پروژه تاریخ شفاهی ایران در پاییز ۱۹۸۱-۱۳۶۰ در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد آغاز شد. این پروژه برای پژوهشگرانی که در پی مطالعه تاریخ سیاسی ایران هستند، منابع مهمی را فراهم میآورد: روایتهای ۱۳۴ تن از بازیگران و تصمیمگیران اصلی وقایع مهم سیاسی ایران در دهههای ۱۳۰۰ تا ۱۳۶۰ با کسانی که از نزدیک شاهد این وقایع و تصمیمات بودهاند.
مجری این طرح حبیب لاجوردی و دستیار اصلی او در این پروژه ضیاء صدقی است و روند کلی کار، انجام مصاحبهها و ایجاد فهرست موضوعات (نمایه) به دست این دو انجام شده است. همچنین شاهرخ مسکوب، شهلا حائری و جان مژدهی انجام بعضی از مصاحبهها را به درخواست حبیب لاجوردی بر عهده داشتهاند. کار پیاده کردن مصاحبهها نیز بر عهده اما دلخانیان و شهین بصیری بوده است.
این پروژه ۸۹۶ ساعت از خاطراتی را ضبط کرده است که متعلقاند به نخستوزیران سابق، اعضای کلیدی کابینهها، بخشهای قانونگذاری، قضایی، رسانهها و بخش خصوصی؛ رهبران قبائل، احزاب سیاسی، گروهها مخالف، فرماندهان نیروهای مسلح، افسران ارشد سازمان امنیت (ساواک) و دیپلماتهای خارجی که نقشی مهم در سیاست ایران داشتهاند.
مصاحبهها بنا بر تمایل مصاحبهشونده به زبان فارسی و انگلیسی انجام شدهاند و از بین آنها ۱۲۳ روایت به زبان فارسی و ۱۳ روایت به زبان انگلیسی هستند. مدتزمان هریک از مصاحبهها از ۱ تا ۴۴ ساعت متغیر است. هر نوار ۶۰ دقیقه بوده و به طور میانگین در حدود ۲۱ صفحه فارسی مکتوب شده است. متن ۷۶۹ ساعت از مصاحبهها پیاده شده و بهشکل مکتوب درآمده است اما بعضی مصاحبهها مکتوب نشدهاند. ۶ روایت که معادل ۲۵ ساعت است تنها بهصورت صوتی وجود دارند.
برای هریک از روایتگران، هر یکساعت مصاحبه به همراه متن آن که بهصورت پیاپی شمارهگذاری شدهاند، یک واحد مجزا را تشکیل میدهد. همچنین هر نوار یا متن فهرست و نمایه منحصربهفردی دارند.
یک - بخش محدودی در مورد پدر ایشان محمدعلی فروغی و تلاشهایی که در زمان رضاخان برای مملکت داشتهاست
دو - سالهایی طولانی که خود ایشان در افغانستان مشغول به کار بودهاند و حرفهای جالبی که درباره مردم و سیاست افغانستان میگویند. نگاه منفی به این مردم که از قدیم در ایران بوده و متاسفانه هنوز هم ادامه دارد. در اینجا کمی نیز از تبختر خاص سیاستمداران ایرانی در توضیح مسائل و متفاوت بودن خود را در ایشان نیز میبینیم
سه - تحلیلها و نظرات ایشان درباره اوضاع مملکت. از یک طرف نیاز به جایگزین سیاسی حرف میزنند وقتی خلائی عمومی احساس میشود که میتواند دوباره ما را به دیکتاتوری بازگرداند. خلائی به نام امنیت داخلی که مردم را به سمت رضاشاه سوق داد و خلائی به نام استقلال خارجی بعد از جنگ جهانی دوم که ما را به سمت سلطنت محمدرضا پهلوی سوق داد درحالیکه برای مردم مهم نبود که به سر کار میآید. نیاز به حمایت مردم را برجسته میکند و اینکه همیشه اقلیت در کشور حکومت کرده و در این میان آنچه مهم است تربیت سیاسی است که مثلا برای رجل سیاسی از سوی پارلمان صورت میگیرد و چون در ایران غایب بوده ما همیشه با بوروکرات سروکار داشتهایم. خود ایشان هم برای این نهادسازی کوشیدهاند که در سالهای آخر پیش از انقلاب بوده و مرکزی را برای تربیت افرادی برای وزارت خارجه ترتیب دادند که افراد طبقات عادی را به ژنو میفرستاده. کاری که ناتمام ماند و حسرت بر دل ایشان گذاشت
یکی از بهترینها در مجموعه تاریخ شفاهی هاروارد که تا به حال خوانده ام. حاوی اطلاعات بینهایت ارزشمند درباره ذکاء الملک و زندگی او و البته زندگی خود محمود فروغی با نگاهی منصفانه. احتمالا جزو معدود بلکه نوادر شخصیتهایی است که خاطراتش را خوانده ام و خود را مرکز و محور عالم ندیده است. عموم این خاطره نویسان یا خاطره گویان تصویر را چنان توصیف میکنند که کلیدیترین و موثرترین نقش در صحنه داشته اند. محمود فروغی از این قاعده مستثنی است.
خاطرات فروغی را به لحاظ کیفیت مباحث و جنس اطلاعات و صداقت و راستی گوینده میتوان به خاطرات محمد یگانه نزدیک دانست که پیشتر همینجا دربارهاش نوشتهام. البته فروغی بر خلاف یگانه کلامی بسیار گرم و گیرا دارد و بسیار هم شیوا سخن میگوید. شاید اگر با فروغی هم ضیاء صدقی مصاحبه کرده بود و نه حبیب لاجوردیْ اطلاعات بیشتر و ارزندهتری به یادگار میماند. دریغ که دست هردو حالا از دار دنیا کوتاه است.
تا آنجا که متن مکتوب را با فایل صوتیِ اصلی مقایسه کردم در متن مکتوب حذفی ندیدم.
محمود فروغی در گفتگویی با حبیب لاجوردی خاطرات خود از پدرش محمدعلی فروغی و همچنین خاطرات خود به عنوان دیپلمات و سفیر در انگلستان و برزیل و آمریکا را تعریف می کند که مطالب خواندنی و قابل توجه زیادی دارد خصوصن در مورد وضع ایران در زمان جنگ جهانی دوم و ماجرای کناره گیری رضا شاه و روی کار آمدن محمدرضا شاه و نقش فروغی در این ماجرا اما در مجموع انتظار بیشتری از این کتاب داشتم و گمان می کردم نوری بیشتری بر گوشه های تاریک تاریخ بتاباند که رویکرد محافظه کارانه راوی مانع نشد