Op een ochtend wordt Raoul de Jong wakker met het besef: ik moet varen. Hij vindt een schip dat hem van de Dominicaanse Republiek naar Curaçao kan brengen, een route die vele slaafgemaakten destijds in omgekeerde richting aflegden. De Jong reist in de voetsporen van Anton de Kom en diens tijdgenoten. Zij, veelal nazaten van slaafgemaakten, staken in de eerste helft van de vorige eeuw als vrije mensen zeeën en oceanen over om hun plek in de wereld op te eisen. Langzaamaan ontwaart De Jong de contouren van een geheim genootschap van dansende schrijvers, die weigerden zich te laten beperken door de rol die de wereld voor hen had bedacht. Ondeugende eenlingen die, als je goed kijkt, niet alleen staan maar onderdeel zijn van een groots netwerk van verhalen, rituelen, geschiedenissen en dromen. Wat kunnen wij van hen leren over wat het betekent om een vrij, onbegrensd mens te zijn en over hoe we dat, ondanks de grenzen die de maatschappij soms voor ons opwerpt, kunnen blijven?
Raoul de Jong (Rotterdam, 1984) is schrijver, programmamaker, danser en levensgenieter. Hij reisde op zijn negentiende vier maanden in zijn eentje door Afrika. Op zijn eenentwintigste overleefde hij vier maanden New York met vijftig Dollar op zak. Hij maakte items voor Cafe de Liefde van de VPRO en schreef en regisseerde zijn eigen programma Iedereen Kan Dansen voor Villa Achterwerk. Hij schreef columns voor Spunk, NRC Handelsblad, nrc.next, IS en Het Parool. En publiceerde vijf boeken: Het leven is verschrikkulluk, Stinknegers, It’s Amaaazing! en Miracoloso. Met Stinknegers won hij de Dick Scherpenzeelprijs. Zijn meest recente boek De Grootsheid van het Al (genomineerd voor de Bob den Uyl Prijs 2014 en voor Het beste Rotterdamse boek 2015) werd uitgegeven bij de Bezige Bij. Over zijn wandeltocht, zonder training, zonder tomtom, maar met een lach, van zijn voordeur in Rotterdam naar zijn moeder in Marseille.
Pride, identity, transfer of culture through music, dance, gods, community across borders
An interesting trip not just to the heritage of the author but also into the history of slavery. Oral history, beliefs and joy learned from ancestors are clear themes, and overall this is a joyful read, despite the pain history brings with it.
Dutch quote: Het heeft wel degelijk zin om te dansen
Ik denk dat ik dit boekje een aantal keer zal moeten lezen voordat ik alles begrijp en in me opgenomen heb. Er staat geen enkel loos woord in dit essay. Het verhaal van Raoul de Jong heeft me tot tranen toe geroerd; ik begrijp wat hij bedoelt met: dit verhaal is geschreven voor iedereen.
Toen Raoul de Jong hoorde dat hij het Boekenweekessay 2023 mocht schrijven, kwam dat voor hem als een geschenk uit de hemel. In de inleiding schrijft hij hoe het hem in die tijd echt zwaar viel dat hij zich steeds moest verweren tegen goedbedoelde maar onwetende reacties op 'Jaguarman'. Hierin brengt hij een ode aan auteurs die de erfenis van de slavernij met zich meedragen en tegelijk tonen wat ons allemaal bindt.
Boto banja als titel verwijst naar de botendans die slaafgemaakten gebruikten om boodschappen door te geven of die nu in de vodoucultuur bij hele speciale gelegenheden wordt uitgevoerd.
'Het geeft mij een kroon en een zwaard om over de rijke geschiedenis van de dansende schrijvers te vertellen'
Voor degenen die 'Jaguarman' al gelezen hebben, is dit essay een mooie aanvulling. Andersom biedt 'Boto banja' een inleiding tot De Jongs werk, evenals de boeken van de aangehaalde schrijvers zoals Theo Comvalius, Claude McKay en Aimé Césaire.
En zo door de Boekenweek geschiedde het dat Raoul de Jong automatisch op het plankje naast de kassa ligt i.p.v. onder het kopje Latijns-Amerikaanse literatuur.
Eigenlijk heb ik maar één probleem hiermee: ik wil meer dan de 64 pagina’s die De Jong van het CPNB tot zijn beschikking heeft gekregen. Meer anekdotes over de vodou-rituelen van de afstammelingen van slaafgemaakten! Meer aanbevelingen voor Caribische schrijvers (waar is Albert Helman?)! En meer foto’s van Raoul de Jong in een matrozenpakje!
Een magisch-realistisch verhaal, een lofzang op mensen die koningen en koninginnen, prinsen en prinsessen durven zijn, die zich durven tonen, die de wereld als een dans ondergaan, die de duisternis niet ontkennen maar geloven in het licht en de lach.
Na het succes van het boek over zijn vader en afkomst ‘Jaguarman’ werd aan Raoul de Jong in 2023 gevraagd om een boekje te schrijven voor het Boekenweekgeschenk dat jaar. Met veel plezier en ook een soort van rancune (voor en door sommige reacties op Jaguarman) gaat Raoul deze uitdaging aan.
Raoul de Jong neemt ons mee op een zoektocht naar een geheim genootschap van dansende schrijvers zoals Anton de Kom, Zora Neale Hurston, Aimé Césaire, Langston Hughes, zijn voorvader Theodoor A.C. Comvalius en Claude McKay. Hij treedt in hun (dansende) voetsporen (letterlijk want in het boek zie je ook de dansstappen die deze voetsporen achterlaten) en gaat op zoek naar de stemmen.
Door zelf, in een matrozenpak, met een vriend die hij tijdens een andere reis leerde kennen, Russel, en de kapitein van de catamaran, Dana, zeilen ze de omgekeerde weg van de slaven, midden in het orkaanseizoen, van de Dominicaanse Republiek naar Curaçao.
Deze eerder vermelde schrijvers zijn vaak zelf nazaten van slaafgemaakten en door hun schrijven en hun voorliefde voor dans proberen (probeerden) ze enerzijds hun eigen identiteit te behouden en anderzijds hun verleden aan te kaarten. Raoul voelt het zijn taak dit ook te doen, dankzij dit boekje. En intussen ontdekt hij zelf ook veel van zijn voorouders terug, zoals hun goden en hun dans.
Zoals elk boekje dat als Boekenweekgeschenk dient is het geen gigantisch dikke turf maar een novelle, eentje dat wel een beeld schetst van de overheersing van de witte man tegenover iemand van kleur, maar ook van opstand en protest en van doorzettingsvermogen. In een prachtig geschreven poëtische taal worden we verwend. Ik kan nu niet wachten met het lezen van Jaguarman.
'Die lach is niet naïef. Die lach heeft van alles overleefd. Die lach weet dingen.' #DeZinVanHetBoek
Eigenlijk had dit het boekenweekgeschenk moeten zijn. Sowieso omdat De Jong zijn ontdekkingstocht als cadeau aan de lezer aanbiedt, maar ook omdat de CPNB er dan voor had kunnen zorgen dat veel meer mensen in aanraking zouden komen met zijn werk. Dit Boekenweekessay kost 5 Euro en krijg je dus niet automatisch bij een andere aankoop mee.
Bovendien, als dit het officiële geschenk was geweest, had De Jong ook meer ruimte gehad om zijn gedachten uit te werken. Nu leek het alsof hij in te weinig pagina's te veel wilde vertellen en over zijn eigen woorden struikelde: over de dansende schrijvers, zijn reis naar zijn geschiedenis (en naar zichzelf), de perikelen van een overtocht met meerdere kapiteins aan boord, de kracht van vodou, het slavernijverleden.
De Jong worstelt zichtbaar. Hij wil niet de boze Surinamer zijn die de witte samenleving aanvalt, verwijt of beschuldigt - hij wil laten zien dat we samen verder kunnen dansen, met elkaar kunnen meebewegen naar een betere, gezamenlijke, toekomst. Het wordt in die 60 pagina's pijnlijk duidelijk hoeveel moeite dat kost. In het verhaal weet De Jong een de witte Amerikaanse vrouw te verleiden de dansvloer op te komen. In het echt blijft de witte dominante samenleving stug stilstaan.
De Jong vestigt zijn hoop op zijn lezers. Hij verleidt ons de ogen te openen voor de slavernijgeschiedenis, en voor hoe die doorwerkt op huidige generaties. Dat doet hij door te laten zien wat voor moois schrijvers als Anton de Kom, Zora Neale Hurston, Claude McKay en Langston Hughes de wereld hebben gegeven. Ik hoop dat veel mensen dit cadeau aanschaffen en op waarde weten te schatten.
Boekenweekessay 2023. Ik moest er even inkomen, maar uiteindelijk een mooi en soms pijnlijk relaas met prikkelende oude quotes van schrijvers van kleur over... Europa.
"De tuin moet gekapt, gesnoeid, geschoren worden, onduleren niet te vergeten. Er mag geen takje of blaadje laat staan een boom scheef groeien. Orde en regelmaat moet er zijn. En toch zijn er planten en bomen die er maling aan hebben. Ze lachen de tuinman uit en groeien zoals moeder natuur ze geleerd heeft." - Anton de Kom (1898-1945) -
En Aimé Césaire (1918-2008) schrijft over Europa:
"Haar afschuwelijke uitputting door haar reusachtige inspanningen Haar opstandige gewrichten, krakend onder de meedogenloze sterren. Haar staalblauw starheid, snijdend door de mysteries van het vlees.
De indianen werden uitgemoord en de wereld van de neger is gediskwalificeerd. Al dit knoeiwerk, al deze verspilling. De hele mensheid gereduceerd tot een monoloog. En nog denkt u dat daar geen prijs voor wordt betaald? De waarheid is dat Europa als het daarvoor niet waakt ten onder zal gaan in de leegte die het om zichzelf heen heeft gecreëerd.
Pas op Europa, zegt Aime, dat je niet stikt. De stemmen die jullie wegzetten op aparte planken zijn in werkelijkheid jullie zuurstof. Ze zijn nodig om te kunnen ademen."
Een prachtig kritisch en informatief essay en tegelijkertijd een spannend avontuur. Het boek laat zien hoe het zelfs in het donkerste duister nog mogelijk is om iets lichts te vinden en voelt daarom voor mij als toch een blij en hoopvol verhaal.
Tijdens een interview zei Raoul de Jong dat er in oudere conceptversie een bozere en een blijere versie van Boto Banja bestaan en dat dit een middenweg tussen die twee is. Ik vond het essay zoals het geworden is goed werken, maar ben toch nieuwsgierig geraakt naar wat er niét staat. Gelukkig eindigt het boek met een uitgebreide sectie “verder lezen”, wat volgens mij een mooie manier is om een breed publiek een geschiedenis in te trekken die tot nog toe veel te verborgen is gebleven.
3,5 ster - Een ode aan een groep dappere schrijvers die van zichzelf lieten horen ook al paste dat niet binnen het idee van witte suprematie. Over identiteit, muziek/dans, verbintenis en het vinden van je kracht en het overwinnen van duisternis. En over de manieren waarop je als kind in meer of mindere mate wordt blootgesteld aan dat belachelijke idee van witte suprematie. Hoe vodou bijvoorbeeld in mijn kindertijd - vooral door de media maar ook op school - werd belasterd en weggezet als iets kwaadaardigs en wraakzuchtigs om bang voor te zijn.
Ik ga voor eeuwig en altijd blijven houden van de manier waarop Raoul de Jong literatuur verbindt met een magische werkelijkheid - niet per se degene die men denkt te kennen, maar wel degene die iedereen absoluut moeten leren kennen.
En wat dit alles nog leuker maakt: ik ga dit boekenweekessay vertalen met the Dutch department in Sheffield ennn ...... DE MEESTER ZELVE!!!!
"Als jullie ons wegzetten in een hoekje, dan zullen we van dat hoekje en feest maken en vanuit dat feest zullen we beschrijven wat we zien."
Raoul de Jong laat zijn lezers op laagdrempelige wijze kennismaken met belangrijke 20e-eeuwse zwarte schrijvers, hun connectie met hun moederland, en hoe deze zich vertaalden naar indrukwekkende romans en biografieën. Voor lezers van Jaguarman zal dit essay een herkenning zijn van Raoul's lichtvoetige (zal ik zeggen, swingend?) schrijfstijl waarmee hij geschiedenisverhalen en persoonlijke belevenissen met ons deelt. Je merkt wel dat Raoul te weinig pagina's heeft om zijn betoog te beschrijven, waardoor bepaalde onderdelen onderbelicht blijven; de heftige 'tegenwerking' van zwarte auteurs wordt maar in een paar zinnen beschreven.
Hopelijk zet het essay mensen aan om de boeken van Anton de Kom, Zora Neale Hurston, Langston Hughes en anderen op te zoeken, want die verhalen zijn aanraders voor alle lezers. Op dit feestje wil je iedereen zien dansen.
Een ode aan de dansende schrijvers, aan verhalen, aan terugkijken maar ook vooruitkijken. Belangrijk. Zó nodig. Een cadeau om in de boekenkast te hebben.
"Het werd de dansende schrijvers niet makkelijk gemaakt om hun verhaal te vertellen. Niet door de machten die de wereld bestuurden en ook niet door de mensen zoals zijzelf die generatieslang hadden geleerd dat je je eigen stem alleen mocht laten klinken in het geheim. Maar dit, dat had u waarschijnlijk al begrepen, beste lezer, is een magisch verhaal. [...] De boeken van de dansende schrijvers zijn veel meer dan zomaar wat lettertjes op papier. Het zijn toverformules die ons, mensen, helpen om onszelf te veranderen in de volle, ronde, hele, ongeknakte, dansen prinsen en prinsessen van wie onze opa's en oma's hebben gedroomd."
Vind dit na Jaguarman eigenlijk tegenvallen, misschien komt het ook omdat ik net De Diepst Verborgen Herinnering van de Mens heb gelezen, dat hier qua thematiek tegenaan ligt en zoveel spannender geschreven is. De toon is vrij kinderlijk en dat stoorde me een beetje.
Verder is het natuurlijk geweldig om meer aandacht te hebben voor 'vergeten' schrijvers en is het goed om te zien dat dit onderwerp is van de boekenweek :)
Vooral het voorwoord (waarin de schrijver vertelt over de kans die hem middels de boekenweek in de schoot is geworpen om zijn culturele herkomst te kunnen vieren met een groot publiek) sprak mij erg aan en dat vond ik ook mooi om te lezen. Het verhaal zelf vond ik eerlijk gezegd wat zweverig. Ik kan mij best verplaatsen in een cultuur waarin men vertrouwd op hulp en tekenen van "boven", maar vodou is niet iets waarin ik mij zou willen verdiepen.
Een mooie kennismaking met een geschiedenis van slaafgemaakten, hun rituelen en godsdienst. De dansende schrijvers vormen een prachtig beeld. Geweldig toch als een verre voorouder als geest om je heen is en met je mee gaat. En lees vooral ook Jaguarman van Raoul de Jong.
Ik ontrafelde een wereldwijd web van dansende schrijvers en pas toen begreep ik dat er ook goden in mijn kleur bestaan. Maar dat zeg ik natuurlijk allemaal niet.