Άθος, ο δασονόμος

by Maria Stefanopoulou, Μαρία Στεφανοπούλου

Τι θέση έχει το επαναλαμβανόμενο έγκλημα στην καθημερινότητα ενός πολέμου που διαρκεί - εθνικοαπελευθερωτικού, εμφυλίου, κοινωνικού ή ατομικού πολέμου για την επιβίωση; Ποιο είναι το νόημα της θυσίας των αμάχων, όταν πρόκειται για ανυποψίαστα θύματα αντιποίνων;
Στις 13 Δεκεμβρίου 1943, στα Καλάβρυτα, οι Γερμανοί διαπράττουν αντίποινα εκτελώντας όλο τον άμαχο αντρικό πληθυσμό. Μένουν οι γυναίκες για να θάψουν τους άντρες. Η Μαριάνθη και η κόρη της η Μαργαρίτα εγκαταλείπουν την πόλη. Η Λευκή, γιατρός, κόρη της Μαργαρίτας γεννημένη το 1955, έχει στοιχειωθεί από το πολεμικό αυτό έγκλημα και ζει στη σκιά του παππού της, του Άθου, συζύγου της Μαριάνθης, δασονόμου της επαρχίας Καλαβρύτων. Αφοσιώνεται στον πόνο και στη θεραπεία των ασθενών της και στη διερεύνηση του ναζιστικού φονικού. Είναι όμως ο Άθος πράγματι ένας από τους δεκατρείς επιζώντες της ομαδικής εκτέλεσης;
Ο κόσμος της σκιάς, όπως στα δασικά μονοπάτια όπου περιπλανιέται ο Άθος, νεκρός ή ζωντανός (μυστήριο που μόνον η πράξη της γραφής μπορεί να φωτίσει), συντροφεύει εδώ τα πρόσωπα της αφήγησης. Οι ήρωες αυτοί, δέσμιοι ενός άπιαστου ονείρου, σκέφτονται πάντοτε το κακό αδιαχώριστα από το θαύμα της ομορφιάς, με όρους τραγικούς, γι' αυτό ίσως και λυτρωτικούς: ο πόλεμος κυοφορεί την ειρήνη, ο θάνατος τη ζωντανή μνήμη, ο αφανισμός το αίσθημα της ελευθερίας. Μόνο το φάσμα της εκδίκησης μένει στείρο και τυφλό, χωρίς έξοδο στην απέναντι όχθη.
Ο "επιζών" Άθος και ο κόσμος της σκιάς και της περισυλλογής μέσα στον οποίο η Λευκή τον επινόησε και τον εξιστορεί ανήκει μάλλον στο χώρο της εσωτερικής εμπειρίας. Ο Άθος είναι ο τρίτος άνθρωπος: ούτε θύμα ούτε ένοχος (παλεύει και με τα δυο), ούτε δεξιός ούτε αριστερός, αντιήρωας μιας ηρωικής εποχής, ή απλώς ένας ήρωας παντός καιρού.
Το θέμα της μετάδοσης του τραύματος του πολέμου στις επόμενες γενιές είναι εδώ κεντρικό. Όσο η κίνηση της Ιστορίας μετατοπίζει τα δεδομένα και τις αξίες και οι κοινωνίες αλλάζουν, ήρωας εντέλει είναι ο καθημερινός άνθρωπος που, χάρη στη ζωντανή του μνήμη, ξέρει να ζει ειρηνικά και δίκαια δίχως να καταχράται την ελευθερία του. Αλλά και το μεγαλείο της φύσης αντιμάχεται το μεγαλείο και τον ηρωισμό του πολέμου, με τη σκληρότητα που η μοίρα ξέρει να επιφυλάσσει στα πλάσματά της.

284 pages, Paperback

First published January 1, 2015

Reviews

[Xenia Germeni · Rating 5 out of 5]

Αιτία για να διαβαστεί αυτό το βιβλίο ήταν η σύντομη εκδρομή μου στα Καλαβρυτα, Μ.Σάββατο 2017. Κάθε σελίδα του βιβλίου απλωνόνταν μπροστά μου. Ξεκίνησα με το ΚΤΕΛ από Πατρα και είδα μπροστά μου να ξεπροβάλλει ο Χελμός, τα έλατα, τα δέντρα, η ομίχλη, το δάσος, το ρολόι, ο δρόμος της "θυσίας", το Κάπη, το νεκροταφείο, το Κάπη, ο λευκός σταυρός, το μνημείο, το σχολείο και μουσείο του Ολοκαυτώματος, το Μέγα Σπήλαιο, το φαράγγι του Βουραικού, ο οδοντωτός...Όμως έψαχνα...αναζητούσα και εγώ όπως η Ιοκάστη μια από τις ηρωίδες του βιβλίου ανάμεσα στις στάχτες την αλήθεια, τον πόνο, τον πανικό και την καταστροφή. Η Μαρία Στεφανοπούλου έγραψε ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί από όλους μας. Για ένα γεγονός που ακόμη ίσως πονάει, σίγουρα όμως διχάζει και δε ξέρω εάν τελικά μας έκανε να προχωρήσουμε μπροστά σαν χώρα. Δημιούργησε μίση και πολλά πάθη..Για καποιους ήταν "θύσια" και για άλλους μόνο "έγκλημα"...Με έκανε να σκεφτώ πολλές φορές ότι δεν θα ήθελα να ζήσω πόλεμο, δεν θα ήθελα να σκέφτομαι το χαμό του γείτονά μου (όσο κι αν αντιπαθώ), δεν θα ήθελα να ζήσω ποτέ ένα τέτοιο ολοκαύτωμα...Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε κύκλους και οι περιγραφές, η σύνταξη και η δομή του είναι τοποθετούν όχι λίγες φορές στη θέση των ηρώων.

[Vasileios Diakovasilis · Rating 5 out of 5]

Στο βιβλίο της Στεφανοπούλου, φαινομενικά πρωταγωνιστής είναι ο Άθος, ένας δασονόμος στα Καλάβρυτα, ο οποίος ζει μια ήσυχη ζωή, μέχρι την ημέρα του τραγικού ολοκαυτώματος. Επιβιώνει(!) από τη σφαγή χάνοντας όμως το γιο του, απομονώνεται στα γύρω βουνά τα οποία γνωρίζει πολύ καλά, ζει τον εμφύλιο ως ουδέτερος, ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις, ζει την μετα-εμφυλιοπολεμική Ελλάδα. Στην πραγματικότητα όμως, η πρωταγωνίστρια είναι η εγγονή του η Λευκή, η οποία ξαναζεί στα ίδια μέρη που θα ζούσε ο παππούς της, αν πράγματι κατόρθωνε να επιβιώσει από την ομαδική σφαγή των Καλαβρύτων τον χειμώνα του 1943. Εργάζεται στην πόλη, περπατά στα βουνά στα οποία εργαζόταν ο παππούς της ο Άθος, συγχρωτίζεται με όλα εκείνα που ανασυνθέτουν την ύπαρξη του Άθου σε συνδυασμό με την ιστορία της περιόδου εκείνης.
Η Λευκή νιώθει βαρύ το φορτίο της ιστορίας, που "κτύπησε" τη δική της οικογένεια. "Μόνο αν υπάρξω ως Άθος θα λυτρωθώ" λέει. Πεθαίνει νέα, στα 51 της. Μέχρι του τέλους της ζωής της αναζητά τη λύτρωση. Ταύτισε τη ζωή της, με αυτή της αρχαίας τραγικής πρωταγωνίστριας, της Αντιγόνης, η οποία " ένιωθε της Ελευθερία και βρήκε το σθένος αυτή η κοπέλα να αγωνιστεί εναντίον της παντοδυναμίας του πεπρωμένου, άσχετα αν αυτό έγινε το τίμημα της ζωής της.... Αναγεννιόμαστε μέσα από τις στάχτες μας φτάνει κάποιος να θυσιαστεί."
Η Λευκή της Στεφανοπούλου φαίνεται ότι δεν τα κατάφερε. Ο ιστορικά τραγικός θάνατος του παππού της, ο τρόπος που μεγάλωσε, δίπλα στη μητέρα και τη γιαγιά της, που κουβαλούσαν το δικό τους "Γολγοθά", την έκλεισαν μέσα στον κύκλο της ιστορίας και περιστρεφόμενη σε αυτόν από τα αναπάντητα ιστορικά ερωτήματα που κουβαλά ο καθένας μέσα του, έμεινε με τα δεσμά της ως το τέλος.
Ειδικά στο τελευταίο του κεφάλαιο, όπου η κόρη της Λευκής αναλαμβάνει να μαζέψει όλο το υλικό που άφησε πίσω η μάνα της, φάνηκε καθαρά, ο "απελπισμένος αγώνας" της Λευκής, για να κερδίσει την ελευθερία της από το βάρος της οικογενειακής της ιστορίας. Αλλά το βιβλίο "διαπραγματεύεται" και πολλά άλλα ζητήματα. Την ηθική του πολέμου: " Ο πόλεμος, κάθε πόλεμος, είναι απεχθής και δε θα έπρεπε να εξυμνείται. Μοναδικός του στόχος είναι το σφαγείο. ". " Δεν πιστεύω στην καταστροφή του κόσμου ή μιας χώρας εξαιτίας του πολέμου. Υπάρχει όμως η καταστροφή μιας ή πολλών ατομικών ζωών και των επιγόνων τους με αφορμή έναν πόλεμο." Τον ηρωισμό: "Όταν είσαι ο νικητής, ο ηρωισμός είναι οι ωραίες πράξεις. Αλλά όταν έχεις ηττηθεί και πρέπει να βρεις τη δύναμη να αντικρίσεις την κατάσταση σου και να την ελέγξεις, ο ηρωισμός αναδεικνύεται μια δύναμη εχθρική, επικίνδυνη, που σε παραλύει - ένας Μολώχ." Τη μεταμόρφωση της νίκης της αριστεράς ( ΕΑΜ ) σε ήττα του Δημοκρατικού στρατού: " Και τότε, στο θρίαμβο των νικητών ( ΕΑΜ * ), που δεν είναι νικητές, και στην ταπείνωση των ηττημένων ( αυτών που συντάχθηκαν με τους κατακτητές *), που δεν είναι ηττημένοι.... " Τον εμφύλιο: " Ξετυλίχθηκε πάντως σαν μια ολοκληρωμένη πράξη τραγωδίας. Και οι δύο πλευρές, αν όχι περισσότερο οι ηττημένοι, εξαναγκάστηκαν να πολεμήσουν. " Τα ισχυρά διλήμματα των μαχητών του Δημοκρατικού στρατού: "Είχα δεχθεί λοιπόν την προσωπική μου καταδίκη, αλλά όχι τον καινούριο αυτόν πόλεμο ανάμεσα σε αριστερούς και δεξιούς Έλληνες. Και ωστόσο ήμουν υποχρεωμένη να εμψυχώνω πολιτικά και ιδεολογικά τους μαχητές του τάγματος." Αριστερά και παιδεία: "Μην ξεχνάτε ότι οι αριστεροί αγαπούν τη μόρφωση όσο και τη δικαιοσύνη. Αριστερός γίνεσαι διαβάζοντας. Καλό είναι όμως να μη μένει μόνο στα δικά τους χέρια η παιδεία, γιατί θα κινδυνεύει να στραγγαλιστεί προκειμένου να ταιριάζει στα μέτρα και τα σταθμά τους."
Όλη η μυθοπλασία του βιβλίου της Στεφανοπούλου, περιστρέφεται γύρω από τη σφαγή των Καλαβρύτων. Όλοι μας λίγο πολύ γνωρίζουμε για την πρακτική αυτή των Γερμανικών Ες-Ες, ως αντίποινα σε κάθε δράση των ανταρτών. Και οι περιοχές που επλήγησαν πάρα πολλές στην Πατρίδα μας. Κι εδώ η συγγραφέας, βάζει ένα ερώτημα. Ερώτημα στο οποίο οι επιζώντες συγγενείς των σφαγιασθέντων, οι γυναίκες και τα παιδιά τους, έχουν προ πολλού δώσει τη δική τους απάντηση. Πόσο υπεύθυνοι ήταν οι αντάρτες, όταν γνώριζαν ότι μετά από τις δικές τους νίκες θα ακολουθούσαν τα αντίποινα των Γερμανών; Ειδικά για τα Καλάβρυτα, προηγήθηκε μια ομαδική σφαγή διακοσίων αιχμαλώτων Γερμανών για να ακολουθήσει το ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων. Έτσι είναι ο πόλεμος! λένε κάποιοι. Οι απώλειες των αμάχων είναι δευτερευούσης σημασίας λένε άλλοι, όταν κυρίαρχο διακύβευμα είναι υπερηφάνεια ενός λαού. Σήμερα μιλάνε απλώς για παράπλευρες απώλειες.
Δεν ξέρω τι παραπάνω να πω! Απλώς θεωρώ τη γενιά μου τυχερή, που δεν βίωσε πόλεμο. Απόλυτα τυχερή!

[Catherine Habel · Rating 4 out of 5]

Touchant et humain. Quel magnifique personnage que celui de Athos.

[clara · Rating 3 out of 5]

3.5, j’ai trouvé ça super intéressant de pouvoir lire un roman sur l’invasion allemande en Grèce pendant la 2GM, suivie de la guerre civile. C’est un récit qui remet en cause le fait même d’écrire l’Histoire, qui peint des personnages poignants et dont le fond demeure très philosophique. En revanche, il me faudra sûrement une relecture pour saisir tous les enjeux de l’œuvre.

[The Reading Bibliophile · Rating 5 out of 5]

Ce livre questionne la "moralité" de la guerre et l'enfermement des générations suivantes dans l'ombre des massacres perpétrés.

[Alice · Rating 1 out of 5]

DNF

[Ιουλία Λυμπεροπούλου · Rating 5 out of 5]

Στο μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου, Άθος, ο Δασονόμος, ξετυλίγεται η ιστορία του εγκλήματος των γερμανών κατακτητών εις βάρος του άμαχου πληθυσμού, στα Καλάβρυτα, στις 13 Δεκεμβρίου 1943, ιδωμένη και διαφωτισμένη από πολλές οπτικές γωνίες, μέσα από τα πρόσωπα το βιβλίου. Το καθένα από αυτά εκφράζει τη δική του εκδοχή για τη μαζική εκτέλεση και την επίδρασή της, επηρεασμένη από την ηλικία, το φύλο, τη θέση, την άμεση ή την έμμεση σχέση με το βίωμα, ενώ ο αναγνώστης παρακολουθεί την πορεία ενός συλλογικού βιώματος, το οποίο προκάλεσε ένα ή πολλαπλά ψυχοκοινωνικά τραύματα, να μεταλαμπαδεύεται σε βάθος χρόνου από τη μία γενιά στην άλλη, φτάνοντας έως το σήμερα. Η αλληλουχία αυτή εντοπίζεται κυρίως ανάμεσα σε γυναίκες, καθώς οι άντρες από 15 έως 65 ετών εκτελέστηκαν, πέραν ελαχίστων από τύχη επιζώντων, και έτσι υποδηλώνονται η απουσία και η επιβεβλημένη μοναξιά που κυριαρχούν στη ζωή τους. (Συνέχεια: https://booksjournal.gr/kritikes/logo...)

[Maria Altiki · Rating 3 out of 5]

Πρώτα από όλα βρήκα πολύ φάουλ να μην έχει το βιβλίο μια σύνοψη για την ιστορία του στο οπισθόφυλλο, ειδικά όταν αναφέρεται στην μαζική εκτέλεση στα Καλάβρυτα από τους Ναζί, αλλά και έπειτα τον εμφύλιο. Η γραφή της Στεφανοπούλου είναι καλή και αρκετά γλαφυρή, αλλά με κούρασε το μπρος πίσω χρονικά από τις αφηγήσεις. Είναι ένα ενδιαφέρον βιβλίο που σίγουρα θα το πρότεινα.

[Christel · Rating 3 out of 5]

Ein wichtiges Thema, ein gutes Buch, aber richtig hineingefunden habe ich nicht. Vielleicht später noch einmal lesen