جویی و انفعال کامل سیاسی می‌انجامد. دوم اعتراض ناگهانی و عصبی همانند اعتراض فرزند بردبار نسبت به پدر خودکامه که ناگهان صورت می‌گیرد و بزودی دوباره جای خود را به اطاعت و تابعیت محض می‌دهد. به طور کلی در فرهنگ سیاسی تابعیت، رفتارهای سیاسی افراد ترکیبی است از فرصت‌طلبی، انفعال و کناره‌گیری، اعتراض سرپوشیده و ترس.

ص ۵۵

با توجه به اینکه ایران متشکل از ایلات و عشایر بود و هر ایل واحد اداری، سیاسی، فرهنگی و قومی نسبتاُ جداگانه‌ای محسوب می‌شد، یگانگی و وحدت ملی در ایران در گرو تمرکز منابع قدرت بود. در عین حال با توجه به خودمختاری نسبی قبایل و عشایر و پراکندگی منابع قدرت و عدم امکان حفظ تمرکز نظامی و اداری در درازمدت، سخن گفتن از وجود دولت مطلقه پیش از قرن بیستم در ایران دشوار است. هرچند نظام فئودالی به معنای غربی آن در ایران پیدا نشد، با این حال و به رغم دعاوی مطلق‌گرایانه شاهان و حکام سیاسی در عمل نوعی پراکندگی قدرت وجود داشت و در برخی از برهه‌های تاریخ ایران مناطق ایل‌نشین همچون ممالک مجزایی به نظر می‌رسیدند.

[Parmidaattari · Rating 3 out of 5]

مشکلی که من توی کتابای بشیریه میبینم اینه که با همه‌ی اهمیتش جوری نوشته شده که زمان خوندن انگار باید قبلیا رو هم خونده باشی
و هی ارجاعاتی بهش داده میشه نه بصورت مستقیم ولی همش باید رجوع کرد

[Ehsan Ghadimi · Rating 5 out of 5]

محال است در ۱۷۰ صفحه ی دیگری بتوانید این قدر اطلاعات سیاسی مفید علمی، ساده و کاربردی بیابید ...

[parmis khojaste bakht · Rating 5 out of 5]

کتاب جمع و جور و ارزشمندی‌ست که اولا مسئله را خوب تعریف کرده و ثانیا از مقوله‌های وسیعی برای بررسی این مسئله استفاده کرده. مقولاتی نظیر فرهنگ سیاسی، ساختار، منابع قدرت، ایدئولوژی، شکاف اجتماعی، نظریات گذار، مدرنیزاسیون، تاریخ و ... . می‌توان از این کتاب استفاده کرد و این مقولات و تاثیرشان روی یکدیگر را کنار هم دید و سپس جداگانه به سراغ هر کدام رفت. چنین بررسی ساختارمندی را در بین پژوهشگران ایرانی کم‌تر می‌شود دید.

[Samira Farokhmanesh · Rating 5 out of 5]

با خوندن این کتاب برای کسانی که به حوزه توسعه سیاسی در ایران علاقه مندند، میتوان بسیاری از علت و چراها و چگونگی ها را فهمید

[Maral]

good