Το "American studies" του Μαρκ Μέρλις (1994) είναι βιβλίο που πιάνει πολύ σοβαρά την εμπειρία του λευκού ομοφυλόφιλου άντρα στην Αμερική του 20ου αιώνα και του αξίζει να θεωρηθεί ήδη κλασικό στην gay λογοτεχνία. Ο Μέρλις διηγείται την εμπειρία του αποσυνάγωγου, του διωγμένου, του εξόριστου ομοφυλόφιλου άντρα από το οικογενειακό, πολιτικό και κοινωνικό του περιβάλλον.
"Είμαστε υποχρεωμένοι να αλλάζουμε τόπο: η εξορία δεν είναι τιμωρία, είναι η κατάσταση μας. Με αυτήν αρχίζει η ζωή μας, όταν μας αποδιώχνουν από τον κόσμο των "κανονικών" ανθρώπων, όπου περιμέναμε να αφομοιωθούμε, και με αυτήν αρχίζει και πάλι , ξανά και ξανά". 170
Οι δύο παράλληλοι χρόνοι, ο τωρινός και η ανάμνηση ή ανάπλαση μέσω της φαντασίας του χτες, γίνονται με σταθερά το ποθούμενο, ορατό και σε κοντινή απόσταση αντρικό σώμα. Γίνεται με σαφή ορισμό της κοινωνικής, πολιτικής και ψυχολογικής πολυπλοκότητας του κενού, της απόστασης ανάμεσα στον πόθο και την εκπλήρωση του, ανάμεσα στους ανθρώπους γενικά, αλλά και εσωτερικά στο κάθε άτομο, μεταξύ του πραγματικού εαυτού και του ρόλου που καλείται να επιτελέσει.
"Έμεινα να στέκομαι εκεί που ήμουν, ενώ εκείνος προχωρούσε μέσα στο φως του επόμενου φανοστατη για να βυθιστεί έπειτα στο σκοτάδι. Και πάλι, τον είδα να ξεπροβάλλει, μικρότερο αυτή τη φορά, μέσα από την επόμενη λίμνη φωτός, και ακόμη μικρότερο στην επόμενη, καθώς ξεμάκραινε ολοένα. Είχα ήδη αλλάξει κατεύθυνση για να επιστρέψω σπίτι, όταν τον άκουσα να τρέχει, τον σκληρό ήχο από τις σόλες των παπουτσιών του πάνω στο πλακόστρωτο της γέφυρας. Όταν έφτασε δίπλα μου ήταν κάπως λαχανιασμενος, αν και δεν είχε διανύσει μεγάλη απόσταση. Λίγα μόνο χρόνια στο μύλο είχαν ήδη κάνει τη δουλειά τους. Είπε το όνομα μου και πέρασε το μπράτσο του γύρω από τους ώμους μου. Μια κίνηση, που την εποχή εκείνη δεν ήταν ασυνήθιστη για τα αγόρια της ηλικίας μας. 109-110
Το αντρικό σώμα, στην λαχταριστή επιφάνεια του ή και στην σύνθετη δαιδαλώδη εσωτερική του ψυχική πραγματικότητα, δίνεται από τον Μέρλις με τρόπο που μονάχα ένας ομοφυλόφιλος άντρας με μακρόχρονη εμπειρία ζωής μπορεί να το αποτιμήσει.
"Δεν μπορώ να του προσδώσω την ύπαρξη κάποιας εσωτερικής ζωής -λες και με έβαλε κάνεις να κάνω τον κριτή των ψυχών. Η επιφάνεια του και μόνο είναι τόσο περίπλοκη και συναρπαστική - τα μάτια, το στόμα, οι ώμοι το καθένα σαν μια καλοσχηματισμένη σκέψη, τα μπούτια του σαν διατριβή, η πνευματώδης διαλεκτική του πισινού του και το άλλο ego sum του πούτσου του: συγκεντρωμένος σε αυτά, κάθε στιγμή, πώς θα μπορούσε να του περισσέψει χρόνος για κάποια ιδέα ή κάποιο κίνητρο πέρα από αυτό που υπάρχει πάνω του; " 209-210
Η εκτίμηση της όψης, της επιφάνειας και η απόδοση σε αυτές νοήματος, αισθητικής και ιδεών έχει να κάνει και με την όλη λογική της camp τέχνης, μιας τέχνης που δεν απολογείται για τη στυλιζαρισμένη και ιλουστρασιον έμφαση στην επιφάνεια, μιας απενοχοποιητικής απόλαυσης του φαίνεσθαι και της ηδονής του. Και αυτή η τέχνη είναι στενά συνυφασμένη με την gay κουλτούρα.
Περιγράφεται, λοιπόν, ένας κόσμος αντρικός με αληθινά σαγηνευτική και ερωτική λεκτική αποτελεσματικότητα.
"Τον ξαπόστειλαν στο Σαίντ Μάρτιν, όπου όλα ήταν ιδρώτας και δημοκρατία, μυώδης Χριστιανισμός και κρύα ντους" 52
Έτσι αρχίζει ο απογαλακτισμός ενός από τους χαρακτήρες του βιβλίου. Ο κόσμος των αμερικανών αντρών βρίσκεται μέσα στις λέξεις του Μέρλις με τον θαυμασμό για τη δύναμη εκείνης της γερής και άνετης αγορίστικης λαβής πάνω στην ζωή που φέρει στους ιστούς του.
"Όμως του ανήκει ο εαυτός του, στέκεται εκεί άκαμπτος, ριζωμένος καλά στον ενεστώτα χρόνο" 207
Αυτή η κυριαρχία, αυτή η αρχιτεκτονική της νιότης με τις γερές της πλάτες και τον ιδρώτα, τις απάλευτες καύλες έρχεται να μυθοποιηθεί σε μια ειλικρινή δίψα, μια έλξη που δεν έχει ηλικιακό όριο. Μάλιστα χρωματίζει με ιδιαίτερη αξία την περιέργεια και την απορία , δίνοντας στις αντιδράσεις αυτές ένα ερωτικά αρρενωπό ύφος. Ενέχουν την ορμή, την ενέργεια, την αθωότητα, την σοβαρότητα που κουμπώνουν καλά στη νεότητα. 209
Ο Μέρλις παραδίδει με το βιβλίο αυτό τη συνπυκνωμένη εμπειρία και τα συμπεράσματα του στη ζωή, εκείνα τα "ποτέ πια" μετά από δυσάρεστες σεξουαλικές εμπειρίες (37) που έχουμε πολλοί πει, την έλξη των νεαρών γκέι για τους μεγαλύτερους άντρες με θέση (58), το κοίταγμα και την πρόταση στα παλιά παράνομα στέκια ομοφυλόφιλων (76), το πετσόκομμα της ομορφιάς που μένει πάντα άπιαστη στην παλιά λογοτεχνία (83), το πώς αισθάνεσαι ένα "άνοιγμα στην ζωή σου" με το ερωτικό σκίρτημα (87), το vuctim blaming (158), τη διαχείριση μιας πεζής πραγματικότητας που ένας ενθουσιασμός μπορεί να μας πετάξει σκληρά πίσω (195), η αίσθηση οτι ο κόσμος ανήκει στους στρέιτ άντρες ανεξάρτητα από ταξική καταγωγή (227), δίνει ακόμα πολύ σημαντικά ερωτήματα για την επαφή των αντρών, πως αναγνωρίζουμε ποια είναι γνήσια και ποια ρόλος (268) και τελίκά το πόσο φτάνουμε να σπάσουμε την άμυνα και να αγγίζουμε κάτι εσωτερικό. Ακόμα πιο σημαντική είναι εκείνη η σκέψη "Και τι είναι λίγο παραπάνω ντροπή στη ζωή μου;" (275) που θα πρέπει να ρωτάμε τον εαυτό μας μπρος σε καταστάσεις που δεν απαιτούν δειλία.
Το βιβλίο ακόμα, λίγα μόλις χρόνια μετά τις ανατροπές του σοσιαλισμού, αποτίει φόρο τιμής σε όλα τα λοατκι+ άτομα που συστρατευτήκανε με το αμερικάνικο κομμουνιστικό κίνημα στα δύσκολα χρόνια και με την βαθιά ομοφοβία που χαρακτήριζε το κίνημα. Ο Μέρλις είναι πικρός και επικριτικός με την Αριστερά- ιδίως με το πόσο στρεβλά υπάρχει στην πραγματικότητα η συντροφικότητα των κομμουνιστών, πόσο τελικά ως άνθρωποι έχουν μια ουσιαστική επαφή ή μια χάρτινη και προβλεπόμενη. Ο Μέρλις δείχνει μεγάλη οργή για την Αριστερά, δεν της συγχωρεί ούτε την ήττα (στα χρόνια του Μπους που γράφτηκε το βιβλίο μιλάμε για ολοσχερή υποχώρηση), αλλά ούτε και την ομοφοβία και πατριαρχία της. Είναι ίσως περισσότερο, αν και δικαιολογημένα κάπως, αρνητικός από όσο θα έπρεπε. Αυτή, ωστόσο ήταν η χώρα και η εποχή του και αυτές οι στρεβλώσεις στο εργατικό κίνημα.
Δίνει ο Μέρλις μια ποιοτική εικόνα της σκοτεινής εποχής του Μακαρθισμού, αλλά και βάζει στο κάδρο το ευρύτερο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων (101), τους ανθρώπους που προδίδουν την αστική τους καταγωγή και συντάσσονται με το Κόμμα της εργατικής τάξης, τους διανοούμενους με τους ιδανικούς τους συνδυασμούς του Γουίτμαν και του Μαρξ.
Εγκυβωτίζει αληθινά όμορφες ερωτικές ιστορίες στο πλαίσιο και την εποχή τους, ενώ έχει εξαιρετικά καλογραμμένες εικόνες και παρομοιώσεις με πανέξυπνο χιούμορ (η παρομοίωση μιας νοσοκόμας με τεράστια μερίδα παγωτού που λιώνει-206). Όλα αυτά κάνουν το βιβλίο! Η ισορροπία παρόντος και παρελθόντος είναι άψογη, τα γεγονότα συμπληρώνονται συνειρμικά και συνδέονται οι εποχές και τα πράγματα, συνδέονται τα συναισθήματα και οι μοναξιές, τα εμπόδια, τα αδιέξοδα, οι δυσκολίες, οι αναζητήσεις και η καθυστέρηση της ανακάλυψης του τρόπου να ζούμε καλύτερα όπως και μας αξίζει.
Τελικά ο τίτλος "Αμερικάνικές σπουδές" (στα ελληνικά "Α όπως Αμερική) είναι αυτός ο λογοτεχνικός,ο απόμακρος κόσμος, το ατομικό βασίλειο του κάθε ομοφυλόφιλου της εποχής εκείνης και ίσως και σήμερα που υψώνει απέναντι στην βίαιη πραγματικότητα της εξορίας του. Ο Μερλίς έχει τη σοφία να βάλει ένα καλό μέρος της πολιτικής και κοινωνικής ουσίας της Αμερικής μέσα σε αυτές τις σπουδές. Να τις προσδιορίσει και να τις ερμηνεύσει.
Παρά τα πολλά προτερήματα του το βιβλίο υστερεί σε συναισθηματικό βάθος. Κάπου κλωτσά σε μια ψυχρότητα όταν δίνει τη Μακαρθική περίοδο, την προδοσία και την αυτοκαταπίεση και αυτολύπηση. Δεν μας επιτρέπει να αισθανθούμε τους ήρωες του που περιγράφει εξαιρετικά όμως. Η καύλα και ο ερεθισμός, το πείραγμα του αναγνώστη υπάρχει μαζί με πολύ σκέψη και αρκετές σκηνές ουσιαστικής λογοτεχνικής αξίας. Απλώς είναι συχνά λίγο περισσότερο στεγνή η απεικόνιση των χαρακτήρων και των καταστάσεων.
Η υπόθεση του βιβλίου γενικά συγγενεύει με εκείνη των πιο σύγχρονων queer βιβλίων "Η ιστορία της βίας" του Εντουάρ Λουί και "Αυτό που σου ανήκει" του Γκάρθ Γκρίνγουελ, αλλά και με τις αληθινές ιστορίες του καθηγητή και πεζογράφου R. H. Barlow (1918-1951) και του ακαδημαικού κριτικού λογοτεχνίας F. O. Matthiessen (1902-1950).
Ένα σπουδαίο βιβλίο.