الهی نامه

by خواجه عبدالله انصاری

First published January 1, 2007

About the author

وی از اعقاب ابوایوب انصاری است. مادرش از مردم بلخ بود و عبدالله خود در هرات متولد شد و از کودکی زبانی گویا و طبعی توانا داشت چنانکه شعر فارسی و تازی را نیکو می‌سرود و در جوانی در علوم ادبی و دینی و حفظ اشعار عرب مشهور بود و مخصوصاً در حدیث قوی بود و امالی بسیار داشت و در فقه روش امام حنبل را پیروی می‌کرد.

آرامگاه خواجه عبدالله انصاری در هرات
وی در تصوف از شیخ ابوالحسن خرقانی تعلیم گرفت و جانشین او بود. محل اقامتش بیشتر در هرات بود و در آنجا تا پایان زندگانی به تعلیم و ارشاد اشتغال داشت.

خواجه شعر می‌سرود ولیکن بیشتر شهرت وی به جهت رسالات و کتب مشهوری است که تألیف کرده‌است و از آن جمله‌است ترجمهٔ املاء طبقات‌الصوفیهٔ سلمی به لهجه هروی و تفسیر قرآن که اساس کار میبدی در تألیف کشف‌الاسرار قرار گرفته‌است
Khaje Abdullah Ansari

Reviews

[Hamed Manoochehri · Rating 2 out of 5]

کتابی که خوندم البته الهی نامه نبود. 

عنوانش  «نیایشْ‌پند پیر هرات» بود. شامل الهی نامه، نُه رساله ،رساله قلندرنامه و‌ رساله بی نام.


  کیفیت چاپ، تدوین و تحقیقات:

انتشارات سپهر خِرد، هوشمندانه و البته مقتصدانه تصمیم به انتشار این کتاب گرفته جهت جلب بازار  ادب دوستان افغانستانی ساکن ایران . این البته به خودی خودش ناپسند نیست. در این بازار کم‌جون چاپ و نشر، نگرش اقتصادیِ وفادار به هنر ادبیات غیرقابل اجتنابه. 

تدوین هم به دست آقای فرهاد طاهری انجام شده. تعلیقاتی که ایشون برای کتاب گردآوری کردن از نظر معنی کردن جملات و کلمات کامل و راضی کننده ست. در مورد شخصیت ها و مکانهایی که هم نیاز به توضیح بوده در حد قابل قبوله. اما صفحه بندی این تعلیقات و عدم شماره‌گذاری، رجوع به اونها رُ خیلی طاقت‌فرسا کرده. پیشگفتار آقای طاهری هم بسیار گرم و دلچسبه. 


خواجه عبدالله انصاری و فسلفه الهی نامه:

از یک طرف و شخصاً، به شدت خودم، دنیای اطرافم، تعلقات مادّیم رُ دوست دارم و از طرف دیگه دانش چندانی درباره تَصوُف ندارم که در مورد کُلیت فلسفه پیر هرات نظر بدم. در مورد مطالب و آموزش های کتاب اما باید بگم اصلا جذابیتی برام نداشت و در خیلی از موارد بین باید و نبایدهای یک صفحه با چند صفحه بعد تناقضات بنیادی وجود داشت؛ از یک طرف ایشون میگه «الهی، از بوده نالم یا از نابوده.از بوده، محال است و از نابوده بیهوده» و دو صفحه بعد « الهی، هستی همه را مصیبت است؛ و مرا غنیمت»، از یه طرف میگه «دعا کردن، لجوجی کردن است» بعد میاد میگه «چنان زی که به ثنا ارزی و چنان میر که به دعا ارزی». 

اما در صورتی که تک تک بررسی کنیم و زیاد دقیق نشیم، نصایح ارزش مندی هم داره:

*امیدِ ثواب و عطا داشتن، دکانداری است. دعاکردن لجوجی است. گریه کردن سقایی است. جَزَع زدن دلتنگی است. جامه دریدن سبکی است.

 

*مست باش و مخروش; گرم باش و مجوش; شکسته باش و خاموش; که سبوی درست به دست میبرند و شکسته را به دوش.

*طالب دنیا رنجور است و طالب عقبی مزدور است.

*هر کو  ز مُراد کم کند مرد شود

کم کن "الف" مراد تا "مرد" شوی

*من غلام آن معصیتم که مرا به عذر آرد; و بیزارم از آن طاعت که مرا به عُجب آرد.

*بر گذشته و شکسته و ریخته افسوس مخور.

و مهمتر از همه:

*هرکس را به "تن" غریب است. ما به "جان" غریبیم. هرکس را شفا طبیب است. ما بیمارِ طبیبیم.

البته یه جاهایی هم خواجه تبدیل می شه به اندرو تِیت:

*بر پیرزنان استوار مباش.

*نماز نافله کار پیران است. روزه تطوع داشتن کار زنان است. دل به دست آر که کار آن است.

*به عاریت نازیدن کار زنان است; و از دیده جان دیدن کار مردان است.

و

*مُخنثان را در خانه مگذار.

زیبایی شناسی و هنر در ادبیات خواجه عبدالله:

هر چی بیشتر الهی نامه و رسالات رُ می خومندم بیشتر به این نتیجه میرسیدم که هدف از انتخاب این سبک نوشتاری منظوم و نثر مسجع فقط و فقط همین نثر مسجع بوده. خواجه عبدالله از هر کلمه ای که تونسته قافیه بسازه، ساخته; فارغ از اینکه این آرایه ادبی باید درجهت قوت بخشیدن به مطلبی باشه که داره ارایه میده نه برای تزیین. 

فقط کافیه رسالات خواجه عبدالله رُ با قابوسنامه که در همون عصر نوشته شده مقایسه کنیم. هر دو این ها به هدف انتقال تجربه و پندآموزی نوشته شدن اما در رسالات برخلاف قابوسنامه هیچ خط فکری واحدی وجود نداره. نصایح مشوش و بی نظم ولی منظوم نوشته شدن و بدون هیچ بسط و دلیل آوری به خورد مخاطب داده میشن. اینجا هدف از نصیحت ها و مناجات ها فقط ایجاد بستریه برای به رخ کشیدن قدرت خواجه عبدالله در استفاده از [فقط یک نوع] آرایه ادبی. 

یاد رَپِرهای کم تجربه می افتم.

[hima saki · Rating 5 out of 5]

منت خداي را عز و جل كه طاعتش موجب غربت است و به شكر اندرش مزيد نعمت
هر نفسي كه فرو مي رود ممد حيات است و چون بر مي ايد مفرح ذات،پس در هر نفسي دو نعمت است و بر هر نعمتي شكري واجب
از دست و زبان كه برايد،كز عهده شكرش به در ايد.

[رقیه خدابنده اویلی]

...هرکس از آنچه ندارد مفلس است و من از آنچه دارم