Mẫu thượng ngàn

by Nguyễn Xuân Khánh

Văn hóa Việt, bản sắc văn hóa Việt là vấn đề, là câu hỏi đã được nêu ra và được hàng trăm, nếu không nói hàng nghìn nhà nghiên cứu tìm cách lý giải từ rất lâu. Nguyễn Xuân Khánh là nhà tiểu thuyết, anh cũng có câu trả lời của mình không phải bằng lý lẽ uyên bác mà bằng một cuốn tiểu thuyết sinh động, Mẫu Thượng Ngàn, còn dày dặn, bề thế, phong phú hơn cả cuốn Hồ Quý Ly từng gây xôn xao của anh mấy năm trước. Và có vẻ đây có thể là câu trả lời hấp dẫn hơn cả, nếu không nói là thuyết phục hơn cả.

Mẫu Thượng Ngàn là cuốn tiểu thuyết về văn hoá phong tục Việt Nam được thể hiện qua cuộc sống và những người dân ở một vùng quê bán sơn địa Bắc Bộ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Trong bối cảnh Pháp xâm lược Việt Nam. đạo Phật suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên chúa đang lan rộng, người dân quê trở về với đạo Mẫu - một tôn giáo có từ ngàn đời.

Mẫu Thượng Ngàn cũng là cuốn tiểu thuýêt lịch sử xã hội về Hà Nội cuối thế kỷ 19, gắn với việc người Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai, việc xây Nhà Thờ Lớn, cuộc chiến của người Pháp với quân Cở Đen...

Mẫu Thượng Ngàn còn là câu chuyện tình yêu của những người đàn bà Việt trong khung cảnh một làng cổ. Đó là tình yêu vừa bao dung, vừa mãnh liệt của những người phụ nữ với bao nỗi đắng cay, đầy chất phồn thực, bi, hài hoà quyện với mộng mơ và cao thượng.

Tác giả của Hồ Quý Ly một lần nữa chứng tỏ bút lực mạnh mẽ, sâu sắc, trữ tình qua cuốn tiểu thuyết đầy ấn tượng Mẫu Thượng Ngàn.

Genres: Fiction, Literature, Cultural, Historical

822 pages, Paperback

First published January 1, 2006

About the author

Tiểu Sử:

Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933 tại làng Cổ Nhuế, Hà Nội. Ông đỗ tú tài Toán, học Đại học Y khoa Hà Nội cho đến hết năm 1952 thì ra vùng tự do tham gia bộ đội. Trong khoảng mười năm, ông ở một đơn vị pháo binh, rồi dạy văn hoá tại Trường Sĩ quan Lục quân trước khi chuyển về làm việc tại tạp chí Văn nghệ Quân đội. Từ 1966, ông là phóng viên báo Thiếu niên Tiền phong trước khi về hưu non vào năm 1973. Hiện ông sống ở Hà Nội.

Tác phẩm: Rừng sâu (tập truyện ngắn, Nxb. Văn học, H., 1962), Miền hoang tưởng (tiểu thuyết, Nxb. Đà Nẵng, 1990), Trư cuồng (tiểu thuyết, talawas, 2005), Hồ Quý Ly (tiểu thuyết, Nxb. Phụ nữ, Hà Nội, 2000, 2001, 2002, nối bản và tái bản 15 lần), Hai đứa trẻ và con chó Mèo xóm núi (Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 2002), (Mưa quê, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 2003). Mẫu thượng ngàn (tiểu thuyết, Nxb. Phụ nữ, Hà Nội, 2006).

Sách biên khảo: George Sand – nhà văn của tình yêu (Nxb. Phụ nữ, Hà Nội, 1994)

Dịch thuật: Những quả vàng (tiểu thuyết của Nathalie Sarraute, Nxb. Phụ nữ, Hà Nội, 1996),
Chuông nguyện cầu cho kẻ đã khuất (tiểu thuyết của Taha Ben Jelloun, Trung tâm Văn hoá-Văn minh Pháp và nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội, 1998),
Bảy ngày trên khinh khí cầu (Jules Verne, Nxb. Kim Đồng, Hà Nội, 1998),
Hoàng hậu Sicile (tiểu thuyết của Pamela Schoenewaldt, Nxb.Kim Đồng, Hà Nội, 1999),
Tâm lý học đám đông (tiểu luận của Gustave le Bon, Nxb. Tri thức, Hà Nội, 2006)

Reviews

[Van Nguyen · Rating 4 out of 5]

Vốn không phải là người có trí nhớ siêu phàm về lịch sử, tôi tìm đến các tiểu thuyết thể loại này như một cách để hiểu thêm về văn hóa, đặc biệt là văn hóa Việt Nam. Được đồng nghiệp, một người mê sách giới thiệu cuốn này, tôi đã mượn để đọc vì trước đó đã nghe cuốn Hồ Quý Ly do tác giả viết được ca ngợi khá nhiều. Đọc xong tôi nhận thấy, Mẫu thượng ngàn là một cuốn tiểu thuyết lịch sử không khô khan nhưng khó để lại nhiều cảm xúc sâu sắc.

Tác giả đã chọn thời kỳ Pháp thuộc ở Bắc Bộ trong thế kỷ XIX. Ông đã miêu tả khá kỹ những cuộc đổ bộ của Pháp, sự chống đối của nghĩa quân, bên cạnh đó là cuộc sống của người dân làng Cổ Đinh hay Kẻ Đinh. Từng nhân vật hiện lên như một bức tranh rất sống động, đặc biệt là phái nữ trong tác phẩm. Trong tình cảnh chèn ép của người Pháp và giới quan chức làng, những người nông dân hướng về Mẫu như một tình cảm hết sức tự nhiên, chân thành. Mẫu thượng ngàn còn miêu tả khá kỹ về sự phát triển của đạo Thiên Chúa trong thời kỳ triều đình nhà Nguyễn cấm đoán tàn nhẫn, sự lụi tàn của đạo Phật thể hiện qua ngôi chùa đổ chẳng ai đoái thương. Cuốn tiểu thuyết là một tư liệu đáng quý mở đầu cho những ai muốn tìm hiểu về đạo Mẫu, đặc biệt là văn hóa lên đồng của người Việt.

"Ở nước ta, đạo Mẫu thờ tứ phủ, tức là bốn Mẹ: Mẹ Trời, Mẹ Đất, Mẹ Nước, và mẹ Người. Mẹ Trời là Mẫu Thượng Thiên, Mẹ Người là Mẫu Liễu. Mẹ Nước là Mẫu Thoải. Mẹ Đất rừng là Mẫu Thượng Ngàn.

Đền thờ Mẫu nhiều lắm, ở khắp mọi nơi. Đạo Mẫu là đạo dân gian. Trừ một vài đền lớn, còn phần đông các đền thờ đều nhỏ, vì không được vui chúa khuyến khích, đỡ đầu, còn dân lại quá nghèo. Thường thường dân tìm một nơi phong cảnh hữu tình, kỳ thú, rồi lập đền. Có sông có núi, có cỏ cây hoa lá, lại thêm cái hồn của con người thành kính tỏa vào đó, các ngôi đền trở thành nơi dung chứa những khát vọng và nỗi niềm của mọi người dân quê nghèo khổ, những nơi ấy tất trở thành chốn linh địa."

Tuyến nhân vật của tiểu thuyết khá rộng. Đó là những thành viên hai dòng họ Đinh và Vũ Xuân ở làng, đó là ba anh em ông chủ đồn điền Messmer “Mắt mèo” người Pháp, đó là những người phụ nữ chất phác, hiền lành. Tất cả dần dần xuất hiện và những mảnh đời của họ ghép lại thành bức tranh nông thôn Bắc Bộ thời đó. Tuy không phân tích kỹ tâm lý của họ, nhưng các bà, các cô đều hiện lên với những nét rất riêng, như làm nổi bật hơn hình tượng Mẫu.Từng số phận của họ đều gắn bó với Mẫu theo những cách khác nhau. Bà tổ cô, với số phận long đong về chồng con, cải đạo hai lần rồi trở thành người trông coi đền Mẫu. Bà Mùi mang tiếng sát chồng cũng lên nương tựa đền. Bà ba Váy, bà thím Pháo đều là những người mẹ hết lòng vì con. Cô trinh nữ Nhụ hát chầu rất hay với giọng trong vắt, cuối cùng cũng về với Mẫu sau những biến cố của cuộc đời. Trong số các nhân vật nữ, chỉ có cô Hoa, con gái ông hộ Hiếu và thím Pháo là người đã quyết tâm ra đi để thực hiện những gì cô mơ ước dù tất cả vẫn còn tối tăm. Người phụ nữ hiện lên rất đẹp, sâu sắc, nồng nàn, say đắm, bên cạnh những toan tính sâu xa hay những mơ ước của phái mạnh đều gói gọn trong cuốn tiểu thuyết dày hơn tám trăm trang này.

Tác phẩm cũng đề cập đến những người Pháp đến với Việt Nam vì mục đích văn hóa hay nghệ thuật. Hình tượng Pierre là một trong những nhân vật ấy. Tôi thích đoạn hai họa sĩ, một người ta, một người tây bàn luận về hội họa và gợi mở thêm những điều hay mà chính bản thân mình cũng không biết:

"Một bận, Tuấn gặp Pierre Messmer cũng mang giá đi vẽ. Hai họa sĩ một tây, một ta, nhưng chỉ mới gặp đã thân thiết với nhau ngay. Pierre không nói mà chỉ cười mỉm với Tuấn. Còn Tuấn cũng vậy. Đó là hai con người hồn nhiên. Hồn nhiên có tiếng nói riêng của nó. Những kẻ hồn nhiên, chỉ mới gặp đã có thể nhận ra nhau ngay không cần nói.

- Sao anh không nghiên cứu vẽ lụa? Ở Hà Nội người ta đang nghiên cứu sơn mài. Những kiểu vẽ ấy, phương Tây chúng tôi không có.
– Tôi thích sơn dầu.
– Chúng tôi đã có truyền thống mấy trăm năm về sơn dầu. Người họa sĩ An Nam vẽ sơn dầu, chưa hề có truyền thống, chắc chắn sẽ khó khăn.
– Khó khăn tôi cũng làm. Chưa có truyền thống thì tạo ra truyền thống. Tôi nghĩ mình có thể đưa tâm hồn của xứ sở mình vào sơn dầu và có thể tạo ra cách đi riêng của mình.
– Anh có thể nói rõ hơn ý kiến của anh xem sao.
– Tôi nghĩ người Đông phương chúng tôi thường ưa màu nâu, đen, đỏ sậm, vàng… tức là thiên về tính âm. Nhà cửa chúng tôi cũng vậy: chùa và đình thì thấp, gần như sát mặt đất, và nhìn vào chỉ thấy cái mái ngói to rộng cũng lại màu nâu. Tâm hồn chúng tôi nghiêng về sự trầm tư, chậm chạp. Còn sơn dầu của người Tây phương các anh thì sao. Nó trực tiếp, nó năng động, thiên về ánh sáng và tốc độ. Nó mang tính dương. Âm quá và dương quá đều bất cập. Tôi ước ao một sự điều hòa…
Pierre gật gù. Ông nhớ tới nhà dân tộc học René de Fromentin. Ông không ngờ ở chốn heo hút này lại được gặp một người bản xứ trẻ tuổi mà lại suy nghĩ thâm trầm. Và Pierre chợt hiểu một điều từ lâu ông vẫn suy nghĩ. Đó là, ông rất yêu cây cỏ hoa lá ở xứ này, yêu cả cái ánh sáng chói chang của nó nữa; tuy nhiên ông vẫn luôn luôn cảm thấy mình còn thiếu một cái gì đó khi thâm nhập vào cuộc sống bản xứ. Ông đi vào nó nhưng luôn luôn cảm thấy có một bức tường vô hình chắn lại và đẩy bật ra. Hôm nay, ông hiểu. Thì ra ông vẫn luôn luôn là một người khách, một người xa lạ ở xứ sở này. Pierre đưa ra một nhận xét:
– Cái mặc cảm “chú khách” của các ông ghê gớm thật.
– Biết làm sao được. Nhân dân chúng tôi vẫn gọi người Tầu đến nước tôi là “chú khách”. Phải giữ khoảng cách với họ như thế, vì họ là khách đến rồi lại đi, chúng tôi yếu nên chúng tôi phải thế.
– Còn chúng tôi thì sao? Chúng tôi có là khách không? Người Pháp khác thì chẳng biết sao, chứ riêng tôi, tôi không muốn là khách của các bạn.
Tuấn im lặng không trả lời, và cũng không muốn trả lời. Pierre lại đưa ra một nhận xét thứ hai:
– Tôi hiểu cái mặc cảm ấy của người nước bạn. Có thể các bạn vĩ đại vì mặc cảm ấy. Nhưng nó cũng sẽ gây cho các bạn sau này không ít khó khăn.
Tuấn vẫn im lặng không nói."



Nếu gọi là nhược điểm thì cuốn tiểu thuyết này chỉ có thể nói là quá rộng và không có nhân vật chính. Vì thế tôi rất khó nắm bắt từng sự kiện cũng như nhớ hết được toàn bộ tóm tắt nội dung như các cuốn sách khác. Tôi lại muốn đọc thêm một lần nữa, để hiểu biết thêm, để nhớ được những sự kiện mà tôi cảm thấy yêu thích, nhất là khi những sự kiện lịch sử đó liên quan đến Hà Nội. Nhà văn Nguyên Ngọc cũng từng nhận xét về tác phẩm như sau:

"Bằng cuốn tiểu thuyết này, bằng khám phá này – tôi muốn nói vậy – Nguyễn Xuân Khánh một lần nữa khiến ta kinh ngạc vì bút lực còn dồi dào đến tràn trề và say đắm của anh. Tác giả đã ngót 75 tuổi. Gừng già thật cay"

Gấp sách, tôi vẫn nhớ màu xanh mướt của cánh đồng, của ngọn núi, và những con đường làng quanh co mà giờ đây gần như rất khó để tìm lại…

[Quỳnh · Rating 5 out of 5]

Thật may mắn vì được đọc Mẫu thượng ngàn, đối với một người theo Đạo Thiên Chúa giáo như mình. Mình tin rằng đây cũng là cuốn sách tầm vóc nhất, lôi cuốn nhất trong những cuốn mình đọc năm nay.

Vốn là người không biết chút gì căn bản về đạo Mẫu, chỉ được nghe loáng thoáng, sơ sài về "lên đồng, hầu đồng", mình đã từng có cái nhìn thành kiến, e dè với tín ngưỡng này. Đọc những trang văn đẹp đầy trân trọng, nghiêm cẩn của cụ Khánh khi đặc tả về đạo Mẫu, mình muốn giữ được tinh thần cởi mở, vô tư để tiếp nhận những giá trị tốt lành từ bất kỳ một tôn giáo nào - dù là của dân gian, hay chính thống - mang đến, bất luận nó sẽ có những biến thể hay biến chất ra sao.

"Ở một cuộc đồng bước ra, con người đã được giải toả, gột rửa. Con người tốt đẹp hơn, thánh thiện hơn... Cái linh thiêng đã cứu giúp những con người bé nhỏ... Cái tôn giáo dân gian ấy đã an ủi bao tâm hồn cay cực của nông dân...; trở thành nơi dung chứa những khát vọng và nỗi niềm của mọi người dân quê nghèo khổ..."

Đạo Mẫu như thế, sao mà không đẹp đẽ, thiêng liêng cho được?

Tôn giáo của mình cũng được nhắc đến nhiều nhất trong phần kể giai thoại về Bà tổ cô (góp thêm cho mình một cái nhìn hoàn toàn mới về nguồn gốc của bản thân, gia đình) với bối cảnh triều đình vua Tự Đức ra chỉ dụ "Phân sáp giáo dân" (cấm đạo Thiên Chúa). Mình khá hãi hùng với cảnh hành quyết giáo dân (tà đạo): "Thì ra, cuộc hành quyết nào cũng là một cuộc biểu diễn. Phải diễn sao cho thật ấn tượng. Chặt đầu mãi cũng nhàm chán. Phải cho chết từ từ. Phải cho chết rùng rợn để kẻ khác trông thấy sẽ không bao giờ dám như thế".

Ngoài ra, mình cũng ấn tượng với đoạn viết về nghi thức tang lễ, mà cụ thể là chết trùng tang; đoạn tả ông hộ Hiếu vẽ bùa; đoạn hai bố con Trịnh Huyền đàn hát chầu văn;... và chắc chắn không thể thiếu chương tiểu thuyết dài về lễ hội ông Đùng, bà Đà cùng tục rước hình nộm.

Hình ảnh làng quê "bán sơn địa Bắc Bộ" cũng hiện lên đầy sinh động qua ngòi bút cụ Khánh; đặc biệt là hình ảnh những người đàn bà thôn quê xuất hiện xuyên suốt tác phẩm, mà mỗi nhân vật đều có số phận gắn liền với đạo Mẫu, từ bà tổ cô, bà Mùi, đến Nhụ, hay bà Ba Váy, hay Hoa - người đã thoát ly được cái nghề làm mõ, thoát ly được nguồn cội dù cô có cái kết mở mờ mịt...

Mình cũng tâm đắc với cách cụ Khánh xây dựng những nhân vật đến từ Pháp mà tiêu biểu nhất là ba anh em nhà Messer "Mắt Mèo", nhà dân tộc học Réne... với số phận, tính cách, tư tưởng rất riêng biệt. Những cuộc hội thoại, tranh luận sôi nổi có liên quan đến dân tộc An Nam, vấn đề thuộc địa, khai hoá... cũng là điểm nhấn thú vị. Cuốn tiểu thuyết không chỉ gói gọn trong tiếng nói tự tôn dân tộc, mà còn đem lại cho mình cái nhìn đa chiều về công cuộc "khai hoá" xứ sở Đông Dương thời bấy giờ. Người Pháp, họ cũng có tiếng nói riêng của mình.

Một cuốn tiểu thuyết dài, nhưng đối với mình, không một chi tiết nào là thừa thãi. Cụ Khánh đã bày ra được cả một bối cảnh lịch sử, xã hội đầy biến động, lồng ghép bởi đạo Mẫu, bởi văn hoá, phong tục. Nhân vật nhiều, nhưng đều được phát triển rõ ràng và bổ trợ hợp lí, cần thiết cho câu chuyện. Diễn biến trong tiểu thuyết rất mạch lạc, có gợi mở, có nhắc lại, có những biến cố bất ngờ mà mình chưa kịp đoán ra (nhưng không ngạc nhiên khi nó xảy ra vì cụ đã hé mở từ đầu) vì trót quá đắm chìm vào trang viết. Tất cả điều này khiến mình thẫn thờ, nuối tiếc khi câu chuyện đi đến hồi kết, khi Nhụ (mượn lời mẹ mình) nói thay lời của tác giả (hay của chính những người đàn bà trong cuộc?):

"Đã là người ta, con ơi, ai chẳng là con của Mẫu".

[thao · Rating 4 out of 5]

Một cuốn tiểu thuyết đặc sắc về văn hoá. Nó hay ở chỗ dù mình không biết nhiều về những nét văn hoá của người xưa ngoài những thông tin nhỏ lẻ trong sgk về những năm đầu thực dân Pháp xâm lược, nhưng sinh ra là người con Bắc Bộ, mình vẫn cảm nhận được sự quen thuộc qua từng trang giấy, từng nét miêu tả. Đọc xong thấy có nhiều thứ mình chưa biết lắm, lại được dịp “gu gồ” để tìm hiểu.
*hoàn thành reading challenge năm nay:)*

[an's little forest · Rating 3 out of 5]

'Dĩ đồng vi giám, khả chính y quan. Dĩ cổ vi giám, khả tri hưng phế. Dĩ nhân vi giám, khả tri đắc thất.'
'Lấy đồng làm gương soi, có thể sửa y phục chỉnh tề. Lấy đời xưa làm gương soi, có thể biết lẽ hưng vong. Lấy người làm gương, có thể biết phải trái được mất'

Khi lần đầu thấy Mẫu thượng ngàn, mình đã nghĩ đây là một cuốn sách học thuật về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam. Mà với vai trò là một người con Nam Định, nơi khai sinh ra hội Phủ Giầy thờ Mẫu Liễu Hạnh - mình tò mò muốn được hiểu nhiều hơn về một niềm tin đã tồn tại trong dân gian từ ngàn đời nay và vẫn hưng thịnh cho đến thời đại này.

Tuy vậy, Mẫu thượng ngàn thực ra lại là một câu chuyện lịch sử về thời kì Pháp đang lăm le thâu tóm Miền Bắc Việt Nam. Nó trải dài nhiều năm qua 3 thế hệ sinh sống ở làng Cổ Đình và kết thúc tại thế hệ thứ 4, dường như tạo thành một vòng lặp khép kín của số mệnh. Với số lượng nhân vật rất lớn, nhưng tác giả đã thành công xây dựng cho họ những nét tính cách riêng, rất đặc trưng và không bị dập khuôn, như hình tượng ông Lý Cỏn là một tay lý trưởng nhưng luôn tỏ ra mềm dẻo, không cạn tàu ráo máng nên không ai ghét được hắn, hay cha xứ Colombert dù cố vấn cho quân đội Pháp nhưng bản chất là một người rất thánh thiện, cha đã cứu giúp những người dân lành nghèo khổ và coi nơi đây là quê hương thứ 2 của mình...

Xuyên suốt ba thế hệ đó, ta thấy sự xuất hiện của Mẫu. Mẫu đã hiển linh để trừng phạt những kẻ ngoại bang dám khinh thường sức mạnh của Mẫu, và người cũng xuất hiện để che chở cho những mảnh đời phiêu bạt cần nương nhờ cửa Mẫu.
Tác giả đã lấy chuyện người chuyện đời và chuyện tâm linh để lí giải cho âm mưu của Pháp ở Việt Nam, cũng như sự thất bại của nó sau này.

Từ lâu người Pháp đã nhận ra tầm quan trọng của việc truyền đạo đến việc đô hộ, vì vậy rất nhiều cha xứ trẻ tuổi người Pháp đã theo những con tàu cập bến các bờ biển của Việt Nam. Họ truyền đạo cho những người nghèo khổ bằng cách cho thuốc thang tiền bạc ruộng đất. Nhất là ở các vùng miền biển, nơi người dân lam lũ quanh năm suốt tháng và dần mất niềm tin vào cả chính quyền lẫn các tín ngưỡng như đạo Phật, đạo Mẫu, vì vậy giáo dân ở đây phát triển hơn cả.

Bên cạnh đó người Pháp dạy ta chữ quốc ngữ với mong muốn xóa bỏ nền nho học, biến đó thành bàn đạp để dạy ta tiếng Pháp, đồng hóa văn hóa của ta thành văn hóa Tây Phương. Nhưng cuối cùng ta lại tận dụng cơ hội đó để chuyển mình, thoát khỏi cái gông kìm lạc hậu đã trói buộc ta bấy lâu.

Pháp đã ngạo mạn, vì những ngày đầu ở Việt Nam của Pháp tương đối dễ dàng, chỉ mất vài chục quân lính mà có thể hạ được cả một thành. Nhưng dần dần Pháp mới nhận ra mình như chọc phải tổ ong vò vẽ. Vì Nam Kỳ là vùng đất mới, còn Bắc và Trung Kỳ là cội nguồn văn hóa Việt, nơi người dân đã định cư hàng ngàn năm và có kinh nghiệm đấu tranh với quân Trung Quốc xâm lược. Lí do ta gọi Trung Quốc là người Tầu, vì họ thường đến Việt Nam bằng tàu. Mặc dù có rất nhiều người Trung Quốc đã sống nhiều đời ở Việt Nam ta vẫn gọi họ là chú khách, giống như họ chỉ là người khách đi ngang qua nhà ta. Ta đã bị người Tàu cai trị cả ngàn năm, nhưng vẫn không bị đồng hóa. Người Pháp nhìn vào bài học đó, nhưng vẫn nghĩ rằng mình có thể tạo ra sự khác biệt "như cong công múa may trước một dân tộc còn đang mê ngủ". Vậy nên kết cục của Pháp ở Việt Nam cũng như kết cục của quân Phương Bắc tại Việt Nam. Đúng như câu "Lấy đời xưa làm gương soi, có thể biết lẽ hưng vong." vậy.

[Fabish Caruri · Rating 5 out of 5]

Hay, hiểu thêm về xã hội và phong tục Việt Nam ở một làng quê Bắc Bộ cuối thế kỷ 19, dưới thời Pháp thuộc.

[Nguyệt Hoa · Rating 5 out of 5]

Lần đầu tiên tiếp xúc với Nguyễn Xuân Khánh, em đã thấy mê rồi. ^^ Cuốn đầu tiên em đọc là "Đội gạo lên chùa", một cái tên em biết qua một ấn phẩm của báo Văn nghệ, sau đó là Hồ Quý Ly và bây giờ đây là Mẫu Thượng Ngàn. Cái vui mà Nguyễn Xuân Khánh mang đến cho người đọc là những trang sử nmềm mại,có lẽ cái mềm ấy đến từ sự đa dạng trong cách nhìn nhận tư liệu lịch sử. Truyện của Nguyễn Xuân Khánh lúc nào cũng chia ra nhiều chương, mỗi chương nói về một nhân vật cụ thể, mỗi chương là một câu chuyện, một góc nhìn, ngay cả những nhân vật trong truyện cũng hiếm nhân vật có một kiểu tính cách rõ ràng, dễ dàng nắm bắt: một Pierre vừa vô tư, nhưng cũng cũng có bản năng của một conquistador đến từ dân tộc sinh ra để trị, một Philippe Messmer hành động, luôn cho những người nghệ sĩ là vật trang trí cho xứ thuộc địa nhưng ở một góc độ nào đấy cũng nhạy cảm và ăm ắp sự khao khát hướng về cái đẹp. Vậy nên em khó mà dành một tình cảm "dứt khoát" cho một nhân vật cụ thể trong truyện, khó mà gán cho họ một nhận xét rõ ràng nào.

Những đoạn truyện em thích trong Mẫu thượng ngàn là những đoạn về những phong tục của Đạo Mẫu, một thứ tôn giáo thấm sâu, âm thầm nhưng dồi dào mãnh liệt, và cạnh đó là những đoạn viết thật duyên về thiên nhiên, về tình bạn, về tình yêu trai gái, đặc biệt là tình yêu. Mối tình của Điều và Nhụ,của Hoa và Huy, em không biết đọc xong nên vui hay nên buồn, em chỉ biết đoạn kết làm em không thể nào nhẹ nhõm. Hồ Nguyên Trừng và Thanh Mai chia tay nhau bên bến sông trăng trong Hồ Quý Ly và đến Mẫu Thượng Ngàn, Hoa rời khỏi làng, Huy bị bắt, Nhụ và Điều sống cách xa nhau. Có lẽ bởi chưa thật trưởng thành mà em muốn một cái kết có hậu,một cái gì đấy thật đẹp, thật nhẹ nhõm cho những nhân vật mà em yêu quý, vậy nên đọc xong, em vẫn thấy day dứt, buồn tiếc thế nào.

Chỉ là cảm nhận cá nhân thôi, những cảm xúc chưa định hình, chưa thật sâu, thật hoàn thiện về tác phẩm ở lần đầu mở sách. Mẫu thượng ngàn, với em, không phải một cuốn sách có thể đọc một lần là hiểu.

[Nguyễn Quang Vũ · Rating 4 out of 5]

Có lần mình ví đọc sách giống như tập thể dục, nhưng cũng nhiều khi mình thấy đọc sách giống như ăn uống ấy (nói ẩm thực thì có vẻ hơi cao xa và nghệ thuật quá, chưa đạt cái ngưỡng ấy). Khi ăn thì con người ta có nhiều xu hướng lựa chọn. Hoặc là ăn món ngon trước vì lúc đó bụng đói, ăn món ngon càng thấy ngon; những món bình thường hoặc món còn "nghi ngờ" thì ăn sau. Nhưng cũng có khi muốn phiêu lưu một chút, chọn hẳn món gì là lạ, chưa chắc chắn. Như vậy có khi mình sẽ có được một bữa ngon lành và rất lạ miệng. Nói vậy cho vui, chứ ai cũng biết vụ ăn uống là mình mù tịt.

Nhưng cách mình đọc sách của Nguyễn Xuân Khánh thì quả là có chút giông giống. Nguyễn Xuân Khánh (sinh năm 1933) viết ba tác phẩm lớn là Hồ Quý Ly (1999), Mẫu Thượng Ngàn (2005) và Đội Gạo Lên Chùa (2010). Trong đó 2 tác phẩm Hồ Quý Ly và Đội Gạo Lên Chùa đã quá nổi tiếng rồi, đã trở thành đỉnh cao văn học Việt Nam hiện đại "mà không dễ gì vượt qua được" (có bài báo chém thế). Cơ mà mình chọn đọc Mẫu Thượng Ngàn đầu tiên, với tâm thế là "món ngon cứ để từ từ.".

Mẫu Thượng Ngàn là kiểu tiểu thuyết lịch sử văn hóa, với trọng tâm là tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam. Bối cảnh là một làng quê bán sơn địa Bắc Bộ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Lúc này "Pháp xâm lược Việt Nam, đạo Phật suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên Chúa đang lan rộng, người dân quê trở về với đạo Mẫu - một tôn giáo có từ ngàn đời". Với giọng văn bình thản, không chau chuốt nhưng cách viết của Nguyễn Xuân Khánh trong tác phẩm đã không ít lần làm mình nổi da gà. Vậy là một cuốn tiểu thuyết mà từ đầu không hẳn mình lựa chọn như một món ăn chắc chắn ngon, nhưng té ra lại là một tác phẩm rất nên đọc. Cuốn tiểu thuyết hơn 800 trang mà không có cảm giác nặng nề. Mỗi chương trôi đi đều là những câu chuyện đầy ắp cảm xúc.

" "Đã là người ta, con ơi, ai chẳng là con của Mẫu". Cho đến nay em mới hiểu rõ câu nói ấy" (MTN, trg 807)

[Giang Nguyen · Rating 5 out of 5]

Đọc mà không khỏi nghĩ đến "Trăm năm cô đơn" và "Đàn hương hình", nhưng vì "Mẫu thượng ngàn" dễ liên hệ về lịch sử và văn hóa hơn nên tôi cảm được nhiều hơn. Trước khi đọc cũng lướt qua nhiều nhận xét tốt nhưng tiểu thuyết này thực sự vượt quá kỳ vọng của bản thân. Hơn 700 trang đấy, nhưng đọc rất cuốn hút. Đến cuối cùng tôi vẫn không nắm rõ nghi thức hầu đồng chính xác là như thế nào, nhưng ít nhất cũng tỏ tường cái cội nguồn gốc rễ của đạo Mẫu. Sinh ra ở thành phố, tôi từng hờ hững với khái niệm "quê cha đất tổ", từng chật vật với mối dây liên kết họ tộc mờ nhạt do bố mẹ áp đặt lên mình. Sau khi đọc tác phẩm này, tôi trở về thăm quê với một tâm thế mới. Bình thản hòa nhập, khoảnh khắc nhận ra mối dây liên kết ấy bền chặt hơn mình tưởng, tôi chợt thấy ấm lòng. Quê tôi cũng giống như làng Cổ Đình hay bất kì một ngôi làng Bắc Bộ nào vậy. Lần tới nói chuyện với các bạn phương Tây, tôi có thể tự hào giải thích rõ ràng chủ nghĩa tập thể (collectivism) khác với chủ nghĩa cá nhân (individualism) thế nào rồi.

Nếu có điểm không thích thì đó là sự "dâm" có phần ngồn ngộn, xôi thịt cũng ngon đấy nhưng ăn nhiều dễ bội thực. Thứ nữa là cái kết chóng vánh, không tương xứng với sự chi tiết của những chương trước.

[Kieu Trang · Rating 4 out of 5]

4,25*/5

Căn bản là đọc "Đội gạo lên chùa" trước nên thấy nó ấn tượng hơn chứ nếu m đọc quyển này trước sẽ thấy nó hay hơn ấy. Bao giờ cảm nhận đầu tiên cũng nhớ nhất.
Vẫn văn phong quen thuộc của bác Khánh, những mảnh đời gắn liền với văn hoá dân tộc. Nhất là biết thêm về Đạo Mẫu.

[Hung Nguyen · Rating 5 out of 5]

Truyện hay, xây dựng rất chi tiết hình tượng làng quê Việt Nam thời kỳ đầu Pháp thuộc, không chỉ về mặt tư tưởng, lối sống mà con cả về tín ngưỡng thờ cúng. Sử Việt mà viết thành truyện được như thế này thì chắc ai cũng sẽ thuộc cả. 5⭐️

[Lữ Đoàn Đỏ · Rating 4 out of 5]

nếu chưa từng đọc "Đội gạo lên chùa" của chính tác giả thì sẽ thấy cuốn sách này hay hơn, đáng tiếc sau khi đọc "Đội gạo lên chùa" thì rất ít tác phẩm có thể vượt qua được, nó đã trở thành cực hạn của chính tác giả rồi.
Mẫu Thượng Ngàn cũng lấy bối cảnh chính ở 1 ngôi làng vùng trung du bắc bộ,, nơi có đền thờ Mẫu được xây cất lại, có 1 ngôi đình cổ rất đẹp, có đồn điền của quan tây, quan tây này cũng không quá độc ác, 3 anh em thay nhau làm chủ đồn điền đó. Những con người trong truyện và số phận của họ đều có sợi dây liên kết với đạo Mẫu - đạo dân gian của người Việt, thường bị chính giới nho sĩ xem nhẹ, vốn chỉ là đạo mê tín, cho các bà các thím đồng cốt, hát hò thoát tục với nhau, tìm cho sự thăng thoát khỏi nhứng tầm thường cuộc sống, những vất vả đau khổ không lối thoát, tìm quên? Mẫu che chở những con người bất hạnh đó, cho họ sự an lành và sức mạnh để vượt lên đau khổ, cho họ niềm tin, phải chẳng đó là điểm chung của tất cả tôn giáo?
Tác giả đã khéo mô tả lại sinh hoạt văn hóa tâm linh của những con người vùng quê đó, hòa vào bức tranh chung trong xã hội thời đại đó, để cho những toan tính, hận thù hay đau khổ trở lên nhẹ nhàng hơn. Nhưng giọng văn nhẹ nhàng, nhìn mọi thứ bằng con mắt tha thứ, bao dung của tác giả có gì đó nhiều nét Phật giáo hơn, có chăng vì lẽ đó mà tác giả viết cuốn "Đội gạo lên chùa" xuất sắc đến vậy?
Đây vẫn là 1 câu chuyện hay và đáng đọc. 4*

[Huy · Rating 3 out of 5]

Một cuốn sách thú vị về tập tục thờ Mẫu và nhiều điều khác ở miền Bắc Việt Nam, chắc tại mình là dân Nam nên thấy lạ ơi lạ :)))

[Thanh Nguyen · Rating 5 out of 5]

"Người đàn ông dáng nôn nóng, hối hả, không giấu được vẻ háo hức, sung sướng khi ngắm cánh rừng và nhất là khi ngắm cái hồ lớn xanh ngắt nằm giữa vòng vây của núi đồi. Cái hồ xanh lục, như một tấm gương trời bao la, thu hình những ngọn đồi, những cánh rừng xung quanh, in bóng cả những cánh chim trời thỉnh thoảng lại xáo xác vỗ cánh vút lên từ một đám lau sậy ven hồ; chúng lượn vòng, lặng im không vỗ cánh, nương theo gió mà nghiêng nghiêng đầu, chăm chăm nhìn làn nước xanh như thể muốn tự chiêm ngưỡng cái dáng thon thả và bộ lông màu trắng duyên dáng và tinh khiết thêm cái mào đỏ rực rỡ của mình. Người dân ở đây bảo đó là loài hạc quý chẳng biết có đúng hay không."

"Nói đoạn, cụ cầm quả ớt đỏ đưa lên miệng, cắn một chút xíu. Ông cụ để cho vị ớt cay xè hăng hăng thấm vào khắp miệng, lan toả tới cổ họng; lúc ấy cụ mới nâng chén rượu lên, tợp một hớp nhỏ, để cho vị nồng thơm của nó quyện vào vịt ớt, làm cháy bỏng cả tâm hồn, làm tê tái cả đầu lưỡi. Lúc đó, cụ mới chấm đầu đũa vào bát tương, đưa lên miệng mút nhẹ, rồi ngồi trầm ngâm hưởng sự lan toả của cái mặn cái cay nồng, cái thơm thoảng đang trộn vào nhau. Khi này, trong mồm cụ, lại là sự ngây ngất dịu dàng, sự giải toả cái hăng nồng để đi tới sự hài hoà êm ả, bình lặng của vị giác."

"- Mẹ em hát bài Văn cô Chín hay hơn em nhiều lắm. Nhất là khi mẹ hát, còn thầy đánh đàn. Mẹ bảo thầy em đánh đàn gần bằng được như ông. Còn ông thì bảo thầy đánh đàn chưa lâu nhưng tài hoa hơn. Em hỏi tài hoa là gì? Ông bảo tài hoa là thế nào thì chịu không giảng được. Mẹ bảo tài hoa giống như người lên đồng. Khi thầy đánh đàn bài Văn cô Chín, cô hiện hồn về nhập vào tay thầy, thầy đánh đàn hay cô Chín đánh đàn ai mà biết được, nhưng chắc chắn tiếng đàn sẽ rất tài hoa."

""Đất có thổ công, sông có Hà Bá". Dân ở đây nói vậy. Mỗi dòng sông, mỗi cánh rừng, mỗi tấc đất của họ đều đã chôn vùi bao nhiêu thân xác của tổ tiên họ. Tất cả những thứ đó họp lại tạo ra hồn đất."

"Đầu làng có một cây đa.
Cuối làng cây gạo ngã ba cây đề."

"Có lẽ xưa kia, khi người ta quá dễ dàng có được và quá đầy đủ khi nhận nó thì hạnh phúc đã trở thành chai lì và nhàm chán. Còn bây giờ, vào những phút đau đớn, ê chề cùng kiệt, vào những phút người ta hiểu giá trị của sẻ chia và biết ơn, thì đây là cuộc giao hoan của hai vì sao lạc, của hai hồn ma lạnh lẽo bất chợt gặp nhau, nắm được tay nhau và tìm ra hơi ấm."

"Đàn ông khố bỏ đuôi lươn
Đàn bà yếm thắm hở lườn mới xinh."

"- Tôi rất thích cây, nhất là cây cổ thụ. Xây một toà lâu đài nhiều lắm mất vài chục năm. Còn cây cổ thụ khi đã trở thành cổ thụ phải mất vài trăm năm. Sự xây dựng tự nhiên ấy lẽ dĩ nhiên công phu vô cùng. Một cây đại thụ mang trên nó, trong nó bao nhiêu mầu thời gian. Hẳn nó phải kỳ diệu hơn nhiều. Nó lại là độc bản. Không một cây cổ thụ nào giống một cây cổ thụ nào. Một cây trẻ còn có thể từa tựa một cây khác. Còn cây cổ thụ ư? Thời gian dài lâu đã làm cho nó dần biểu hiện ra những nết vô cùng riêng biệt của nó. Mất một cây cổ thụ tức là ta mất một toà lâu đài độc nhất vô nhị trên thế gian này."

"Nhưng than ôi! Đời người thì có hạn, mà sự vật thì vô biên. Có khi việc định làm chưa xong, mà thời thì đã qua. Để cho kẻ hành nhân phải ngậm ngùi dang dở mà chịu tiếng oan khiên.
Con xin trình tấm lòng son. Và một lạy này mong thầy dưới tuyền đài chứng giám."

"Đám kèn giải còn kéo dài tới lúc nửa đêm, tức là giờ các cụ làm lễ chuyển cữu. Tôi không biết các cụ cắt nghĩa lễ chuyển cữu ra sao, chứ đám đàn bà chúng tôi cho rằng chuyển cữu tức là giở mình cho người chết. Ôi chao! Nằm dài mãi trong áo quan cũng mỏi lắm chứ, người dưới cõi âm chắc cũng phải giở mình như người cõi dương."

"
Con thương mẹ, con trèo lêo núi
Chẳng thấy mẹ đâu
Chỉ thấy vượn mẹ bồng con
Ạ ời... vượn khóc nỉ non.

Con thương mẹ, con lội xuống khe
Chẳng thấy mẹ đâu
Chỉ thấy ếch nhái kêu sầu
Sầu suốt đêm thâu.

Con thương mẹ, con lên hỏi trời
Trời chẳng trả lời
Chỉ thấy mây mờ giăng mùng
Sương rơi mưa khóc.

Con thương mẹ, con xuống hỏi đất
Đất chẳng trả lời
Đất rì rầm khẽ hát lời ru
Ru rằng:
Âm dương cách trở đôi đường
Mẹ đi để nhớ, để thương, để sầu.
Mẹ đi để héo giàn trầu
Để thui giàn bí, để đau hàng cà.
"

"Bến nước trước cửa Đình, đã tối, mà vẫn đông nghìn nghịt. Người ta chở đò qua hồ ra sông suốt đêm. Dưới bến, khách gọi đò, khách xuống thuyền, người đi lại chen vai thích cánh. Tiếng mời mọc, tiếng chèo kéo rối rít ồn ã. Trong ánh đuốc, chỉ thấy những gương mặt nghiêm trang tươi tỉnh, chỉ thấy những người chắp tay vái chào thân thiện. Thấy vắng hẳn những nét tức giận hoặc nhăn nhó thường ngày. Chẳng ai cãi lộn. Chẳng ai nói lời thù hận. Bởi vì ai đi trẩy hội cũng là con người đang trở về nhà với Mẫu. Đứa con nào trở về với mẹ lại chẳng tươi vui."

"Hai con nộm khổng lồ đã đứng trước mặt nhau. Ông Đùng giang rộng đôi tay. Bà Đà cũng vậy. Hai hình nhân ôm chầm lấy nhau, đầu con nọ ngả vào vai con kia. Cả bốn con mắt đều cụp xuống. Quang cảnh vừa ngồ ngộ vừa cảm động. Đám con gái bỗng cất giọng thanh thanh đặt ra câu hỏi:
Cái nạo thế sừ là cái sự thế nào?
Đám con trai đồng thanh hô to trả lời:
Cái nạy thế sừ là cái sự thế này!"

""Vừa qua, anh lầm tưởng là anh mạnh lắm. Sở dĩ anh đi lại háo hức với vợ anh, chẳng qua chỉ là ngọn đèn tàn, chợt bùng lên chốc lát. Sau cơn bệnh nặng, con người dễ ngộ nhận về cái sức của mình. Khi ta sống lại, cái tinh lực trong ta cũng bừng nhen nhóm. Khi ấy, nếu biết tàng tinh, con người sẽ hồi phục. Còn như nếu ảo tưởng về mình... thì vô phương cứu chữa.""

"- Người Trung Hoa chúng tôi sang nước An Nam này kéo dài suốt hai nghìn năm nay. Có người sang làm quan, có người sang buôn bán, nhưng phần đông sang để trốn tránh loạn lạc, hoặc vì nghèo khó phải đi tìm nơi đất lành chim đậu. Ở nước tôi có lắm cuộc loạn lạc, thay đổi triều đại, nên mỗi lần lại có một đợt di cư. Đi bằng đường bộ thì núi cao sông dài, lam sơn chướng khí, khó mà đến nơi còn sống sót. Do vậy, phần đông chúng tôi sang bằng tầu thuyền. Nước An Nam dài dằng dặc, lại nằm sát biển, nên thuyền đến đâu cũng có thể lên bờ được. Vì chúng tôi di cư bằng tầu bằng thuyền, nên dân gian gọi chúng tôi là người Tầu...
- Chúng tôi chẳng đến xứ này bằng tầu hay sao? Sao họ chẳng gọi chúng tôi là người Tầu? - René hài hước nói.
- Vì các ông đến sau, lại mới đến, nên chữ Tầu đã dành cho chúng tôi mất rồi. Còn điều này nữa, người dân xứ này hiếu khách, nên họ đối đãi với chúng tôi như khách. Họ gọi chúng tôi là chú khách.
- Chúng tôi chẳng là khách hay sao! - René lại hỏi.
- Đúng! Các ông cũng là khách nhưng lại muốn làm chủ. Chúng tôi cũng đã có lúc như vậy. Nhưng điều ấy chỉ gây ra những nỗi buồn... Có một điều làm tôi suy ngẫm rất nhiều, đã từ lâu lắm rồi. Đó là: nước chung tôi là một nước văn hiến hơn xứ sở này; vậy tại sao rất nhiều người sang đây, lại không bao giờ quay trở về quê cũ, để cuối cùng trở thành người xứ này?
[...]
- Tôi cũng hiểu chả thiếu gì người xứ này muốn trở thành người chúng tôi hay người các ông, song tôi chỉ muốn bàn tới điểm tại sao người chúng tôi lại muốn trở thành người xứ này. Điều phải bàn là tại sao người ta có thể muốn từ cao xuống thấp. Có thể nguyên nhân là người đàn bà chăng? Người đàn bà là Mẫu, là Mẹ - người đàn bà là Đất xứ sở. Người đàn bà là văn hiến. Mà người đàn bà xứ này có hai điểm để cho nhiều người đàn ông muốn lập sự nghiệp yêu thích, đó là sự đắm thắm và sự gánh vác cam chịu... và những đứa con của họ mới tuyệt vời làm sao. Những người bạn của tôi lấy vợ An Nam đều nói: "Chúng tôi có thể hoàn toàn yên tâm nhắm mắt vì những đứa con họ đã sinh cho chúng tôi.""

[Dang My · Rating 5 out of 5]

Cách mà câu truyện này kéo người đọc vào cũng nhẹ nhàng và tự nhiên như cách người mẹ gọi những đứa con quay trở về nhà. Cuốn sách đi sâu vào giá trị cốt lõi nhất trong đời sống của người dân miền Bắc vào thời điểm giao thoa giữa cái mới và cũ, Tây và ta, phong kiến và thuộc địa. Dù là được thể hiện qua nhiều hình dạng khác nhau, nhưng tất cả đều quay về tình yêu. Tình yêu lứa đôi, tình nghĩa giữa các thế hệ trong một gia đình, tình trung với nước, và tình yêu sự thiện lành của mọi tôn giáo.

Lối kể cởi mở, khách quan của tác giả là điều làm cho tác phẩm này khác biệt so với những câu truyện có cùng chủ đề về chiến tranh và sự xâm chiếm thuộc địa. Những người chinh phục Pháp được nói lên ước mơ của họ, được thể hiện tình yêu của họ với thiên nhiên và con người bản xứ qua hai nhân vật Pierre và Rene. Hai con người được cho là mơ mộng và chỉ có giá trị làm đẹp cho cuộc xâm chiếm của nhà nước sở tại, nhưng đến cuối cùng thì họ lại là những người chiến thắng. Nhưng tác phẩm không bị lãng mạn hoá quá đà khi vẫn còn những nhân vật như Phillipe và Julien đại diện cho những lý tưởng càn quét và làm chủ thuộc địa, giữ lại sự cân bằng và qua đó, người kể truyện giữ được cái nhìn tương đối khách quan.

Lý tưởng về việc mọi tôn giáo đều bắt nguồn từ mong muốn con người hướng thiện cũng là một điểm đặc biệt, khi tác giả đặt những nhân vật vào trong nhiều hoàn cảnh éo le, buộc họ phải đưa ra những quyết định mà dù thế nào thì Mẫu vẫn luôn dang tay và thứ tha cho những người con khốn khổ của mình. Những phân đoạn viết về cảnh tàn sát những người đi theo đạo Thiên Chúa của chế độ cũ nêu lên sự nguy hiểm khi con người mù quáng đi theo chiều hướng quá khích mà đánh mất đi chính những giá trị trong lý tưởng mà họ đang theo đuổi.

Kết luận lại thì Mẫu Thượng Ngàn là một công trình văn học, văn hoá và tôn giáo đồ sộ của tác giá Nguyễn Xuân Khánh. Tác phẩm vẽ nên một bức tranh phong cảnh một đất nước tràn trề sức sống với nền văn hoá đa màu sắc xuất phát từ tình yêu Đất, Trời, Rừng và Nước. Trong khung cảnh thiên nhiên ấy, con người bản xứ với những tính cách và số phận cũng đa dạng không kém. Với số lượng nhân vật nhiều như vậy nhưng ai cũng có cho mình một nét riêng, không trùng lặp, và những mối quan hệ đan chéo, lớp lang giữa họ để khi đóng quyển sách lại, mình không chọn được là mình thích nhân vật nào nhất, thì đó là niềm kính phục của mình với tác giả.

[pthu · Rating 5 out of 5]

"Đã là người ta, con ơi, ai chẳng là con của mẫu"

Mình không phải là người theo đạo nào, mình chỉ thờ cúng ông bà tổ tiên, đến lễ tết hay rằm mình có đi chùa, rồi ăn cơm chay, mình cũng chưa bao giờ xem một cuộc hầu Mẫu nào, chỉ đọc trên sách báo và có xem trên mạng. Đọc Mẫu thượng ngàn, mình vỡ lẽ ra được nhiều thứ

Cách ông Nguyễn Xuân Khánh viết về đạo Mẫu, về làng quê miền Bắc Việt Nam, trong suốt thời kỳ đầu Pháp thuộc, đã khiến mình bị cuốn hút từ những dòng đầu tiên, lời lẽ không châm biếm, không phản bác, sao mà nó thân thương, nó đậm chất quê, dịu dàng và giản dị đến thế.

Mình rất thích tiếp cận lịch sử từ những câu chuyện thế này, mình hiểu rõ những năm đó Pháp đã làm gì đất nước mình, công cuộc thuộc địa của đất Pháp ra sao, nhưng không phải ai cũng sang đây với mục đích chiếm lĩnh, vẫn có những người con đất Pháp sang đây lại bị mê mẫn với cảnh sắc An Nam, họ chủ đ���ng tìm hiểu về tín ngưỡng, tôn giáo của người dân An Nam, và nhất là họ rất mến phụ nữ An Nam, phụ nữ nước mình đẹp, lại kiên cường và có sức chịu đựng rất tốt

Mình có thể hiểu được nhiều phần về đạo Mẫu, thông qua những câu chuyện làng xã cây đa bến nước con đò, những câu chuyện tâm linh, thờ phụng, tín ngưỡng trong những năm loạn lạc tây - ta như thế
Khi con người mình không biết phải theo đạo Phật hay Thiên Chúa giáo, họ lại về với Mẹ xứ sở và tìm chốn bình yên nơi cửa Mẹ

Rồi đó, mình lại thấy nhiều hoàn cảnh tha phương cầu thực, rồi trở về làng mình, rồi lại tha phương, mình thấy đau xót cho những con người quê hương mình như thế đó
Có Mẫu, Mẫu nhân từ che chở, dù cho không chống lại được số phận hay hoàn cảnh, chí ít họ luôn được Mẫu ủi an về mặt tinh thần, là chỗ dựa để họ sống qua được ngày hôm nay

Một tác phẩm rất rất hay mà mình nghĩ ai cũng phải đọc, để hiểu để thấu và suy ngẫm

[Thao Le · Rating 4 out of 5]

Văn hay, cốt truyện bánh cuốn, thú vị nhưng kết hơi gấp, điểm trừ là hơi bị phồn thực quá, yếu tố Đạo Mẫu có phần mờ nhạt =)))

[Tam Le · Rating 5 out of 5]

Nếu bạn muốn biết thêm về bối cảnh tình hình xã hội Việt Nam vùng phía Bắc trong khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, mà chưa tìm thấy cuốn sách lịch sử nào đủ hấp dẫn, hãy đọc cuốn tiểu thuyết này!

If you want to know more about the society in the Northeast Vietnam during the late 19th or early 20th century, but couldn’t find an interesting enough history book, read this novel !

[Tammy · Rating 5 out of 5]

Đã lâu lắm rồi ko có cảm giác đọc một cuốn sách mà lại say mê, lại bị lôi kéo vào phải đọc bằng xong mới được như thế.

Cuốn sách 800 trang gần như ko có nhân vật chính những trải dài vô tận. Cảnh sinh hoạt đồng quê của đồng bằng Bắc Bộ, cuộc sống trong đồn điền của Pháp, sự phản kháng của người dân An Nam, sự giao thoa mà vẫn đặc trưng của văn hoá Đông - Tây thể hiện rõ qua đối thoại của người họa sĩ Pháp và họa sĩ An Nam, rồi sự dịu dàng cam chịu và cuốn hút của đàn bà nông thôn An Nam, cây đa cổ thụ, mái đình làng, lũy tre làng, đường làng, rừng làng, con suối mát, dòng sông Huyền trong vắt, vẻ đẹp mộc mạc nơi thôn dã, cái nghĩa vợ chồng của đàn bà An Nam... tất cả hoà quyện, đan xen...

Điểm tiêu biểu của tác giả Nguyễn Xuân Khánh là các cuốn sách của ông đều miêu tả rất chi tiết, rất chân thực, rất sống động những phong tục tập quán cổ truyền của Việt Nam - lễ trùng tang, lên đồng, thánh ốp, lễ Ông Đùng Bà Đà. Xuyên suốt Mẫu Thượng Ngàn là Đạo Mẫu - một đạo chỉ có ở Việt Nam. Những tập tục như thờ Mẫu, lên đồng được tác giả miêu tả vô cùng sống động. Đọc mà như thấy cô đồng đang làm lễ trước mắt, như thấy được chỉ thêu hoa gấm trên bộ áo hầu, như nghe được những lời ca, tiếng đàn, như cảm được sự tôn sùng của người làng Cổ Đình với Mẫu, như cảm được sự nhân từ của Mẫu, “đã là người ta, con ơi, ai chẳng là con của Mẫu” rồi những thân phận đàn bà với cuộc đời biết bao nhiêu trắc trở tìm về với Mẫu, được Mẫu chở che, dẫn đường.

Mẫu Thượng Ngàn miêu tả những phận đời, phận người để thấy sự an bài của số phận là có, cuộc sống đẹp bởi sự tình cờ hay hữu ý của số phận. Những toan tính, mưu toan, mua quan bán chức đến những mối tình dang dở, tình yêu nồng nhiệt của tuổi trẻ, những đam mê trai gái cũng được tác giả miêu tả chân thực, sống động mà ko trần tục, quả là đạt đến đỉnh cao nghệ thuật. Rồi mối nhân duyên giữa người với người, gặp lần đầu đã thấy tin tưởng, gặp lần đầu đã có sự đồng điệu. Quyển sách cứ như cuộc sống vậy, có lẽ vì thế mà cuốn hút vô cùng.

Nguyễn Xuân Khánh viết quyển sách này khi đã ngoài 75 tuổi. Sự từng trải, hiểu biết uyên thâm của ngòi bút, câu chữ làm nên sự quyến rũ ko dứt ra được của Mẫu Thượng Ngàn - như nhà văn Nguyên Ngọc từng nhận xét “Gừng già cay thật!”

[Lâm Nguyễn · Rating 5 out of 5]

Một tiểu thuyết dày nữa của Nguyễn Xuân Khánh. Mẫu Thượng Ngàn phác họa một bức tranh sống động của người dân làng Cổ Đình những năm dầu thời kỳ thực dân Pháp xâm lăng vào đất Bắc. Từng nhân vật trong tác phẩm được tác giả mô tả một cách rõ nét, từ những người trong hai dòng họ: Đinh và Vũ Xuân, đến những người Pháp đến xâm lược. Đồng thời cho thấy một bức tranh bao quát về tôn giáo: những ngày đạo Thiên Chúa dần cắm rễ lên đất Hà Nội, làm bật hẳn ngôi chùa có từ bao đời để xây dựng một nhà thờ ngay trên phần đất ấy, nay được biết là Nhà Thờ Lớn Hà Nội, cũng đồng thời cho thấy sự lụi tàn của Phật pháp trong thời kỳ mạt pháp, trong truyện còn sót lại một ngôi chùa đã đổ nát, chỉ còn bức tượng của thần hộ pháp ngôi chùa, cùng ông hộ Hiếu - thầy phù thủy có căn Đức Thánh Trần, cứu chữa người và có nghi thức lễ hầu đồng kỳ bí và ghê rợn. Và đặc biệt hơn cả là nghi thức hầu đồng cùng với những lễ nghi phong tục tại làng cổ Đình, mà nó là những nét đặc sắc, nét văn hóa bản địa rất riêng và độc đáo, tác giả đi sâu tới cùng tận những lễ nghi này một cách đầy cuốn hút, mê đắm mà không làm người đọc cảm thấy đang đọc những trang nghiên cứu khô khan về phong tục xứ này. Và sau cùng, Nguyễn Xuân Khánh đã nêu bật cái cốt tủy của Đạo Mẫu, tại sao lại có thể trường tồn theo năm tháng, dẫu có bao cuộc đổi thay của thời cuộc: bởi người Việt không chỉ hầu Thánh bằng nghi lễ, mà cả bằng tâm thức.

Tôn giáo, huyền ảo

Ở tập tiểu thuyết này, Nguyễn Xuân Khánh có phần ưu ái cho thân phận phụ nữ ở xứ này, những thân phận trong thời cuộc, bố mẹ đặt đâu con nằm đó, để rồi có những cuộc hôn phối đầy cam chịu. Hiện rõ là nhân vật Mùi với số phận đầy truân chuyên, nổi tiếng với cái danh "sát phu", cô đành tìm tới Thánh Mẫu làm nơi nương náu, để rồi mỗi lần cô đến và hầu đồng, thì như được lột xác. Nguyễn Xuân Khánh còn dựng xây thêm cho cô cái tài bốc thuốc, với một quá khứ có phần kỳ ảo, cô được chỉ dạy nhận biết các loại lá thuốc để cứu người, và cô đã giúp được nhiều người chữa bệnh, cùng việc cô dùng đôi tay của mình để trao gửi niềm tin, sức mạnh để vực dậy những phận người đang chới với chênh vênh.

Cái không khí kỳ ảo, đó hiển hiện bàng bạc ở nhiều nơi trong tiểu thuyết, như điểm xuyến, như một không gian bàng bạc, bảng lảng thực hư, như ông hộ Hiếu đã nói ở trên, ngoài khả năng chữa bệnh, đánh đuổi tà ma, ông còn có thể nhìn ra những âm hồn đeo đuổi, đoán định được tương lai, xem được phúc họa của bất kỳ ai qua bát nước ở hồ Huyền.

Ông đồng, bà đồng trong tiểu thuyết hiện lên vừa ấm áp, vừa dữ tợn, và dẫu ở gương mặt nào thì họ cũng giúp người, giúp đời, mang đến những nhiệm màu trong cuộc sống và bao phủ cuộc sống nơi đây, dẫu có tôn giáo nào khác ngự trị nơi đó thì thờ Mẫu vẫn trường tồn, vẫn ngự trị trong lòng người dân và tìm về Mẫu bất cứ lúc nào. Tác giả đã khéo léo dẫn dắt để người đọc cảm thấy rằng ở đây không có sự áp đặt hay sắp xếp nào để nâng đỡ tín ngưỡng thờ Mẫu, hay hạ thấp đi tôn giáo ngoại lai - Thiên Chúa, nó như một thực thể đã có sẵn tự bao đời, đã nằm trong hồn cốt mỗi người về một hình ảnh Mẫu với sự chở che, và Bụt, mang đến sự an bình trong làng quê đất Việt.

Song hành trong cảnh hầu đồng, là hình ảnh hai cha con nhân vật chính: tiếng đàn đầy mê hoặc của Trịnh Huyền cùng giọng hát đầy truyền cảm của cô con gái tên Nhụ, góp phần vào trong khung cảnh miền quê đất Việt thêm đẹp, thêm thơ, thêm thiết tha, thêm mê đắm, và góp vào vào khung cảnh hầu đồng thêm màu nhiệm, thêm uy nghiêm, thêm lôi cuốn, thêm huyền ảo, giúp con người đang ở chốn hầu đồng nhập vào không khí linh thiêng, hướng về Mẫu cùng với những điều tốt đẹp nhất. Hai con người với hai số phận cùng định mệnh đẩy đưa để họ trở thành cha con, và cũng đẩy đưa họ trở thành kẻ đàn người hát để có thể sống tại vùng đất Cổ Đình này. Và sau cùng, hình ảnh bé Nhị, “một tay chống nạnh, một tay cầm cái quạt, hát bi bô một câu gì đó. Chắc nó bắt chước mẹ nó” như một sợi dây nối dài, cho thấy một sức sống mãnh liệt, trường tồn của đạo Mẫu.

Lịch sử, hiện thực

Cái không khí huyền ảo vây bủa ngôi làng Cổ Đình ấy không nằm ngoài thời cuộc - những ngày đầu thực dân Pháp vào xâm lấn và đặt nhưng viên gạch đầu tiên cho nền mống cai trị. Hiện thực này len lỏi vào trong câu chuyện của ngôi làng những con người yêu nước đang tìm cách để đánh đuổi giặc Pháp, cái không khí căng thẳng, dồn nén, bức bí, áp bức của những kẻ cầm quyền Pháp. Hiện lên trong câu chuyện là một Philippe xác lập vai trò chủ-tớ trên mảnh đất mà mình chiếm đóng, hay gã Tây lùn Barnarrd Matinot hung bạo, tàn sát dã man. Song cũng có những con người tốt trong những kẻ ngoại bang mà tác giả đã xây dựng, để không đánh đồng hay quy chụp thực dân Pháp một cách phiến diện, cực đoan, rằng tất thảy họ là những con người phản diện. Và cũng chính tại đây, tác giả đã cho thấy nét dị biệt giữa hai nền văn hoá Đông Tây.

Nhục cảm

Về góc độ này, bộ 3 tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, Đội Gạo Lên Chùa, lẫn Hồ Quý Ly tác giả đều đề cập đến, mà rõ ràng nó không hề toát lên vẻ dung tục thô thiển như một số tác giả phóng bút như một tay nhà nghề lão luyện và khoe mẽ hết cỡ ở khoản giường chiếu này. Ở mỗi số phận, mỗi con người đều có cách ái ân riêng, tác giả cho thấy những thói quen, những cung cách, những điển lễ, những yêu thương.

Trong đó tác giả đã mô tả rất chi tiết về lễ hội Hội Kẻ Đình, đi cùng huyền thoại ông Đùng bà Đà từ thuở xưa của làng Cổ Đình. Tác giả đi từ những bí ẩn đậy che, dến dần hé lộ ra về truyền thuyết ngọn núi này, cùng với tục trải ổ sau buổi lễ trên ngọn núi. Đây là tín ngưỡng phồn thực mà người dân ở đây với tầng tầng lớp lớp những lễ nghi hủ tục, bỗng xoá bỏ cởi mở để cho đôi trai gái thoải mái mặn nồng bên nhau, nên đây cũng là dịp để các cặp yêu đương, các đôi vợ chồng mới cưới tới tham dự lễ hội tại núi Đùng, rồi sau đó tìm đến những chiếc ổ thơm tho do chàng trai trải sẵn đâu đó trên núi, rồi chỉ dẫn cho người mình yêu đến địa điểm đó để hẹn hò. Và những ai có con sau ngày ấy đều được dâng làng đón nhận, dẫu sau này họ có đến được với nhau hay không. Đó cũng là nơi mà hạt giống yêu đương của Trịnh Huyền cùng người tình đầu tiên nảy nở, và chính hạt giống này gần 20 năm sau theo chân mẹ tới hốc núi, nhắm cung vào người cha của mình và bắn, bởi chàng không biết rằng người có gương mặt nửa người nửa ngợm kia chính là cha của mình, chứ không phải là ông bố mà xưa giờ chàng vẫn tưởng và gọi tên.

***

Quả thật, bộ 3 tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh về sau này, tất thảy đều tuyệt diệu!

[Phuongvu · Rating 5 out of 5]

Mẫu Thượng Ngàn là cuốn tiểu thuyết lịch sử xã hội. Mình mê mẩn các đoạn văn miêu tả về văn hoá phong tục Việt Nam - Bắc Bộ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Đặc biệt, cuốn tiểu thuyết này tập trung nói về đạo Mẫu - một tôn giáo có từ ngàn đời của người nông dân Việt.
Mình tò mò, ấn tượng về cách tác giả xây dựng những nhân vật nữ. Những câu chuyện tình yêu của những người đàn bà Việt trong khung cảnh một làng cổ. Đó là tình yêu vừa bao dung, vừa mãnh liệt của những người phụ nữ với bao nỗi đắng cay, đầy chất phồn thực, bi, hài hoà quyện với mộng mơ.
Họ cần một điểm tựa tôn giáo và họ quay về với mẹ, với Mẫu. Những phân đoạn miêu tả việc hầu đồng đầy chất thơ, ước vọng được quên đi hiện thực đau đớn, được hoà nhập với thiên nhiên, quay về với đất mẹ. Họ tìm đến Mẫu. “Con đã trở về với Mẫu, với mẹ”.
Mình sợ ma nhưng cũng bị hút hồn với phong tục đám ma, rồi trùng tang.... cách chôn bán âm bán dương^^
Mình bị mê mẩn với cách viết của Nguyễn Xuân Khánh. Giản dị, mộc mạc nhưng mềm mại trong cuốn tiểu thuyết dày hơn 800 trang này.
Ai bảo tiểu thuyết lịch sử là khô cứng nào?😜😜😜

[Chi Tran · Rating 5 out of 5]

"Cây sung cô lấy làm nhà
Cây lan cổ thụ lắm hoa nhiều cành
Đền cô sơn thuỷ hữu tình
Đôi bên long hổ đua tranh chầu vào
Minh đường tụ thuỷ hợp giao
Cây si cô mắc võng đào hoạ ca
...
Trong đền cô có khung cửi bằng vàng
Thoi ngà n���m bạc để lúc thừa nhàn cô Chín thêu hoa
Cô thêu thỏ lặn ác tà
Thêu non thêu nước thêu hoa thêu người
Thêu chú tiều phu đốn củi trên đồi
Thêu dòng suối mát, cá bơi giữa dòng" - (Văn Cô Chín đền Sòng)

Với văn phong ngồn ngộn, Mẫu Thượng Ngàn là bức tranh mang nét u linh, huyền ảo về làng cổ Bắc Bộ thời Pháp thuộc. Nhiều đoạn mô tả xuất sắc, nhiều thông tin thú vị về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng thờ Mẫu... Cuối cùng là thừa mứa phồn thực.
Đọc hơn 700 trang nhưng không thấy mệt mà chỉ thấy cuốn hút cực kỳ. Thích.

[rita · Rating 5 out of 5]

Mẫu thượng ngàn – Một tầng vỉa văn hoá về Mẫu:

Thật may mắn khi mình được biết đến bác Nguyễn Xuân Khánh và đọc những cuốn sách rất đậm văn hoá miền Bắc, trong đó có Mẫu Thượng Ngàn. Mình đánh giá đây là một cuốn dày dặn, đồ sộ và một cốt truyện rất dày với chằng chịt các mối quan hệ làng xã Việt Nam xưa. Có một số điểm mình thấy được cách khai thác văn hoá khá mới lạ so với mặt bằng chung của văn học Việt, cụ thể là khai thác văn hoá từ điểm nhìn Pháp – Việt và đào sâu vào văn hoá thờ Mẫu của người Việt, nhiều nhất là người dân miền Bắc.

“Con ơi, ai chẳng là con của Mẫu”. Ở các nước phương Đông, đời sống gắn với thiên nhiên và những giá trị tự nhiên đem lại hàm chứa một lượng rất cao. Thờ Mẫu – thờ mẹ là một điều rất có giá trị trân trọng những người phụ nữ. Ngoài người mẹ ở đền với một lịch sử quá khứ đau thương, được trân trọng và kính nể bởi tất cả mọi người, thì hầu như bác Khánh khai thác tình cảnh rất éo le và đau đớn, chật vật và vật vã đối mặt với nỗi đau tinh thần sau một vài những cuộc hôn nhân không tròn vẹn: một người nữ bị ép buộc để gả cho một tên chủ điền người Pháp, một người nữ với ham muốn cao đã là hao tổn đến ba đời chồng, một cô gái không còn sức chống cự với một kẻ lạ đã hãm hiếp cô. Tất cả những người nữ đều trải qua những đau khổ bất hạnh. Với tư cách là người đọc nữ, mình nhìn thấy rằng hình tượng Mẫu không chỉ là một hình tượng của văn hoá. Giữa bao người nữ bị đày đoạ trong chốn nhân gian, lại có một hình mẫu người nữ là Mẫu được trân trọng, được kính nể và thờ phụng. Có thể thấy, người nữ không hoàn toàn bị khuất phục và gạt bỏ ra ngoại vi mà cũng được thờ phụng, được kính trọng. Và sự kính trọng ấy chỉ có được khi nét văn hoá thờ Mẫu vẫn còn được lưu truyền và được bảo tồn một cách mạnh mẽ. Nếu mất đi văn hoá thờ Mẫu thì liệu có phải vị thế người nữ và một điểm tựa để họ hy vọng vào một đời sống được tôn trọng cũng sẽ biến mất hay không?

Từ góc nhìn của một người Pháp, có thể thấy Đông Dương là một chốn đẹp đẽ khai thác và cũng thật nhiều cạm bẫy hiểm nguy. Trước đây, mình có đọc được một cuốn do bác Khánh dịch là “Xứ Đông Dương”, kể về quá trình khai thác Đông Dương như một thuộc địa của một chủ người Pháp. Bác Nguyễn Xuân Khánh rất tâm đắc với cuốn ấy, và cũng mang điểm nhìn của người Pháp nhìn người Việt vào cuốn này. Vậy là, người Pháp không chỉ mang những ham muốn chiếm đóng hay coi Đông Dương là một xứ sở nghèo nàn mà họ còn thấy những cơ hội, thách thức hay tiềm năng, họ thèm khát chiếm lĩnh vẻ đẹp thôn quê và phồn thực của những người phụ nữ ở đây. Thậm chí, họ nhìn nhận đây là “xứ sở nhiệt đới” đẹp đẽ và dần dần việc sống tại đây, có những nét văn hoá họ không hiểu và có những nét văn hoá họ cảm thấy bất ngờ, đồng thuận. Từ đây mình cũng muốn nói vè một chi tiết: Khi thờ Mẫu đang diễn ra trên đỉnh núi một cách cực kỳ long trọng, một vị tướng đã đến muốn dỡ bỏ mọi thứ, cho đây là mê tín và bị rắn cắn bất tỉnh. Mình nghĩ đây là một đoạn ngầm khẳng định: Đối chọi lại văn hoá là cái chết. Không bảo tồn văn hoá cũng là cái chết. Sự lật đổ văn hoá của một đất nước, một xứ sở không bao giờ là dễ dàng. Đây là một cảnh ngầm chỉ sự đối chọi giữa một nét văn hoá có tính lí tính – người phương Tây và sự thờ phụng, mong mỏi những điều tốt đẹp từ những người trong tín ngưỡng – phương Đông. Sự hoà hợp sẽ tốt hơn là sự cố gắng loại trừ, gạt bỏ một nền văn hoá. Nhìn nhận lại, bác Nguyễn Xuân Khánh thực sự đã khai thác một cái nhìn mới: nhìn vẻ đẹp và những thách thức của cư dân An Nam (tên gọi xưa) từ góc nhìn của một đất nước thuộc địa. Không chỉ mới, nó còn toàn diện và thể hiện sự khác biệt về văn hoá có thể rõ rệt đến mức nào. Sau khi đọc cuốn “Xứ Đông Dương” do bác dịch, mình tin là niềm hứng thú và khát khao viết về xứ sở thực sự trở thành động lực khiến bác viết cuốn này.

Một điều rất rõ ràng từ đầu cho đến cuối không bao giờ biến mất là sự phồn thực diễn ra trong toàn bộ thiên truyện: là sự tích ông Đùng bà Đà, là những cái nhiệt thành, nóng hổi, bỏng rát của các phân đoạn tình dục trong tác phẩm. Thực chất các chi tiết ấy phản ánh rất rõ cái phồn thực và lớn hơn cả thế, nó cũng thuộc một phần về văn hoá trong sự giao hoà của đất trời. Còn có sự tích vào đêm hội nếu như ở dưới gốc cây và làm chuyện này sẽ đẻ ra những đứa con đẹp đẽ và kháu khỉnh. Một lần nữa điều này củng cố cách nhìn của con người vào tự nhiên: tự nhiên là nơi chứng kiến sự giao hoà. Con người cũng tin rằng thiên nhiên là nơi chứng giám và tạo ra những điều tốt đẹp với con người. Tự nhiên là người đỡ đầu và là người mẹ, người cha lớn. Quan niệm của con người về cái tự nhiên, dân dã, giản dị đã được dung nén rất nhiều vào cái phồn thực, điều vốn rất đặc trưng và tự nhiên của không gian làng xã.

Và vì thế, tác phẩm này mang một không gian làng xã đậm đặc. Một cấu trúc làng xã rất rõ nét với các nét văn hoá khó pha trộn được: một người chửa hoang cả làng sẽ biết, người làm mõ (chôn cất), người thầy thuốc có tiếng (nhưng hơi ghê và ma quỷ)…Hầu như mọi người đều sẽ có một niềm tin cố hữu và lan truyền tin tức theo kiểu hơi thô sơ một chút. Từ cuốn sách, các sự việc hay văn hoá làng quê lại được nhìn nhiều từ mỗi cá nhân, mỗi nhân vật, và vì thế những sự việc không chỉ đơn thuần xấu hay tốt một cách nhị nguyên, nó khiến chúng ta phải suy tư, day dứt và dằn vặt vì vốn có quá nhiều câu chuyện được đi theo nhiều cách kể. Mình thích điều này của văn chương. Chính vì có quá nhiều thứ phải nghĩ, quá nhiều thứ không được dừng tư duy về nó, nên đọc văn chương là quá trình cứ phải day dứt mãi để xem thế nào là một sự đọc thực sự có giá trị hay mình đã hiểu hết về một tác phẩm chưa.

Một câu chuyện mình rất thích là câu chuyện (theo trong tác phẩm thì có nhiều bản chép khác nhau về việc này) của Trần Khiêm. Khi bị bắt ra khai báo oan, ông bị bắt là phải tỏ rõ “tấm lòng thành”. Ông đề nghị đem đến một cái mâm và rượu. Khi mang tới, ông rút từ trong người một đồng xu, bắt đầu cắt bụng và lôi ruột ra cái mâm khiến ai cũng kinh hãi. Ông nói rằng đó là tấm lòng thành mà các người muốn xem đó. Mình bị ấn tượng sâu sắc bởi chi tiết này, dù chưa thể lý giải một cách rõ ràng nguyên nhân. Nó thể hiện sự dũng cảm và đối mặt mạnh mẽ. Một tượng đài, một người anh hùng. Vẫn còn rất nhiều chi tiết khác mới mẻ, cùng nhiều cách lý giải.
Nếu gọi là phản ánh và nghiên cứu sâu về Mẫu và nét văn hoá hầu đồng thì cuốn này sẽ chạm tới ở vài phần, nhưng nó không phải là một cuốn nghiên cứu cực kì sâu cho ai muốn tìm hiểu. Cuốn này là một cách truyền tải về văn hoá mà thôi, và chủ yếu mạch chính vẫn sẽ là cốt truyện của những câu chuyện làng quê với các xung đột diễn ra. Vì vậy nên mình nghĩ đây là một cuốn truyền tải một nét văn hoá theo hướng thú vị hơn, còn nếu muốn tìm hiểu sâu thì mình nghĩ nên đọc các tài liệu nghiên cứu.

Một cuốn hay và rất giá trị, góp một phần cho văn hoá thờ Mẫu còn được lưu truyền.

[Quynh Nguyen · Rating 5 out of 5]

có thể gọi đây không chỉ là 1 cuốn tiểu thuyết dày gần 1000 trang mà còn là cuốn từ điển về xã hội Việt Nam thế kỷ XIX, XX.
Nếu như "Đội gạo lên chùa" thấm đẫm tinh thần phật giáo "Từ, Bi, Hỉ, Xả" thì "Mẫu thượng ngàn" lại đưa người ta về với văn hoá thờ mẫu độc đáo, chỉ có ở VN... Từng chương mở ra câu chuyện tình yêu, chuyện đời của những người phụ nữ Việt trong những mối quan hệ phức tạp giữa người với người, giữa sự giao thoa tâm hồn, thể xác vừa phồn thực vừa cao thượng, mở rộng ra là giữa thiện và ác, giữa cái chết và sinh tồn.
"Cô chín ngự đồng dệt gấm thêu hoa
Thêu non, thêu nước, cô thêu ra đôi rồng chầu"

[Nhi Nguyen · Rating 5 out of 5]

Mãi mãi là huyền thoại!

Cụ Nguyễn Xuân Khánh, xin cụ nhận của cháu một lạy. Mong cho những hạt ngọc cụ để lại cho đời mãi lấp lánh.

Đây chắc chắn là một siêu phẩm mà người Việt nào cũng không thể không đọc.

Đọc để trân quý lịch sử,
Đọc để cúi đầu trước tiền nhân,
Đọc để giữ vững giang sơn nước nhà,
Đọc để tôn vinh hồn Việt, giá trị Việt và người Việt.

[Lê Thành · Rating 5 out of 5]

Không thấy ai xếp quyển này vào anh tác hay kiệt tác nhỉ, chừng vài chục năm nữa biết đâu lại có một trào lưu đọc và xem nó như một hiện tượng.
Không biết nói gì hơn, sách quá hay!

[Y Diên Vĩ · Rating 5 out of 5]

Tôi vô cùng muốn ông đạt giải Nobel văn học!
Đã đọc hai truyện của ông là Mẫu thượng ngàn và Đội gạo lên chùa, bị mê mẩn không thể rời, chưa có nhà văn nào mà mình lại muốn đọc hết tác phẩm của người ấy như thế, rất mới lạ, rất khác. Đây là tác giả mà mình hâm mộ nhất muốn gặp mặt nhất, nhưng bây giờ ông đã 85 tuổi rồi (sinh năm 1933). Và một người mình cũng ngưỡng mộ khác là giáo sư Lê Quang Vịnh. Mỗi khi nhắc đến một trong hai người mình lại liên tưởng đến người kia.
Đôi lúc nghĩ rằng thật lạ, tại sao là nhà văn nam mà ông lại có cách kể chuyện, dẫn dắt tình huống khéo léo, nhẹ nhàng như thủ thỉ, khi đọc cứ bị bất ngờ, lại có phần huyền bí tâm linh. Những nhân vật trong truyện nổi bật tính cách trong xã hội cũ, và luôn có những câu chuyện đan xen về thân phận người đàn bà đẹp người đẹp nết mà phải chịu sô phận oan trái.
Cả cuộc đời cầm bút viết của ông chỉ có ít tác phẩm nhưng tác phẩm nào cũng đều rất xuất sắc vì nó được viết rất dài, phải hoàn thiện rất lâu. Dường như 2/3 cuộc đời ông dành cho việc đọc sách để tích lũy kiến thức, và rồi ông viết với tất cả sự thấu hiểu lịch sử và vốn kiến thức sâu sắc đó.
Tôi cực kỳ ngưỡng mộ ông. Ông đã học 4 ngoại ngữ, tất cả mọi kiến thức khác ông đều tự học, và ông nói ông tiếc rằng ông chỉ học được 4 ngoại ngữ đó thôi.
“Chúng ta đang ở một thế giới hiện đại, chúng ta đang mất đi những nét đẹp, thông thường chúng ta muốn chiếm đoạt. Tôi muốn nói con người nên quay lại, tôi không kêu gọi người ta đi theo Phật giáo, đi tu ở chùa mà cần có lối sống Phật giáo, phải làm hằng ngày, xây dựng văn hóa cho con người, “từ bi hỉ xả”. Tôi muốn người đọc tự nhận ra, không thuyết giảng. Bất cứ người Việt Nam nào, dù không tôn giáo cũng đều mang chút tính cách, tâm hồn của đạo Phật. Với người Việt, Phật giáo là một lối sống. Với văn chương, quan trọng nhất là những ý tưởng thể hiện, và những ý tưởng của tôi luôn có khuynh hướng đi về văn hóa. Văn hóa trong tiểu thuyết có thể là tập tục, nếp sống làng quê. Nếu không có nền tảng văn hóa thì tiểu thuyết không đứng vững được”.
NGUYỄN XUÂN KHÁNH- Tôi vô cùng muốn ông được nhận giải Nobel. Thực sự yêu quý những truyện của ông và những câu nói của ông, chưa một tác giả nào mà mình mong muốn đọc hết truyện của người ấy như thế. Hay bởi vì ta dễ dàng chấp nhận những gì quen thuộc với mình.
"Tôi biết mình có nhiều khuyết điểm. Dài quá, già rồi nên viết dài, nói dài, không chữa được. Tôi xin tự kiểm điểm. Về đạo Phật thì… dốt. Tôi không phải là Phật tử, không viết sách để tuyên truyền cho người ta đi tu. Tôi chỉ viết về đạo Phật như đề nghị một cách sống trong thời hiện đại".

"Những trải nghiệm của bản thân tôi không đồng nhất hoặc ngược lại với những suy nghĩ của thời đại tôi sống. Tôi không hợp với chủ nghĩa hiện đại hay hậu hiện đại. Nhưng tôi nghĩ, cổ điển, hiện đại hay hậu hiện đại, khuynh hướng nào cũng đều có chỗ đứng dưới ánh mặt trời. Miễn là nó hay! Không thể ép mọi người phải theo khuynh hướng này, khuynh hướng khác, mà phải chấp nhận sự khác biệt của người khác".
Nhà văn là những kẻ cô đơn. Trên hành trình cầm bút có lúc họ được ủng hộ, có lúc họ bị bỏ rơi. Nhưng nhà văn không vì sự thích hay không của đám đông mà lung lay con đường mình lựa chọn: “Viết văn là một ảo tưởng và người ta sống bằng những ảo tưởng, tin vào những giá trị mà mình tôn vinh. Không thì sao viết được?”,

[Phạm Đan · Rating 5 out of 5]

Mẫu thượng ngàn

Mẫu Thượng Ngàn là cuốn tiểu thuyết về văn hóa phong tục Việt Nam được thể hiện qua cuộc sống và những người dân ở một làng quê bán sơn địa Bắc Bộ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Trong bối cảnh Pháp xâm lược Việt Nam, đạo Phật suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên chúa đang lan rộng, người dân quê trở về với đạo Mẫu - một tôn giáo có từ ngàn đời.

Mẫu thượng ngàn, một tín ngưỡng cổ xưa của dân tộc Việt Nam, đặc trưng ở miền Bắc. Trái với suy nghĩ của thực dân Pháp cũng như của thế hệ người Việt sau này. Mẫu thượng ngàn là một tín ngưỡng như cái Đạo của phương Đông, là sự sống hòa hợp với thiên nhiên. Mẫu chính là đất mẹ nuôi sống kiếp người này, sinh ra gắn chặt với đất và hóa kiếp về với Đất. Nó cho thấy cái sống của người Việt, giàu tình cảm, bao dung, tôn kính với thiên nhiên. Bất cứ ai rộng lượng, thanh sạch đều được Mẫu che chở. Mẫu là của tất cả và là mẫu sống chung mà mỗi người cần noi theo.

Thời kỳ chống Pháp có rât nhiều ý tưởng để nhà văn khai thác: sự va chạm văn hóa giữa Tây phương và Đông phương , sự đổ vỡ niềm tin vào con người: khi cái ta lợi ích và cái ta cộng đồng tranh xé nhau giành phần thiện ác; đất nước không vua như con rắn mất đầu, những nhà Nho yêu nước gắn với Văn vở đã phải vùng lên chiến đấu giữa khát vọng to lớn và thực tế phũ phàng ; sự đổ vỡ về đức tin khi Phật ngày càng suy vi, tín ngưỡng ngày bị đạp đổ và Thiên Chúa ngày càng lan rộng,… Đất nước bị đứng giữa lằn ranh mong manh của thời cuộc, của suy tàn. Nhưng liệu có mãi như thế không ? " Lịch sử luôn đầy biến động và có những diễn biến ta không bao giờ ngờ tới được. Vì vậy chúng ta đi trong lịch sử, phải luôn run sợ như đi trên băng mỏng."

Rất nhiều ẩn ý sâu sắc khác mà một nhà văn đầy lòng yêu dân tộc, có cái Đạo vững chãi mới có thể khai thác được. Nhưng đáng tiếc là ít ai, đặc biệt thế hệ nhà văn trẻ có cái nhìn sâu sắc về giai đoạn này và khái quát lên được.

Truyện theo chương, hồi, mỗi phần là một câu chuyện, một lời kể của nhân vật. Hầu như khó định đoán được nhân vật chính ở đây là ai. Cách nhìn của tác giả không phải là cái nhìn Nhị nguyên như thông thường, cách nhìn ở đây là tam nguyên, tức không có việc gì, không có ai là thuần ác thuần thiện cả. Ở sâu trong mỗi nhân vật phản diện luôn có một câu chuyện, một chút thánh thiện trong đó, chỉ là do tâm phân biệt quá lớn mà gây ra tội ác. Chính cách nhìn nhận như vậy khiến độc giả bối rối không biết nên ghét hay thương một nhân vật nào. Đó cũng chính là cách Nguyễn Xuân Khánh nhìn nhận mọi việc xuyên suốt tác phẩm, cái nhìn đầy bao dung, rộng lượng, xót thương cho kiếp người, cho cả dân tộc. " Tôi viết văn để đi tìm Đạo…"

[cơm chan cà phê · Rating 5 out of 5]

9/10
Một câu chuyện lịch sử đặc sắc về văn hóa, con người Việt Nam, về những cuộc đụng độ, va chạm giữa chủ thể thuộc địa Việt Nam và chủ thể thực dân Pháp ở những vùng không gian khác nhau trong bối cảnh làng quê Bắc Bộ vào cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20.
Những cuộc va chạm này thể hiện một Việt Nam thuộc địa yếu kém, chậm tiến trong lăng kính của thực dân Pháp vì đối với thực dân Pháp, so với dân tộc văn minh, phát triển như Pháp thì xứ thuộc địa là "cái Khác", là các dân tộc chậm tiến - một trong những diễn ngôn của quyền lực thực dân trong việc phân định vị trí của hai chủ thể trong mối quan hệ thống trị - bị trị, thể hiện đặc quyền “khai sáng”, “phát quang một vùng đất”. Tác phẩm không có cuộc chạm trán căng thẳng của súng ống, bom đạt mà ngồn ngộn sự khu biệt giữa hai chủ thể thực dân và thuộc địa. Căn tính dân tộc thuộc địa (biểu hiện qua con người, nếp sống ở làng Cổ Đình, văn hóa đạo Mẫu) luôn bị đe dọa, vì tham vọng của thực dân (đồn điền người Pháp Messmer, Kito giáo) là xóa nhòa các giá trị bản địa của Việt Nam. Tuy nhiên, trong quá trình thuộc địa hóa, khi phải sống trong văn hóa bá quyền của thực dân Pháp một thời gian dài, người Việt cũng dần ý thức về bản thân như một chủ thể có quyền diễn giải căn tính dân tộc. Thay vì chấp nhận sự áp đặt của thực dân, bị khuôn mẫu trong “cái Khác” do các ông chủ đồn điền xây dựng, những con người của làng Cổ Đình đã sử dụng "cái Khác" ấy nhằm tái định nghĩa căn tính dân tộc theo một cách chủ động hơn, từ việc khẳng định bản sắc văn hóa đến việc xây dựng các diễn ngôn phản kháng.
Diễn ngôn phản kháng của chủ thể thuộc địa trong tác phẩm được khắc họa qua ba thế hệ người dân làng Cổ Đình, đặc biệt là từ người phụ nữ (Bà Tổ Cổ - Mùi, Váy - Hoa, Nhụ). Họ không cầm giáo mác, cầm súng ống, công cuộc phản kháng của họ trước sự bành trướng quyền lực thực dân là từ "sự đằm thắm và sự gánh vác cam chịu" (theo lời của ông Lềnh, một người Trung Quốc, một dân tộc cũng từng có tham vọng bá chiếm Việt Nam suốt 2000 năm nhưng cuối cùng phải cam chịu mình chỉ là "chú Khách" ở nơi đây), đặc biệt, là sự dịu dàng, ấp ôm của Mẫu, "đã là người, ai cũng là con của Mẫu".
Kết thúc câu chuyện cũng mở ra nhiều hệ lụy từ di sản thực dân để lại đáng suy ngẫm về số phận tiếp theo của hai dân tộc hiện đang chông chênh ngay trên lằn ranh quyền lực.
Nguyễn Xuân Khánh khắc họa rất chi tiết và sống động về cuộc sống và con người ở vùng đồng bằng Bắc Bộ như tục lệ trong làng, môi trường sống, phong tục tập quán... Có những buổi lễ được miêu tả rất ấn tượng: giải hạn trùng tang, những cuộc thanh trừng theo lệnh phân sáp tôn giáo của vua Tự Đức, những buổi hầu đồng, lễ ông Đùng, bà Đà...

[Ng M.Phuong · Rating 5 out of 5]

Những ngày này, khi đất nước kỉ niệm 50 năm Thống nhất, mình cứ nhớ mãi về một câu hỏi "what makes a Vietnamese Vietnamese?". Một người nước ngoài tình cờ gặp trên phố cổ, cách đây cũng ngót chục năm, đã hỏi mình câu ấy. Lúc đó mình không trả lời được. Đến bây giờ cũng không biết phải trả lời thế nào.

Nhưng những ngày này, mình nhớ về dáng đi của một cựu chiến binh trên đất Nga, trong một phóng sự mình xem trên Vtv2. Khi thấy dáng đi ấy, mình đã nghĩ ngay về ông bà mình - đó là dáng đi của những người Việt Nam thế hệ trước, một dáng đi rất Việt Nam. Những cực chiến binh xuất hiện trên tivi những ngày này cũng mang dáng đi ấy.

Rồi đêm nay, khi đọc những dòng cuối của cuốn tiểu thuyết này, mình đã nghĩ ngay tới cái hồn của người Việt. Cốt cách của người Việt là thế nào nhỉ? Là dù có bao nhiêu thế lực ngoài kia tìm cách đàn áp, thì cái hồn ấy vẫn sống, vẫn âm ỉ, và rồi vẫn bùng lên mạnh mẽ? Là dù có bao nhiêu dòng sông chảy về, đòi hoà vào dòng nước này những thứ nước xa lạ, thì dòng nước này vẫn tìm được cách ôm ấp, biến đổi, và hoá thành của mình? Là dẫu ở đâu, thì vẫn là con của Mẫu, thuộc về hồn cốt của đất này - chẳng thế mà dọc từ Bắc chí Nam, vùng nào cũng thờ Mẫu, dẫu thờ dưới ban của đạo nào?

Văn của cụ Khánh vẫn cứ bỏ vào lòng mình những câu hỏi miên man thế này, nhỉ?!

[Dung Phạm · Rating 4 out of 5]

Mẫu Thượng Ngàn là quyển tiểu thuyết lấy bối cảnh Việt Nam cuối thế kỉ 19, đầu thể kỉ 20 tại, mô tả cuộc sống và số phận những người dân làng Kẻ Đình thuộc Bắc Bộ. Một quyển sách lồng ghép nhiều yếu tố gồm lịch sử, tôn giáo, chính trị nhưng đọc không hề chán, mình nghĩ là do giọng văn mộc mạc, dễ hiểu và có rất nhiều câu chuyện của nhiều nhân vật để chúng ta dõi theo.
Là một người con miền Nam theo đạo Phật, Mẫu Thượng Ngàn cung cấp thêm cho mình nhiều kiến thức về đạo Mẫu cùng các tục lệ ở làng quê miền Bắc đã diễn ra trăm năm trước đây. Trải nghiệm đọc quyển này với mình rất đã, hai ngày Tết mình đọc ngấu nghiến là xong 500 trang cuối cùng, giữa chừng nếu không dừng lại tra cứu những thông tin về sự kiện lịch sử có liên quan hay các từ cũ nay đã không còn thông dụng thì chắc còn nhanh nữa.

Không biết có giúp ích cho những bạn chưa đọc hay không nhưng mình vẫn nêu vài lời khuyên để việc đọc Mẫu Thượng Ngàn mượt mà hơn nha. Một là tìm hiểu trước bối cảnh diễn ra cùng các mốc sự kiện quan trọng trong thời này, hai là lấy ra tờ giấy ghi lại hệ thống toàn bộ nhân vật được điểm tên trong sách. Sách không có tuyến chính - phụ, ai cũng có câu chuyện của riêng đời mình. Cuối cùng là hãy đọc thong dong, chậm rãi ghi nhớ những dấu ấn mà các nhân vật đem đến.

Chấm điểm: 8/10