تاریخ اساطیری ایران

by ژاله آموزگار

این کتاب برای دانشجویان دوره کارشناسی رشته تاریخ در بخشی از درس «تاریخ ایران باستان» و رشته فرهنگ و زبانهای باستانی در درس «اساطیر ایران» و رشته باستان‌شناسی در بخشی از درس «اسطوره شناسی» تهیه شده است.

فصل اول: کلیات
واژه اسطوره
تعریف اسطوره
دلیل وجودى اسطوره
اصل و ماهیت و زمان اسطوره‏‌ها
فایده اسطوره‏‌شناسى
منابع اساطیر ایران
پیش‏ درآمدى بر اساطیر ایران
اساطیر ایران
آفرینش از دیدگاه اساطیر ایرانی

فصل دوم: سه هزار سال نخستین
الف) دنیای روشنیها و نیکیها (قلمرو اورمزد)
ب) دنیای تاریکیها و بدیها (قلمرو اهریمن)

فصل سوم: دوره پایانی سه هزار سال نخستین و برخورد دو نیرو
آفرینش مادى و پیش‏‌نمونه‌‏هاى گیتیى

فصل چهارم: پایان سه هزار سال دوم و آغاز سه هزار سال سوم
یورش دوم اهریمن
نخستین زوج بشر
فرزندان نخستین زوج بشر
پیشدادیان

فصل پنجم: سه هزار سال چهارم
هزاره اول از سه هزار سال چهارم
هزاره دوم و سوم از سه هزار سال چهارم

Genres: Mythology, History, Nonfiction, Iran

104 pages, Paperback

First published April 1, 1995

Reviews

[Sara · Rating 4 out of 5]

کتاب تاریخ اساطیری ایران از خانم ژاله آموزگار یکی از کتاب‌های خلاصه و جمع و جور در زمینه اساطیر ایرانه.
مولف به طرز بسیار خوبی اومده اساطیر ایران رو از بحث خلقت و قیامت تا پهلوانی‌ها و شاهان در چند فصل مختلف، از منابع مختلف مانند اوستا و شاهنامه جمع آوری کرده.
چیز جالبی که وجود داره اینه که تونسته با یه نظم خوبی تو یه حجم بسیار کمی همه اطلاعات اولیه لازمه رو در خصوص معروف‌ترین شخصیت‌ها و اتفاقات اساطیری ایران بگه.
از معرفی امشاسپندان و دیو‌ها گرفته تا بیان سلسله اتفاقات هزاره ها و بیان وقایع اساطیری رخ داده در شاهنامه.

کتاب رو بعد از مینوی خرد و طومار هفت لشکر خوندم درنتیجه به تازگی کلی از اشارات کتاب رو تو بخش تعلیقات آقای تفضلی در مینوی خرد و تعلیقات کتاب هفت لشکر و اصلا داستان‌هاشون خونده بودم و اینجا برام یه حالت جمع بندی و مرور کلی داشت. برا همین خوشحالم اون موقع موقتا گذاشته بودم کنار تا دوباره برگردم سرش.

خلاصه که لحن نوشتار و مدل دسته بندی و حجم توضیحات برای آشنایی اولیه یا مرور سریع اساطیر ایران عالی بود.
سر فرصت خلاصه‌هایی از معرفی‌هایی که داشت و قبلا از منابع دیگه جمع‌آوری نکرده بودم رو تو کانالم می‌ذارم و این زیر نمیارم ریویو خیلی طولانی نشه.
آذر ۱۴۰۳

[Ahmed Ibrahim · Rating 3 out of 5]

كتاب جيد لكنه مكثف ويلخص الأساطير الإيرانية أكثر من اللازم، فنجد الكاتبة تعرض الشخصيات الأسطورية وما ينسب إليها من أفعال دون الوقوف لتحيليل الأسطورة.

[F.Amiripri · Rating 4 out of 5]

📚توضیح در مورد کتاب:
شناخت و درک اساطیر، نیازمند تعریف ماهیت اسطوره و شناسایی و بررسی منابع دست اول مرتبط با این مقوله است. دکتر آموزگار در آغاز کتاب خود برای توجه به این امر، ضمن ارائه تعاریفی از اسطوره با تکیه بر منابع مهم و دست اول، از جمله متون اوستایی، پهلوی (بندهشن، دینکرد، گزیده‌های زادسپرم)، منابع مانوی و هندی (به دلیل پیوند عمیق فرهنگ هند و ایران) و همچنین گزارش های مورخان غیرایرانی همچون هردوت، پلوتارک و منابع ارمنی و سریانی، به بازسازی جهان‌بینی ایران باستان در خصوص اساطیر می‌پردازد.

وی در شروع این بحث، به عنوان پیش درآمدی بر اساطیر ایران، به دوران مهاجرت آریایی‌ها اشاره دارد. طبق دیدگاه مطرح شده از سوی ایشان، فرهنگ و اساطیر ایرانیان، محصول تقابل، همزیستی و تاثیرپذیری فرهنگ آریایی از فرهنگ بومی فلات ایران است. این تاثیرپذیری فرهنگی باعث شد که خدایانی که پیش از زرتشت ستایش می‌شدند، در دین زرتشتی، در قالب آفریده اورمزد بازتعریف شوند. ایشان در ادامه، به بحث تحلیل تطبیقی خدایان از هند تا ایران می پردازد و به این مطلب اشاره دارد که پیش از آغاز مهاجرت، خدایان یکسانی مورد ستایش هندو ایرانیان قرار می گرفت. آنان به دو دسته از خدایان معتقد بودند: اسوره ها(اهوره ها) و دیوه ها(دئوه ها). اما با آغاز مهاجرت هند و ایرانیان و ورود برخی از مهاجران به هند و برخی به ایران که به آریائیان ملقب شدند، تغییراتی در نوع پرستش خدایان اولیه بروز کرد.
در اینجا شاهد یک چرخش تاریخی و معنایی مهم هستیم: در دوران هند و ایرانی، خدایان (اسوره ها) و دیوها در کنار هم بودند، اما با مهاجرت و جدایی هند و ایرانیان و نیز گذشت زمان، مسیر آن‌ها جدا شد؛ به گونه ای که هندی ها بر دیوه ها تکیه کردند و اسوره ها از مقام خدایی برافتادند و یا به جایگاه پایین‌تر تنزل یافتند در مقابل، دیوها به مرتبه اول پرستش رسیدند. اما در ایران، مسیری معکوس طی شد؛ «اسوره» به «اهورا» (سرور بزرگ/مزدا) تبدیل شد و در مقابل، دیوها به عنوان نیروهای نابکار و دشمن امر قدسی معرفی شدند. این ویژگی، ماهیت «ثنویت» (دوگانگی) را به اصلی‌ترین رکن اساطیر ایران بدل کرد.

دکتر آموزگار در ادامه برای ایجاد یک چهارچوب منظم در تحلیل خود، از ساختار سنتی ساسانی که بر پایه آفرینش دوازده هزار ساله است، استفاده می‌کند. این سیر آفرینشی به چهار دوره تقسیم می‌شود:

۱. دوره مینوی (۳۰۰۰ سال نخست): جهانی فارغ از ماده و حرکت، که مکان و زمان در آن معنا ندارد و متعلق به قلمرو اورمزد است.
2. دوره آفرینش مادی و نبرد (۳۰۰۰ سال دوم): آغاز برخورد نیروهای خیر و شر و شکل‌گیری نمونه‌های اولیه گیتی.
۳. دوره نبرد و تکامل(۳۰۰۰سال سوم): دورانی که در آن نیروهای منفی (دیوان) با جهان مادی درگیر می‌شوند.
۴. دوره رستاخیز (۳۰۰۰ سال پایانی): شامل ظهور زردشت و ناجیان (اوشیدر، اوشیدرماه و سوشیانس) و در نهایت پیروزی نهایی خیر بر شر.

در این مسیر، سلسله‌مراتب ایزدان در مقابل سلسله‌مراتب دیوان قرار می‌گیرد. هر ایزد، قوای خیر و در مقابل، هر دیو، نمادی از یک ویژگی منفی یا تخریبی است. وی در این زمینه به شش امشاسپند (در برخی منابع هفت عدد ذکر می شود) و سردیوان و نیز برخی ایزدان در مقابل برخی دیوان اشاره دارد و به ذکر خصوصیات هریک از آنها می پردازد

📌تقابل متون دینی با حماسه‌های شاهنامه:
یکی از ظرافت‌های تحلیل در این کتاب، تمایز میان «تاریخ اساطیری» در متون دینی و «تاریخ حماسی» در شاهنامه است. در حالی که متون اوستایی و پهلوی بر ساختارهای متافیزیکی و ایزدشناختی تمرکز دارند، شاهنامه به روایت‌های بشری و حماسی می‌پردازد. بدین سبب برخی از شخصیت های موجود در اوستا و متون دینی پهلوی در شاهنامه وجود ندارند. وی به منظور روشن کردن این امر، به بررسی پیشدایان و کیانیان در متون دینی و شاهنامه می پردازد و تفاوت های آنان را مورد اشاره قرار می دهد اما بر این مطلب تاکید دارد که شاهنامه با بازآفرینی اسطوره‌ها در قالب پادشاهان پیشدادی و کیانی، میان روایت‌های کهن و حماسه‌های ملی پیوند برقرار می‌کند.
ایشان در پایان کتاب، به بحث ظهور منجیان اشاره داشته و با توضیح چگونگی شکل گیری آنان، کتاب خویش را به پایان می رساند.

نقاط قوت:
✔️جامعیت منابع: برخورد همزمان با منابع زردشتی، مانوی، ارمنی و حتی گزارش‌های مورخان یونان باستان، به کتاب اعتبار علمی بسیار بالایی بخشیده است.
✔️ساختارمند بودن: استفاده از مدل دوازده هزار ساله برای تبیین تاریخ اساطیری، به خواننده کمک می‌کند تا از آشفتگی روایت‌های پراکنده نجات یافته و یک تصویر کلی و منظم از جهان‌بینی باستان به دست آورد.
✔️رویکرد تطبیقی: مقایسه دقیق میان اساطیر هند و ایران و بهره‌گیری از نظریات علمی (مانند دومزیل) باعث شده تا کتاب فراتر از یک روایت ساده، به یک تحلیل جامعه‌شناختی و تاریخی تبدیل شود.

نقاط ضعف:
🔸پیچیدگی برای مخاطب غیرمتخصص: به دلیل تکیه زیاد بر اصطلاح تخصصی اوستایی و پهلوی،ممکن است خواننده‌ای که با این متون آشنایی ندارد، در درک برخی از تقابل‌ها و سلسله‌مراتب دچار دشواری شود.
🔸تراکم اطلاعات: حجم بالای جزئیات در بخش معرفی ایزدان و دیوان، گاهی ممکن است باعث شود خواننده از رشته‌ی اصلی بحث (که همان تحلیل ساختاری است) فاصله بگیرد

[Aida Eslami · Rating 5 out of 5]

کتاب کم حجم و کوتاه، بسیار روان و ساده خوان هست.
اگر به اساطیر ایران علاقه دارید حتماً بخوانید.

[Fakhte nasiri · Rating 4 out of 5]

در مقایسه با شناخت اساطیر ایران جان هینلز که معمولا برای شروع مطالعه در زمینه اساطیر ایران معرفی میشه در بعضی موارد بهتره. حجم این کتاب تقریبا یک سوم کتاب هینلزه اما جزئیات بیشتری داره و خیلی فشرده‌است.
این فشردگی گاهی اوقات آزاردهنده و گیج‌کننده میشه ولی برای مخاطب باحوصله ارزشمنده چون با یه سری جستجوی کوچیک در کنار مطالب کتاب چند برابر بیشتر از کتاب هینلز اطلاعات به دست میاره.
دیگه اینکه این کتاب به صورت مستقیم سرفصلی در مورد باورهای دین زردشتی مثل معاد و... نداره و هر بخش از باورهاشون تو اسطوره‌ها مشخص میشه اما هینلز تقریبا نیمه دوم کتابش به باورهای دین زردشتی می‌پردازه که البته فصل‌هایی کوتاه و با کلی‌گویی زیادن.
در کل به کسانی که می‌خوان با یه کتاب ساده و روون اساطیر رو شروع کنن کتاب هینلز رو پیشنهاد میدم اما به کسانی که اهل حوصله هستن و یا دنبال شروع جدی‌تری برای مطالعه اساطیر ایرانن این کتاب رو پیشنهاد می‌کنم.

[Setayesh Dashti · Rating 4 out of 5]

خیلی کتاب خوبی بود؛ فقط کاش درسی نبود و رفرنس‌دهی داشت. چون منبع دست چندمه نمی‌شه بهش رفرنس داد. یه جاهایی هم بی‌نظم نوشته شده بود. ولی بسیار عالی برای آشنایی با اساطیر ایران، با یه ساختار قابل‌قبول. بسیار هم خوش‌خوان.

[اینتاریوش · Rating 4 out of 5]

چند سال پیش البته خوندمش. مختصر و مفید بود و هنوزم کاربرد داره. هر چند الان دنبال عناوین مفصل تری هستم.

[Diana · Rating 4 out of 5]

خدا مکرکننده‌ی بهتریه.
انسان احتیاج داره به اختراع شیطان. رستگار میشه. راحت میگی شیطون گولم زد.
بدی باید به جنبش دربیاد تا از بین بره. یه جا بمونه جاودانه میشه. ماهم هرچی میشه میندازیم گردن شیطون

[Ziba Ghodsifar · Rating 5 out of 5]

به مناسبتی دوباره این کتاب را خواندم و دوباره حسرت خوردم که چرا دیگر چنین اثری تولید نشده؟ دریغ و صد دریغ!

[Shakiba Bahrami · Rating 5 out of 5]

کتاب جالب و کم‌حجمی بود ولی ازش خیلی یاد گرفتم. داشتم فکر میکردم که درباره‌ی این یکی ننویسم چون خیلی حرف دارم، به جاش بیام ویدیو بگیرم و حرف بزنم:) الان هم که اینستاگرام ندارم ویدیو رو اونجا آپلود کنم ولی ۱۴۰۱ حتما این کار رو میکنم:)

[Behrad Nafissi · Rating 5 out of 5]

دکتر ژاله آموزگار در این کتاب کم حجم و در عین حال جامع رئوس مطالب اساطیر ایرانی (اکثراً زرتشتی) را در قالب چهار دوره ی خیالیِ سه هزار ساله ارائه کرده اند. مسلّماً یک بار خواندن این کتابِ پُرنام و پُر روایت کافی نیست و برای کاوش در اساطیر ایرانی نباید صرفاً به آن بسنده کرد و از منابع دیگر غافل ماند.
کتابنامه ی پایانی این اثر تعداد قابل ملاحظه ای از منابع اسطوره شناسی ایرانی را معرفی نموده است. خواندن این کتاب و منابع دیگر همچون "شناخت اساطیر ایران" اثر جان هینلز و "پژوهشی در اساطیر ایران" اثر دکتر مهرداد بهار پیش زمینه ای غنی جهت مطالعه و مقایسه ی اساطیر زرتشتی، زروانی، مانوی و مندایی فراهم می آورد.

[Vāv. · Rating 5 out of 5]

کتاب درست حسابی خواندم بعد از مدتها.

[محمد فرد · Rating 5 out of 5]

به نام خدا
به کتاب مذکور 5 می‌دم؛ چرا که در اون نه به دنبال نثر بودم و نه به دنبال زیبایی های داستانی. این کتاب یک وظیفه بر عهده داشت و اون هم ذکر مختصر اسطوره‌های تاریخی ایران زمین بود. و از عهده‌ی این بخش به خوبی بر اومد.
از اسطوره‌ی آفرینش آغاز کرد و در نهایت با ذکر خدایان و شیاطین، به ذکر پهلوانان و پادشاهان اساطیری ایرانی پرداخت و در نهایت اسطوره‌ی آفرینش رو به نگرش پایان دنیای زرتشتی پیوند زد.
کتاب کاملی که به واسطه ی ویژگی اختصار و مفید بودن، برای تمام علاقه‌مندان جذاب خواهد بود و خواندنی.
قطعا حتی اگه به موضوع اساطیر علاقه نداشته باشید حوصلتون سر نخواهد رفت.
در کل کتاب خوبیه و خوندنش رو توصیه می کنم.

[Kowsar Bagheri]

چندسال پیش خوندمش ولی وارد گودریدز نکرده بودم.

[Maryam · Rating 3 out of 5]

سفر کوتاه و مفید به دنیای اسطوره های ایران.
نیمه دوم کتاب درواقع مرور سریع بخش اساطیری شاهنامه است.

[Mehrdad · Rating 5 out of 5]

کتاب‌ درسنامه‌ای کوچیک و مختصر برای ورود به دنیای اساطیر ایرانیه. خانم آموزگار با قلمی شیوا و روان، داده‌های فراوونی رو به‌صورت فشرده و طبقه‌بندی‌شده به خواننده می‌ده.

من به توصیه‌ی یکی از دوستانی که کارش اسطوره است، این کتاب رو شروع کردم. به گفته‌ی ایشون، این کتاب از جهاتی بهتر و به‌روزتر از کتاب هینلزه.

[Zarrin · Rating 4 out of 5]

مدتها بود این کتاب رو داشتم و نمی دونم چرا نمی خوندمش. الان هم که خوندمش به خاطر ابن بود بندهش رو که می خونم بفهممش. و چقدر باعث تاسفه که ما ایرانیا اساطیر یونان ‌و روم رو بیشتر از اساطیر خودمون میشناسیم.

[Samira namvar · Rating 3 out of 5]

خوب بود،جمع و جور و مفید،برای اینکه متوجه شیم به اسطوره شناسی کلا علاقه ای داریم یا نه

[Fatemeh · Rating 4 out of 5]

به عنوان یک کتاب کوچک که اطلاعات کلی در مورد اساطیر ایران را در کمترین زمان ممکن در اختیار مخاطب بگذارد ، کتاب خوبیست

[Nima ُShoa · Rating 4 out of 5]

کتاب مختصر و مفیدی در زمینه اسطوره‌شناسی محسوب میشه و ویژگی اصلی کتاب جمع‌بندی مطالب و روایت‌ها به زبان امروزی هست.
فصل اول به بررسی کلیات و منابع می‌پردازد.
در چهار فصل بعدی، داستان آفرینش طی چهار دوره سه هزار ساله بازگو میشه، که در بستر این روایت امشاسپندان و ایزدان و نیروهای اهریمنی در فصل دوم معرفی میشوند.
در فصل سوم آفرینش مادی و در فصل چهارم نخستین انسان و ... معرفی میشوند.
در فصل چهارم در موارد زیادی به شاهنامه ارجاع میده و سلسله پیشدادیان، کیانیان و پهلوانان این دو دوره رو معرفی میکنه.
فصل آخرم در مورد ظهور زردشت و پایان جهان و ... است.

[Syna · Rating 5 out of 5]

کتاب کوچک و زیبایی که همش هم پنج تومنه. زنده باد کتابهای کوچک پنج تومنی.
البته خب این کتاب باعث شد سراسر غصه شم. چون دیگه یه دوشیزه پونزده ساله نیستم که برم تو هامون شنا کنم و سوشیانت رو به دنیا بیارم. تازه از اون بدتر. حتی اگه پونزده سالمم بود باز شانسی نداشتم. چون از دین بهی نیستم. و تازه. حتی همون موقعی که پونزده سالمم بود هاموش خشک شده بود.
یکی از دوستانم گفت که یه نفر تو دانشگاهشونه و اسمش سوشیانته. الله اکبر. همیشه فکر میکردم این طور اسما تو واقعیت وجود ندارن و به جز این قصه های قدیمی، نهایتا تو رمان های نود و هشتیا اسم یه پسر پولدار خوشتیپ باشه. ولی خب صحبت کردن در مورد کتابا این ویژگی رو داره که باعث میشه با عجایب دنیایت آشنا شی.

[Sana · Rating 4 out of 5]

دفعه‌ی قبل بهش پنج ستاره داده بودم ولی الان که برای امتحان دوباره خوندمش می‌دونم خیلی خلاصه‌ است‌. خیلی تکرار داره و یه جاهایی درهم و برهم میشه. به طور کلی برای آشنایی با اسطوره‌های ایرانی خوبه اما کافی و کامل نیست‌ حتی به عنوان یه خلاصه هم خیلی ابهام ایجاد می‌کنه و اسم کتاب هم خلاصه نیست. خلاصه که ما دست و پای خانم آموزگارو می‌بوسیم اما وقتشه با دانش به‌روزترمون بیایم یه کتاب جمع و جور و کاربردی‌تر برای مخاطبینی که آشنایی ندارن بنویسیم.

[Arash Abdollahnejad · Rating 5 out of 5]

یک کتاب جمع‌وجور و خوب برای آشنایی با افسانه‌های ایرانی. خوب است که کتاب هینلز هم که چشمه چاپ کرده کنارش خوانده شود. دکتر ورهرام فرمودند که کتاب هینلز، بیشتر، مبتنی بر منابع اوستایی‌ست و کتاب دکتر آموزگار، بیشتر، مبتنی بر منابع پهلوی‌ست. کتاب هینلز مفصل‌تر هم بود. به‌نظرم کتاب هینلز کم‌انسجام‌تر بود و غلط‌های بدی هم داشت. مثلاً یکی که یادم مانده این بود که گفته بود کمبوجیه به لودیا حمله کرد‌.

[Sanam · Rating 3 out of 5]

این کتاب حجم آنچنان زیادی نداره چون برای آشنایی کلی با اساطیر ایران نوشته شده و بین مطالب ارجاع دادن به منابع اصلی تا هر کسی علاقمند بود دقیق دنبال کنه مباحث رو ، من از خوندنش راضی بودم ، تن بانو آموزگار سلامت ، مانا باشن برای ایرانمون 💚

[غزال نادریان · Rating 4 out of 5]

خوبه براي اون كسي كه ميخواد توي يه زمان محدود اطلاعات كلي درباره سير خطي اساطير ايران بدست بياره.

[Pardis Ahmadi · Rating 4 out of 5]

کتاب خوب و راهنمایی کلی درباره اساطیر باستانی ایرانه که خب با اینکه به هیج عنوان کامل نیست اما ترتیب روایات به دقت و درستی برای مطالعات بیشتر در اختیار خواننده قرار میده

[Melika Ghorbani · Rating 5 out of 5]

کتاب خیلی نرم هست و اگر شوق خوندن درباره اساطیر ایران رو داشته باشید یک روزه تمامش می‌کنید.
برای شروع مطالعه در حوزه اساطیر کتاب بسیار خوبی هست.

[Iman · Rating 5 out of 5]

با تشکر از دکتر آموزگار، در این کتاب کلیاتی از فرهنگ اساطیری ایران رو از منابع مختلف داریم که قطعا یکی از بهترین گزینه‌ها برای شروع و قدم گذاشتن توی این دنیای جذابه

[Mehdi · Rating 4 out of 5]

کاش کتاب درسی نبود و قرار نبود سیلابس برای تدریس استفاده بشه. کاش خانم آموزگار مجددا نسخه دیگری خارج از محتوای آموزشی بنویسند.

[Seyed-Koohzad Esmaeili · Rating 4 out of 5]

ژاله آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، انتشارات سمت، تهران، ۱۳۷۴.

تاریخ اساطیری، یا به بیان دیگر «تاریخ رستگاری ایران»، تاریخ آغاز و فرجام کیهان و جهان و هستی است در میان دو زمان بی‌کران. تاریخی مقدسی که از پیشاآفرینش شروع و با داوری واپسین و جمع شدن نهایی همه مخلوقات پایان می‌پذیرد.
دکتر ژاله آموزگار در این کتاب درسی مراحل مختلف این تاریخ قدسی را بیان کرده است و از جمله ایزد و ایزدان و اهریمن و اهریمنان، پهلوانان و شاهان ایران را معرفی کرده و خویش‌کاری‌ها و آغاز و انجام آنان را به زبانی ساده توضیح داده است.
تا آنجا که من در تارنمای سازمان سمت دیدم از این کتاب ویرایش جدیدی منتشر نشده است. به نظر می‌رسد با توجه به پژوهش‌های جدید و بعد از نزدیک به سه دهه تهیه ویرایش جدیدی از این کتاب ضروری به نظر می‌رسد.