Een jager in het woud. Frankrijk Duitsland Europa

by Maarten Doorman

Na de Brexit en met oorlog aan de oostgrens richt het oog zich opnieuw op de Frans-Duitse as. Kan deze tandem nog richting geven aan de toekomst van Europa en is de kloof uit het verleden definitief overbrugd? Al is de ‘erfvijandschap’ sinds de laatste wereldoorlog verdampt, de geschiedenis leert dat nationale vooroordelen en clichés diepgeworteld zijn.

Een jager in het woud voert de lezer aan de hand van muziek, beeldende kunst, film en literatuur door een pijnlijke geschiedenis van vier grootschalige gewapende conflicten. Van de Frans-Duitse Oorlog (1870-1871) en het uitroepen van het Duitse keizerrijk in Versailles terug naar de napoleontische tijd en de Duitse bevrijdingsoorlogen; en dan van de loopgraven uit La Grande Guerre tot de totale catastrofe van de Tweede Wereldoorlog.

Op zoek naar een balans tussen herinneren, herdenken en vergeten bespreekt Maarten Doorman de rol van een verlicht Frankrijk en een romantisch Duitsland in de onvoorspelbare toekomst van Europa.

224 pages, Paperback

Published March 22, 2023

About the author

Maarten Doorman is filosoof, ideeënhistoricus en schrijver. Hij is bijzonder hoogleraar Historische cultuur van Duitsland: filosofie, kunst en literatuur. De leerstoel is vanwege het Duitsland Instituut Amsterdam gevestigd aan de Faculteit Geesteswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam. Verder is Doorman als filosoof verbonden aan de Faculty of Arts and Social Sciences van Maastricht University en doceert hij aan het University College Maastricht.

Hij was van 2000 tot 2004 bijzonder hoogleraar Literaire Kritiek aan de Faculteit Letteren van de VU en van 2004 tot 2014 bijzonder hoogleraar Journalistieke Kritiek van Kunst en Cultuur bij Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam. Verder is hij medewerker van de Volkskrant en De Groene Amsterdammer.

Recente boeken van Doorman zijn Dichtbij en ver weg (2018), De navel van Daphne. Over kunst en engagement (2016), Rousseau en ik. Over de erfzonde van de authenticiteit (2012), Paralipomena. Opstellen over kunst, filosofie en literatuur (2007) enDe romantische orde (2004).

Reviews

[Reyer · Rating 4 out of 5]

Sinds Brexit, de Russische inval in Oekraïne en de MAGA-beweging in de Verenigde Staten is de aandacht voor de Frans-Duitse as toegenomen. In de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw werden de betrekkingen tussen Duitsland en Frankrijk echter gekenmerkt door oorlogen en vijandschap, soms zelfs aangeduid als ‘erfvijandschap’. Filosoof Maarten Doorman (1957) interesseert zich in de wijze waarop deze betrekkingen in de afgelopen anderhalve eeuw vorm hebben gekregen in de collectieve beleving van beide naties. In Een jager in het woud (2023) tracht hij de discussie hierover vanuit cultuurhistorisch perspectief te ontdoen van ‘halfbewuste stereotypen en onbewuste clichés’. Daarbij lardeert hij zijn betoog met de namen van een groot aantal filosofen en kunstenaars.

Hoewel Doorman zijn hoofdstukken ogenschijnlijk indeelt op basis van kunstvorm, houdt hij vast aan de chronologische volgorde die hem van de Frans-Duitse (of Frans-Pruisische) Oorlog in 1870 naar de Europese Unie leidt, met zo nu en dan een terugblik op de Franse Revolutie en de napoleontische tijd. Ik was het meest geïnteresseerd in de negentiende eeuw, die me het minst bekend was. Doorman besteedt veel aandacht aan de plaats voor triomfalisme en vernedering in de politiek, zowel aan Duitse als aan Franse kant: dat het Duitse Keizerrijk opkomt en ondergaat in Versailles, is het resultaat van kortzichtige maar welbewuste beslissingen. De schrijver gunt in dit hoofdstuk een bijzonder plaats aan De L’allemagne van de door Napoleon verbannen Madame de Staël, dat haar rondreis door Duitsland bezingt.

Een ander hoogtepunt is het hoofdstuk over Waldeinsamkeit, waarin Doorman een poging doet de Duitse en Franse mentaliteit beter te begrijpen en wederzijdse stereotypen analyseert. Hoewel hij beide naties in het algemeen evenwichtig benadert, leunt de schrijver hier naar de Duitse romantiek die meer dan de gebeurtenissen in Frankrijk een culturele breuk met het verleden oplevert. De genoemde voorbeelden uit de kunst reiken tot ver in het heden, zoals de nieuwe permanente tentoonstelling van het werk van Anselm Kiefer in het Panthéon.

De andere hoofdstukken gaan over de twee wereldoorlogen en de doorwerking van het verleden in het heden. Er is aandacht voor film ( Frantz van François Ozon), literatuur ( All Quiet on the Western Front van Erich Maria Remarque, Candide van Voltaire, Dora Bruder van Patrick Modiano) en filosofie. Ik was blij Het civilisatieproces van Norbert Elias voorbij te zien komen, dat ik las toen ik daarvoor eigenlijk nog niet rijp was.

Ik heb veel geleerd van Een jager in het woud en het met plezier uitgelezen. Bij vlagen is de informatiedichtheid hoog; ik zou het niet aanraden aan lezers die niet op voorhand al enthousiast zijn over het onderwerp.


Caspar David Friedrich - De jager in het woud

[Marnix Verplancke · Rating 4 out of 5]

Vorige maand ondervond Paul Magnette hoe een olijk in de lucht gegooide sneeuwbal in geen tijd kan uitgroeien tot een kwalijke lawine. ‘Vlamingen zijn harder werkers en Walen genieten liever van het leven,’ zei hij in een interview in Dag Allemaal, ‘en wat is daar mis mee?’ Nog voor de inkt droog was, bleek het kot te klein, ook al had Magnette alleen maar met een paar clichés gedold. 
De imagologie is de wetenschap die zich bezighoudt met dergelijke clichés die de werkelijkheid meer sturen dan weergeven.
In Een jager in het woud gaat Maarten Doorman op zoek naar de clichés waarmee Fransen en Duitsers elkaar de voorbije twee eeuwen representeerden in kunst en literatuur. Dat hij juist voor die twee nationaliteiten koos is geen toeval. ‘Frankrijk en Duitsland vormen samen wezenlijk Europa,’ schreef Victor Hugo al in 1840, ‘Duitsland is er het hart van, Frankrijk het hoofd’. Ook voor de EU is de as tussen die twee landen trouwens belangrijk, zeker nu de Britten verdwenen zijn als derde hond in het kegelspel.
De Russisch-Britse filosoof Isaiah Berlin beweerde ooit dat de romantiek voor de grootste waterscheiding in het Europese bewustzijn heeft gezorgd en cultuurfilosoof Doorman, een kenner van die periode, treedt hem daar volmondig in bij. De tegenstelling tussen de Franse verlichting en de Duitse romantiek ligt aan de basis van het beeld dat die twee landen van elkaar hadden. De Fransen vonden de Duitsers een beetje barbaars, terwijl de Duitsers de Fransen dan weer schijnheilig vonden. Achter die zogezegde verlichtingsrationaliteit ging al te veel wufte nep schuil. Doorman beschrijft hoe deze clichés evolueerden en af en toe verdwenen leken, om daarna weer de kop op te steken, en hij gaat daarbij specifiek na hoe deze beïnvloed werden door de vier recentste oorlogen tussen die twee landen, WO I en II natuurlijk, maar ook de Duitse bevrijdingsoorlog tegen Napoleon en die van 1870-1871.
Net na WO II leek het internationalisme de grote winnaar. Stockhausen en Boulez componeerden universeel (on)begrepen muziek en de Duitse Trümmerliteratur nam een voorbeeld aan Amerikanen als Hemingway en Steinbeck. Maar in hoeverre was dit blijvend? In 2013 bezocht Doorman, die zijn eruditie kwistig in het rond strooit, in Parijs de tentoonstelling De l’Allemange, naar het gelijknamige boek waarmee Madame de Staël twee eeuwen eerder de Duitse romantiek in Frankrijk had geïntroduceerd. De expo trok een rechte lijn van die romantiek naar de nazi’s, en eindigde met beelden uit Leni Riefenstahls Olympia. Of zoals Victor Hugo in zijn romans toonde: hoofd en hart zijn gedoemd om samen te werken, maar makkelijk is dat niet altijd.

[Mique Van Dijk]

Ik kwam op dit boek door het volgen van een podcast over geschiedenis boeken en toevallig had ik net Rebelse genieën uit van Andre Wulf, over het ontstaan van de Romantiek (in Duitsland, Jena)

Dit boek past er voor mij heel goed bij.
Ik had het uit de bibliotheek, maar ik vind het inmiddels gekocht. Er staan zoveel verwijzingen in naar kunst, muziek, poëzie en dat wil ik wel opzoeken. Dus waarschijnlijk ben ik hier nog wel even mee bezig.