What do you think?
Rate this book
De sandwich: een requiem
Dutch
158 pages, Paperback
First published January 1, 1986
4 people are currently reading
75 people want to read
About the author
A.F.Th. van der Heijden
68 books221 followersAdrianus Franciscus Theodorus (Adri) van der Heijden is een Nederlandse schrijver. Hij heeft ook gepubliceerd als Patrizio Canaponi en als A.F.Th. In 2003 ontving hij de Schrijversprijs der Brabantse Letteren en in 2011 de Constantijn Huygensprijs, telkens voor zijn hele oeuvre.
Adrianus Franciscus Theodorus (Adri) van der Heijden is a Dutch writer. He also published as Patrizio Canaponi and as A.F.Th. In 2003 he received the Schrijversprijs der Brabantse Letteren and in 2011 the Constantijn Huygensprijs, both prizes for his entire work.
Adrianus Franciscus Theodorus (Adri) van der Heijden is a Dutch writer. He also published as Patrizio Canaponi and as A.F.Th. In 2003 he received the Schrijversprijs der Brabantse Letteren and in 2011 the Constantijn Huygensprijs, both prizes for his entire work.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 13 of 13 reviews
February 23, 2025
first thing of his i've read. his proze is not bad. but there is this undeniable stench of dickheadedness radiating off of it. not inclined to read his novel cycle 'tandenloze tijd'. it comes off awfully pretentious. AFTh probably is. the uncanniness of a suïcide in the Kronenburgerpark in Nijmegen was somewhat intriguing.
some honourable mentions:
Mij ontbrak het aan talent voor vriendschap
Volstrekt willekeurig ons ingraven in andermans leven, dat is wat we doen, en dan die wormstekigheid met de mooiste namen bedenken. Vriendschap. Verliefdheid. Verkering. Verloving. Huwelijk. Samenwonen.
Zo liet elke dode een heel rijk aan schimmen achter, die in soms synchrone, vaak afwijkende, en nog vaker tegengestelde danshoudingen het ballet van zijn leven opvoerden.
Voor wie zich later, om wat voor reden dan ook, aan verhalend proza waagt, is het natuurlijk verleidelijk de eerste aanzetten daartoe in dat betekenisgevend herkauwen van herinneringen te zoeken. In de zandbak speelde zich een literaire oertijd af.
Vermoeidheid was steeds meer een reflectie op vermoeidheid.
Het dagelijks leven kent zo'n wildgroei van symboliek, dat een romanschrijver die incidenteel de werkelijkheid als model neemt meer werkkracht besteedt aan het verdelgen van schadelijke dan aan het planten van vruchtbare symbolen.
some honourable mentions:
Mij ontbrak het aan talent voor vriendschap
Volstrekt willekeurig ons ingraven in andermans leven, dat is wat we doen, en dan die wormstekigheid met de mooiste namen bedenken. Vriendschap. Verliefdheid. Verkering. Verloving. Huwelijk. Samenwonen.
Zo liet elke dode een heel rijk aan schimmen achter, die in soms synchrone, vaak afwijkende, en nog vaker tegengestelde danshoudingen het ballet van zijn leven opvoerden.
Voor wie zich later, om wat voor reden dan ook, aan verhalend proza waagt, is het natuurlijk verleidelijk de eerste aanzetten daartoe in dat betekenisgevend herkauwen van herinneringen te zoeken. In de zandbak speelde zich een literaire oertijd af.
Vermoeidheid was steeds meer een reflectie op vermoeidheid.
Het dagelijks leven kent zo'n wildgroei van symboliek, dat een romanschrijver die incidenteel de werkelijkheid als model neemt meer werkkracht besteedt aan het verdelgen van schadelijke dan aan het planten van vruchtbare symbolen.
Read
September 21, 2022‘Maar er is nog iets. Wat ik, in zo’n ongezond vroeg stadium al, met mijn kleine leventje deed, leek op wat de dood met iemands voorbije leven doet: ordenen, bijslijpen, betekenis geven. Met dit verschil dat de dood zulks bij monde van de achterblijvers doet. Ze hurken bijeen in het zand en fluisteren elkaar de kenwoorden van het beëindigde leven door, net zolang tot het is teruggebracht tot een keten van versteende voorvallen.‘
December 4, 2015
Ik hou ervan wanneer auteurs zichzelf gebruiken in hun romans, omdat het de semantische oppositie fictie en non-fictie ontkracht. Wat is echt en wat is verzonnen? Waar stopt de realiteit en begint de fantasie? En is de fictie niet de realiteit en de realiteit niet de fictie? Misschien leert het ons dat we onszelf verhalen, dat we uiteindelijk slechts verhalen zijn en dat we 'de realiteit' niet zo hoog in het vaandel moeten dragen. Ik heb dus groot respect voor de keuze die Van der Heijden maakte in het schrijven van deze roman. En toch kon het boek mij niet bekoren.
Objectief gezien zou het een hogere score moeten krijgen, want tekstueel is er in se helemaal niets mis mee. Het is kundig geschreven (ook al mankeert het enige virtuositeit), het leest vlot en het thema (de dood) is interessant. Er zijn ook echt stukjes die schitterend zijn, met rake observaties en bedenkingen. Maar we zijn geen wezens die louter objectief denken, dus hecht ik evenveel (meer?) belang aan het subjectieve. Ik had namelijk grootste problemen met het hoofdpersonage en zijn beleving van seksualiteit, vooral in zijn benaderen van een ander, aseksueel personage. Het flirtte wat mij betreft vaak met aanranding en ook al werd dit gekaderd in bedenkingen van het personage over zijn eigen handelingen, die hij vaak bekritiseert, kwam het vaak over als een verontschuldigende 'boys will be boys'-mentaliteit. Daar huiver ik van.
Ik besef dat een tekst een tekst is, en dat de auteur op zich het meest immorele, walgelijke hoofdpersonage kan schrijven zonder dat dit iets hoeft de zeggen over de auteur zelf. Er hoeft ook niet per se een standpunt ingenomen te worden om een goed boek te zijn. Moreel dubieuze romans zorgen vaak voor uitdagende literatuur. Maar De Sandwich kwam soms in de buurt van een vergoelijking, misschien net omdat er toch een standpunt wordt ingenomen dat mij een flauw excuus lijkt (het is een zonde van de jeugd). Als auteur moet je naar mijn mening beter kunnen doen.
Objectief gezien zou het een hogere score moeten krijgen, want tekstueel is er in se helemaal niets mis mee. Het is kundig geschreven (ook al mankeert het enige virtuositeit), het leest vlot en het thema (de dood) is interessant. Er zijn ook echt stukjes die schitterend zijn, met rake observaties en bedenkingen. Maar we zijn geen wezens die louter objectief denken, dus hecht ik evenveel (meer?) belang aan het subjectieve. Ik had namelijk grootste problemen met het hoofdpersonage en zijn beleving van seksualiteit, vooral in zijn benaderen van een ander, aseksueel personage. Het flirtte wat mij betreft vaak met aanranding en ook al werd dit gekaderd in bedenkingen van het personage over zijn eigen handelingen, die hij vaak bekritiseert, kwam het vaak over als een verontschuldigende 'boys will be boys'-mentaliteit. Daar huiver ik van.
Ik besef dat een tekst een tekst is, en dat de auteur op zich het meest immorele, walgelijke hoofdpersonage kan schrijven zonder dat dit iets hoeft de zeggen over de auteur zelf. Er hoeft ook niet per se een standpunt ingenomen te worden om een goed boek te zijn. Moreel dubieuze romans zorgen vaak voor uitdagende literatuur. Maar De Sandwich kwam soms in de buurt van een vergoelijking, misschien net omdat er toch een standpunt wordt ingenomen dat mij een flauw excuus lijkt (het is een zonde van de jeugd). Als auteur moet je naar mijn mening beter kunnen doen.
November 26, 2019
Ook in deze novelle van toch wel een van mijn favoriete schrijvers viel het me op dat de man/vrouwverhouding weer behoorlijk scheef is. Het boek beschrijft pogingen van de schrijver een jongen en een meisje uit zijn jeugd na hun vroegtijdige overlijden krampachtig in één herinnering samen te brengen. Hierbij gaat er onevenredig veel aandacht uit naar het vrouwelijke personage (helaas voor haar hoofdzakelijk in de vorm van vele ongewenste intimiteiten die Adri junior zich naar haar permitteert). Misschien was de schrijver er beter in geslaagd de twee dode zielen samen te brengen als hij zijn aandacht wat meer evenwichtig verdeeld had.
January 2, 2020
het verhaal begint wanneer de hoofdpersoon verneemt dat er in korte tijd twee jeugdvrienden overleden zijn Karin en Frank Rastering. Karin heeft zelfmoord gepleegd en Frank komt om door een verkeersongeluk.
Het grijpt hem zodanig aan dat hij op zoek gaat naar herinneringen uit die tijd en herbeleefd de ervaringen van toen. Zijn toenaderingspogingen tot Karin die een terughoudende onzekere houding aanneemt. Het thema gaat voornamelijk over jeugdvriendschap en het ontdekken van de liefde in een snel veranderende maatschappij.
A.F T . beschrijft in mooie zinnen de sfeer van hoe de vrienden met elkaar omgaan
Na de dood van Karin en Frank twee vrienden die onafhankelijk met de verbonden zijn gaat deze gedreven op zoek naar een moment waarop die twee toch ooit samen gesignaleerd zijn.
Het eindexamenfeest waar alle vrienden bijeen zijn gaat tot de kleine uurtjes door.
de titel van het boek verwijst naar het moment waarop Karin als een sandwich tussen Frank en Adrien in ligt om warm te blijven.
de seksuele handelingen die voorkomen worden tot in detail beschreven zonder ook maart één moment vulgair of plat over te komen. Het gaat over verliefd zijn , bang zijn de ander te kwetsen, respect voor elkaar.
Het sandwich beeld is voor Adrien het moment waarop hij de dood van de twee kan plaatsen een soort berusting dat alles tijdelijk is.
Het grijpt hem zodanig aan dat hij op zoek gaat naar herinneringen uit die tijd en herbeleefd de ervaringen van toen. Zijn toenaderingspogingen tot Karin die een terughoudende onzekere houding aanneemt. Het thema gaat voornamelijk over jeugdvriendschap en het ontdekken van de liefde in een snel veranderende maatschappij.
A.F T . beschrijft in mooie zinnen de sfeer van hoe de vrienden met elkaar omgaan
Na de dood van Karin en Frank twee vrienden die onafhankelijk met de verbonden zijn gaat deze gedreven op zoek naar een moment waarop die twee toch ooit samen gesignaleerd zijn.
Het eindexamenfeest waar alle vrienden bijeen zijn gaat tot de kleine uurtjes door.
de titel van het boek verwijst naar het moment waarop Karin als een sandwich tussen Frank en Adrien in ligt om warm te blijven.
de seksuele handelingen die voorkomen worden tot in detail beschreven zonder ook maart één moment vulgair of plat over te komen. Het gaat over verliefd zijn , bang zijn de ander te kwetsen, respect voor elkaar.
Het sandwich beeld is voor Adrien het moment waarop hij de dood van de twee kan plaatsen een soort berusting dat alles tijdelijk is.
April 23, 2016
Allereerst een sneer naar een andere recensie die ik op het internet tegenkwam: een heerschap dat meende dat het boek “enige virtuositeit mankeerde" na gemeld te hebben dat het "objectief gezien" een hogere score verdiende (hij had het boek slechts twee sterren gegeven). Man, virtuositeit bestaat niet. Iets is goed geschreven of niet en daarmee basta. Als je niet kan formuleren waarom iets slecht is geschreven, dan kan je beter gewoon je sterretjes uitdelen en verder je muil houden in plaats van met betekenisloze superlatieven te gaan gooien.
“Hola, Maarten,” hoor ik de lezer al protesteren, “dat kan je niet zomaar zeggen! Wat maakt iets zogenaamd ‘goed geschreven,’ dan?”
Blij dat je het vraagt.
Ik heb helaas geen kekke formule om de objectieve goedheid van iets te berekenen. Als ik dat wel had, dan was ik vast multimiljonair geworden, of ten minste een stercriticus geweest. Daar ik geen van beiden ben, mogen we stellig concluderen dat ik net als iedereen slechts meningen bezit. Goed, genoeg ijdel gezever, laten we het over het boek hebben.
‘De sandwich’ is op twee manieren goed en op één manier matig geschreven. Het is goed geschreven in de zin dat de taal zelf er in slaagt krachtige sentimenten bij de lezer op te roepen en bulkt van de poëtische waarde, of te wel: de (1) stijl is virtuoos. Het is goed geschreven in de zin dat het een interessante betekenis helder weet over te dragen en de lezer unieke inzichten geeft in de werkwijze van de schrijver, of te wel: de (2) inhoud is sterk. Het is matig geschreven in de zin dat het als roman een bevredigend narratief ontbreekt; het gebrek aan eenheid van tijd, plaats en ruimte werkt desoriënterend en het boek kent geen traditioneel plot; (3) narratief gezien is het matig.
Voor punt 1, de stijl, wil ik graag een concreet voorbeeld uit de tekst aandragen. Lezen is voor mij vooral een geestelijke oefening. Het komt dan ook heel zelden voor dat tekst een fysieke uitwerking op mij heeft. ‘De sandwich’ is hier desondanks wonderwel in geslaagd en wel met die heerlijke sensatie van walging. De passage waarin de schrijver vertelt hoe hij als kind het gestolde menstruatiebloed van zijn moeder opsnoepte (p97), daar hij dacht dat het om rozijnen in plas ging, deed mij fysiek huiveren en haast kokhalzen. Naast schrik (1984, Orwell), schreien (De kleine blonde dood, Büch) is nu dus de walging erbij gekomen als lichamelijke reactie op tekst. Dat vind ik indrukwekkend en het getuigt van een zekere virtuositeit.
Voor punt 2, de inhoud, heb ik hier eigenlijk te weinig schrijfruimte. Heel kort kan ik melden dat de schrijver de dood, het rouwproces en herinneringen als illustraties voor het schrijverschap gebruikt. Het ‘hiernamaals’ is volgens van der Heijden een plicht van de overledenen om een narratief te smeden van geleefde levens. In de wereld van verhalen zijn de doden aanwezigen dan de levenden: de feiten van hun bestaan liggen ten grabbel, klaar om gebruikt te worden in een narratief, terwijl de levenden alsmaar met nieuwe feiten komen en met hun eigen verleden lopen te knoeien door herinneringen tot verhalen te kneden. Dit ‘vaster’ en ‘solider’ worden door
de dood is een terugkerend motief; zoals het lichaam verstijft door rigor mortis wordt het personage in de wereld van verhalen steviger. Het verleden is een schimmenrijk, waar de doden solide zijn en regeren over levende fantomen.
Ik zal nog wat uit de tekst citeren om mijn punt te illustreren, zodat jullie niet denken dat ik alles zomaar uit mijn duim zuig:
“Als ik een herinnering uit mijn repertoire maar vaak genoeg afdraaide, begon vanzelf na verloop van tijd de franje te slijten. Het voorval verloor zijn uitlopers in andere geschiedenissen, werd steeds meer een geheel, steeds meer een scène in een enkele oogopslag tot in al z'n details te overzien.
Bovendien verwierf zo'n talloze malen opgeroepen gebeurtenis, zonder dat de feiten noemenswaard geweld werd aangedaan, een betekenis die boven het feitelijke kwam te hangen. Particuliere herinneringen veranderden zo, buiten mijn wil om, in kleine allegorieën." (99-100)
"Voor wie zich later, om wat voor reden dan ook, aan verhalende proza waagt, is het natuurlijk verleidelijk de eerste aanzetten daartoe in dat betekenisgevend herkauwen van herinneringen te zoeken." (101) [...] "[dit] leek op wat de dood met iemands voorbije leven doet: ordenen, bijslijpen, betekenis geven. [...] een keten van versteende voorvallen."
“Het dagelijkse leven kent zo’n wildgroei van symboliek, dat en romanschrijver die incidenteel de werkelijkheid als model neemt meer werkkracht besteedt aan het verdelgen van schadelijke dan aan het platen van vruchtbare symbolen.”
Schijven als het redacteren van herinneringen om hieruit een betekenisvolle allegorie te destilleren. Ja, dat is mooi, dat is fraai; ik zie wel waarom A.F.TH van der Heijden als grote auteur geldt.
Punt 3, het narratief, is nauw verwant aan punt 2. Naar wat ik begrijp is het boek een gedachteoefening om twee vrienden die elkaar nooit in het bijzijn van de schrijven hebben getroffen in één scène te stoppen. Het opdissen van herinneringen, doorbroken door een “heden” wat lukraak springt door de tijd (gelukkig wel één richting uit) gebeurt volstrekt achronologisch en slaagt er niet in een krachtig biografisch beeld van de twee vrienden te schetsen. De personages ondergaan geen noemenswaardige ontwikkelingen en ook het rouwproces van de ik-persoon - daar waar de roman op de oppervlakte over gaat - kent geen bevredigende afsluiting.
Tijd om sterren uit te delen. Hier volgt mijn faalvrije formule:
Stijl 2
Inhoud 2
Narratief -1
Dit is mijn uitspraak en hier moet u het maar mee doen.
“Hola, Maarten,” hoor ik de lezer al protesteren, “dat kan je niet zomaar zeggen! Wat maakt iets zogenaamd ‘goed geschreven,’ dan?”
Blij dat je het vraagt.
Ik heb helaas geen kekke formule om de objectieve goedheid van iets te berekenen. Als ik dat wel had, dan was ik vast multimiljonair geworden, of ten minste een stercriticus geweest. Daar ik geen van beiden ben, mogen we stellig concluderen dat ik net als iedereen slechts meningen bezit. Goed, genoeg ijdel gezever, laten we het over het boek hebben.
‘De sandwich’ is op twee manieren goed en op één manier matig geschreven. Het is goed geschreven in de zin dat de taal zelf er in slaagt krachtige sentimenten bij de lezer op te roepen en bulkt van de poëtische waarde, of te wel: de (1) stijl is virtuoos. Het is goed geschreven in de zin dat het een interessante betekenis helder weet over te dragen en de lezer unieke inzichten geeft in de werkwijze van de schrijver, of te wel: de (2) inhoud is sterk. Het is matig geschreven in de zin dat het als roman een bevredigend narratief ontbreekt; het gebrek aan eenheid van tijd, plaats en ruimte werkt desoriënterend en het boek kent geen traditioneel plot; (3) narratief gezien is het matig.
Voor punt 1, de stijl, wil ik graag een concreet voorbeeld uit de tekst aandragen. Lezen is voor mij vooral een geestelijke oefening. Het komt dan ook heel zelden voor dat tekst een fysieke uitwerking op mij heeft. ‘De sandwich’ is hier desondanks wonderwel in geslaagd en wel met die heerlijke sensatie van walging. De passage waarin de schrijver vertelt hoe hij als kind het gestolde menstruatiebloed van zijn moeder opsnoepte (p97), daar hij dacht dat het om rozijnen in plas ging, deed mij fysiek huiveren en haast kokhalzen. Naast schrik (1984, Orwell), schreien (De kleine blonde dood, Büch) is nu dus de walging erbij gekomen als lichamelijke reactie op tekst. Dat vind ik indrukwekkend en het getuigt van een zekere virtuositeit.
Voor punt 2, de inhoud, heb ik hier eigenlijk te weinig schrijfruimte. Heel kort kan ik melden dat de schrijver de dood, het rouwproces en herinneringen als illustraties voor het schrijverschap gebruikt. Het ‘hiernamaals’ is volgens van der Heijden een plicht van de overledenen om een narratief te smeden van geleefde levens. In de wereld van verhalen zijn de doden aanwezigen dan de levenden: de feiten van hun bestaan liggen ten grabbel, klaar om gebruikt te worden in een narratief, terwijl de levenden alsmaar met nieuwe feiten komen en met hun eigen verleden lopen te knoeien door herinneringen tot verhalen te kneden. Dit ‘vaster’ en ‘solider’ worden door
de dood is een terugkerend motief; zoals het lichaam verstijft door rigor mortis wordt het personage in de wereld van verhalen steviger. Het verleden is een schimmenrijk, waar de doden solide zijn en regeren over levende fantomen.
Ik zal nog wat uit de tekst citeren om mijn punt te illustreren, zodat jullie niet denken dat ik alles zomaar uit mijn duim zuig:
“Als ik een herinnering uit mijn repertoire maar vaak genoeg afdraaide, begon vanzelf na verloop van tijd de franje te slijten. Het voorval verloor zijn uitlopers in andere geschiedenissen, werd steeds meer een geheel, steeds meer een scène in een enkele oogopslag tot in al z'n details te overzien.
Bovendien verwierf zo'n talloze malen opgeroepen gebeurtenis, zonder dat de feiten noemenswaard geweld werd aangedaan, een betekenis die boven het feitelijke kwam te hangen. Particuliere herinneringen veranderden zo, buiten mijn wil om, in kleine allegorieën." (99-100)
"Voor wie zich later, om wat voor reden dan ook, aan verhalende proza waagt, is het natuurlijk verleidelijk de eerste aanzetten daartoe in dat betekenisgevend herkauwen van herinneringen te zoeken." (101) [...] "[dit] leek op wat de dood met iemands voorbije leven doet: ordenen, bijslijpen, betekenis geven. [...] een keten van versteende voorvallen."
“Het dagelijkse leven kent zo’n wildgroei van symboliek, dat en romanschrijver die incidenteel de werkelijkheid als model neemt meer werkkracht besteedt aan het verdelgen van schadelijke dan aan het platen van vruchtbare symbolen.”
Schijven als het redacteren van herinneringen om hieruit een betekenisvolle allegorie te destilleren. Ja, dat is mooi, dat is fraai; ik zie wel waarom A.F.TH van der Heijden als grote auteur geldt.
Punt 3, het narratief, is nauw verwant aan punt 2. Naar wat ik begrijp is het boek een gedachteoefening om twee vrienden die elkaar nooit in het bijzijn van de schrijven hebben getroffen in één scène te stoppen. Het opdissen van herinneringen, doorbroken door een “heden” wat lukraak springt door de tijd (gelukkig wel één richting uit) gebeurt volstrekt achronologisch en slaagt er niet in een krachtig biografisch beeld van de twee vrienden te schetsen. De personages ondergaan geen noemenswaardige ontwikkelingen en ook het rouwproces van de ik-persoon - daar waar de roman op de oppervlakte over gaat - kent geen bevredigende afsluiting.
Tijd om sterren uit te delen. Hier volgt mijn faalvrije formule:
Stijl 2
Inhoud 2
Narratief -1
Dit is mijn uitspraak en hier moet u het maar mee doen.
January 2, 2020
Dit requiem met een goed gekozen titel las ik in een adem uit. Omdat ik dit werk nu lees, leest het ook als een rake typering over hoe het er in de jaren '70 aan toe ging. AFTh vind precies de juiste manier om de sfeer van die jaren te laten herbeleven. Zowel de vertelrand als de observaties en reflecties maken de Sandwich ook nu nog een lezenswaardig werkje. Het thema "dood" zou hij ongetwijfeld nu op een andere manier benaderen. Ik neem me daarom voor om ook eens Tonio te lezen.
July 20, 2023
'Dood! Zag je dat?' 'O, pardon.'
April 18, 2024
Te goed voor woorden
May 4, 2025
Niet van der Heijden zijn sterkste boek.
Read
December 12, 2009De sandwich een requiem by A.F.Th. Van der Heijden (1986)
Displaying 1 - 13 of 13 reviews