Ενάντια στη θρησκεία

by Christos Yannaras, Χρήστος Γιανναράς

Η θρησκευτικότητα είναι, φυσική ανάγκη του ανθρώπου -ανάγκη ορμέμφυτη, ενστικτώδης.

Ονομάζουμε φυσικές, ορμέμφυτες, ενστικτώδεις τις ανάγκες που δεν τις ελέγχει η λογική και η θέληση. Εμπεριέχονται, ως νομοτελειακές απαιτήσεις, στη λειτουργία της βιολογικής υπόστασης.

Η ψυχολογία συνοψίζει σε δύο τις ορμές που καθορίζουν, με χαρακτήρα αναγκαιότητας, την ψυχοσωματική βιοδομή του ανθρώπου: Μιλάει για ορμή αυτοσυντήρησης και για ορμή διαιώνισης. Η θρησκευτικότητα τεκμαίρεται ως έκφανση της ορμής για αυτοσυντήρηση. Ανήκει στα αντανακλαστικά που αναπτύσσει η ανθρώπινη φύση (στις αυτοματικές, ακούσιες ψυχοσωματικές αντιδράσεις) προκειμένου να συντηρηθεί στην επιβίωση.

Είναι η θρησκευτικότητα ανάλογη με την πείνα, τη δίψα, τον φόβο για την αρρώστια και την οδύνη, τον τρόμο μπροστά στον θάνατο. Γιατί; Μια πρώτη αιτιολόγηση, οπωσδήποτε σχηματική άλλα όχι αυθαίρετη, λέει: Ο άνθρωπος βλέπει να απειλούν την ύπαρξή του δυνάμεις ή παράγοντες που δεν μπορεί να ελέγξει. Οι δικές του φυσικές δυνάμεις δεν αρκούν για να αποτρέψουν την αρρώστια, την οδύνη, τον θάνατο. Καταφεύγει γι' αυτό σε επινοήματα που του προσφέρουν ελπίδα προστασίας, αυθυποβολή σιγουριάς: Λογαριάζει σαν υπερ-φυσικές τις αιτίες των απειλών που η δική του φύση αδυνατεί να ελέγξει, και επιπλέον τις προσωποποιεί. Δηλαδή τις εντάσσει στο πλέγμα των λογικών σχέσεων που ξέρει να τις χειρίζεται αποτελεσματικά. [...]

(απόσπασμα από το κείμενο του βιβλίου)

Genres: Philosophy, Religion, History, Nonfiction, Christianity, Theology

332 pages, Paperback

First published January 1, 2006

About the author

Christos Yannaras (Greek: Χρήστος Γιανναράς) was a Greek philosopher, Eastern Orthodox theologian and author of more than 50 books which have been translated into many languages. He was a professor emeritus of philosophy at the Panteion University of Social and Political Sciences, Athens.

Reviews

[Vassiliki A.]

Βιβλίο που με άφησε με μικτά συναισθήματα. Ο τίτλος όταν το αγόρασα με έκανε να πιστέψω ότι θα πρόκειται για ένα αθεϊστικό βιβλίο, που εναντιώνεται εν γένει στην πίστη ως πίστη, αλλά σύντομα συνειδητοποίησα ότι αφορά μόνο το Χριστιανισμό και ελάχιστα προσπαθεί να καταφέρει προς την κατεύθυνση που υπέθεσα ότι θα έπαιρνε. Πέρα από τον (κατά την άποψή μου) άτοπο τίτλο, εκτιμώ πολύ το σεβασμό που δείχνει ως προς την όπως ονομάζει και ο ίδιος "ορμέμφυτη" ανάγκη για πίστη και εναντιώνεται λίγο-πολύ περισσότερο προς το θεσμό της εκκλησίας και τον τρόπο με τον οποίο διενεργείται σήμερα το εκκλησιαστικό γεγονός, μαζί με τις συνέπειες που αυτό έχει στην ατομική πίστη του κάθε ανθρώπου της εκάστοτε ενορίας. Σίγουρα έχει κάποια ενδιαφέροντα κομμάτια, και κάποια αποσπάσματα που θα δυσκολευόμουν να μην υπογραμμίσω και να μην μοιραστώ με τους φίλους μου, αλλά δεν με διαπέρασε η ικανότητα πειθούς του συγγραφέα, μάλλον το αντίθετο. Όσον αφορά την έκδοση: θα πρέπει να ξαναεκδοθεί σε μοντέρνα ελληνικά, παραβλέπει να μεταφράσει αποσπάσματα στα αρχαία, σε καθαρεύουσα, ακόμα και στα λατινικά, δίνοντας σε αστερίσκο μόνο την πηγή και υποχρεώνοντας τον αναγνώστη να τα ψάχνει στο internet, πράγμα αρκετά κουραστικό.

[Ioannis Savvas]

Ο Χρήστος Γιανναράς είναι ένα πολύ αμφιλεγόμενο πρόσωπο της ελληνικής κοινωνίας, με πλούσιο επιστημονικό έργο, πολλά βιβλία, συνεντεύξεις, κ.ά. Δεν μού αρέσει να κρεμάω ετικέτες στους ανθρώπους, γιατί αφενός η προσωπικότητα ενός ανθρώπου δεν μπορεί να περιγραφεί από μία μόνο λέξη, αφετέρου οι άνθρωποι αλλάζουν, επομένως οι ετικέτες τους κάποτε παλιώνουν και γίνονται παραπλανητικές.

Είχα δει τον Χρήστο Γιανναρά στην τηλεόραση. Αυτό είναι το πρώτο του βιβλίο που διαβάζω. Θα περιοριστώ και εδώ στην κριτική του συγκεκριμένου βιβλίου, προσπαθώντας να το αποκόψω από το γενικότερο πλαίσιο της παρουσίας του συγγραφέα στην ενεργό κοινωνία. Βέβαια, κάτι τέτοιο είναι σχεδόν αδύνατο (πώς να αποκόψεις ένα δημιούργημα από τον δημιουργό του; – άλλωστε η μελέτη της ζωής του συγγραφέα συχνά βοηθάει στην κατανόηση του έργου του), όμως κάτι τέτοιο ουσιαστικά δεν κάνουμε με τους νέους συγγραφείς όταν πρωτοεμφανίζονται με ένα εντυπωσιακό βιβλίο τους; Ας υποθέσουμε λοιπόν πως ο Χρήστος Γιανναράς είναι ένας νέος συγγραφέας και αυτό το πρωτόλειό του:

To «Ενάντια στη θρησκεία» είναι ένα φιλοσοφικό κείμενο, αναμεμειγμένο με ιστορικά στοιχεία. Κινείται στο δίπολο «εκκλησιαστικό γεγονός-θρησκειοποίησή του» ή αλλιώς «σχεσιακή-φυσική ζωή του ανθρώπου». Ομολογώ ότι αδυνατώ να κατανοήσω την έννοια του εκκλησιαστικού γεγονότος. Αδυνατώ να κατανοήσω τη βίωση του θείου «σχέσει» και όχι «φύσει». Καταλαβαίνω βεβαίως ότι κάτι τέτοιο είναι δύσκολο και απαιτεί προσωπικές υπερβάσεις (ο συγγραφέας το χαρακτηρίζει «άθλημα»), που οδηγούν όμως (σύμφωνα με τον συγγραφέα) στην μεταρσίωση του Εγώ, καθώς το υπερβαίνει. Το εκκλησιαστικό αυτό γεγονός -η κοινωνία, η μετάληψη μετά του συνανθρώπου όπως τη δίδαξε ο Ιησούς στον Μυστικό Δείπνο- εξέπεσε στα αμέσως επόμενα χρόνια του μαρτυρίου του σε καθαρή άσκηση εξουσίας και επιβολής, διαστρέβλωση, προπαγάνδα, δηλαδή σε μια ακόμα θρησκεία.

Η γλώσσα του κειμένου είναι μεστή, ο πλούτος του λεξιλογίου θαυμαστός. Όμως υπάρχουν σημεία που γίνεται δυσνόητη, και δεν εννοώ τα νοήματα που προσπαθεί να μεταφέρει. Η ίδια η γλώσσα γίνεται δύστροπη, και ενώ σε πολλά σημεία είναι χειμαρρώδης, σε κάποια γίνεται καταρράκτης που μπορεί να σε συντρίψει.

Επίσης, αμέσως φαίνεται η βαθιά πίστη του συγγραφέα στον Θεό: ο Χρήστος Γιανναράς είναι ένας πραγματικός Χριστιανός, που βιώνει τη σχέση του με το Θεό. Ως πιστός Χριστιανός όμως και αυτός, πέφτει στα γνωστά ατοπήματα: θεωρεί αυτονόητη την ιστορικότητα του Ιησού ως προσώπου, και αυθεντική την ιστορική αξία των Ευαγγελίων.

Κατά τα άλλα, το βιβλίο κάνει μια ανασκόπηση και ερμηνεία της πορείας της εκκλησίας τόσο στο ρωμαιοκαθολικό όσο και στον ορθόδοξο κόσμο, με βάση ιστορικά και κοινωνιολογικά δεδομένα.

Η ιδεολογία και η κοσμοθεωρία μου είναι στην αντίπερα όχθη από αυτή του Χρήστου Γιανναρά. Ωστόσο, δεν μπορώ να μην αναγνωρίσω το πνευματικό του έργο (φιλοσοφικό και θεολογικό), την ειλικρίνειά του, τη μόρφωσή του. Το τελευταίο του βιβλίο είναι μια αίρεση μέσα στα θεμέλια της εκκλησίας. Είναι μια ανατρεπτική καταγγελία του ξεπεσμού της διδασκαλίας του Ιησού. Ένας αριστεριστής θα έλεγε ότι «κράζει το παπαδαριό», ο ίδιος ο συγγραφέας βέβαια απλά «εγκαλεί ιερείς και επισκόπους». Κάποιος άθεος θα έλεγε ότι «ξεμπροστιάζει την υποκρισία του ιερατείου και των θρησκόληπτων «πιστών»», ενώ ο ίδιος απλά «θρηνεί για την αμαρτία (αποτυχία) του ανθρώπου να κατακτήσει μέσω του αθλήματος της ελευθερίας μια άλλη βιοτή, πιο «πραγματική»». Οι λέξεις αλλάζουν, αλλά η ουσία μένει η ίδια.

Το «Ενάντια στη θρησκεία» έχει δεχτεί σκληρή κριτική από την εκκλησία -μια μικρή αναζήτηση στο διαδίκτυο θα σας πείσει. Δεν είναι από τα βιβλία που θα πρότεινα για ανάγνωση ή θα έκανα δώρο σε κάποιον δικό μου άνθρωπο. Είναι πολύ ιδιαίτερο βιβλίο, δύσκολο, αλλά με πολλές αλήθειες.

Τελικά, είναι μάλλον αδύνατο να αποκόψεις το δημιούργημα από τον δημιουργό. Σε όλο το κείμενο διαφαίνονται οι απόψεις του συγγραφέα για διάφορα θέματα, όπως π.χ. η αρνητική στάση του απέναντι στο δυτικό διαφωτισμό και η απουσία ταυτότητας του νεοελληνικού κράτους.

[Ted]

The writing style is difficult to read as he thinks like a philosopher and so uses words in such specific ways that it is hard to keep the ideas straight since they are being used so precisely, and he uses a lot of words in unique ways. And though I am not much philosophically inclined, I found Yannaras' criticism of all religion, but particularly of Orthodoxy to be very engaging. This has to be one of the most courageous efforts to critique modern Orthodox tradition - courageous because many Orthodox seem hopelessly locked into an idealistic delusion that says Orthodox is a great monolith which has always been of one mind about everything and has never changed. Yannaras says current traditionalism is totally committed to many traditions which are relatively recent in Orthodox history and which really grow out of a very Western mindset focused on the individual and missing the mark on how it is in and through the Eucharistic community that we really are members of the Body of Christ and thus saved.

[Stavroula]

Δικαίωμα να ασκεί κανείς γόνιμη κριτική έχει φυσικά όταν γνωρίζει το θέμα εις βάθος... Κι αυτό ο Γιανναράς το καταφέρνει αρκετά καλά.

[Marian]

Obraznic si enervant si tocmai de aceea recomandat spre citire!

[Chad E.]

A brilliant exploration of how Christianity became religionized rather than lived as the way of Jesus. Yannaras’ critique of Augustine was insightful. Yannaras exposes Augustine as the thinker who turned Christian faith inward, replacing the Church’s “communal experience of being with the solitary drama of the self.” In doing so Augustine shifted theology from participation and communion to substance and introspection. Laying the groundwork for Western individualism, moralism, and institutional religion. What began as a confession of longing for God became the seed of a civilization obsessed with control rather than communion. Turning the “Ecclesial event” into a religious spectacle.

[გიორგი წეროძე]

დიდი მადლობა ავტორს.

[Aleksandrs Kalniņš]

Good overview of many Church problems which makes it too worldly.