What do you think?
Rate this book
Schokeffecten: Filosoferen in tijden van klimaatverandering
Wat gebeurt er als de toestand van de wereld echt tot je doordringt? Als je je volledig bewust bent van de immense dreigingen van klimaatverandering en ecologische destructie? Hoe kan je dan nog rustig slapen? Wat zeg je tegen je (klein)kinderen? Wie roep je ter verantwoording?
In Schokeffecten laat Wouter Kusters zien hoe hijzelf reageerde toen hij besefte hoe diep we in de problemen zitten. Hij analyseert mogelijke reacties van shock, paniek en angst tot berusting, vertrouwen en zelfs optimisme. Hoe kunnen we uit het verblindende licht van de dreigende ondergang ontsnappen, zonder dat we onze ogen ervoor sluiten? Hoe houden we ons geestelijk staande? Wat kunnen en moeten we denken? Is er nog wel filosofie mogelijk?
Uiteindelijk biedt Kusters perspectief. De eerste alarmschok leidt tot duurzaam alarmisme, en blinde paniek wordt filosofische paniek. Het is tijd voor verantwoordelijkheid.
In Schokeffecten laat Wouter Kusters zien hoe hijzelf reageerde toen hij besefte hoe diep we in de problemen zitten. Hij analyseert mogelijke reacties van shock, paniek en angst tot berusting, vertrouwen en zelfs optimisme. Hoe kunnen we uit het verblindende licht van de dreigende ondergang ontsnappen, zonder dat we onze ogen ervoor sluiten? Hoe houden we ons geestelijk staande? Wat kunnen en moeten we denken? Is er nog wel filosofie mogelijk?
Uiteindelijk biedt Kusters perspectief. De eerste alarmschok leidt tot duurzaam alarmisme, en blinde paniek wordt filosofische paniek. Het is tijd voor verantwoordelijkheid.
368 pages, Paperback
Published March 1, 2023
50 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 of 1 review
October 29, 2025
De ophanden zijnde klimaatapocalyps kan ons op ongelegen momenten aanvliegen, vooral ‘s nachts. Overdag is de wereld weer normaal en schijnt de zon. Maar op de achtergrond sluimert continu de dreiging dat de aarde opwarmt en dat de biodiversiteit op instorten staat. Om de zoveel tijd verschijnen er IPCC-rapporten maar op internationaal vlak gaan de investeringen in steenkool, olie en gas gewoon door, en China neemt wekelijks nog enkele nieuwe kolencentrales in gebruik. Er zijn nog steeds politici die de ernst van de problemen niet serieus nemen of net doen alsof de overheid al zoveel doet (“veel duurder mag de transitie niet worden”).
Ook op persoonlijk vlak dringt zich telkens de vraag op, kun je nog op vakantie, koop ik nog een nieuwe auto, maak ik nog gebruik van de ‘cloud’, ‘stream’ ik nog een serie? Dat legt iedere dag een morele druk op diegenen die er gevoelig voor zijn. Om met Wouter Kusters te spreken: “De klimaatcrisis veroorzaakt opwinding, gevoelens van urgentie en groot belang bij alles wat er gebeurt. Het leidt tot een sterke moralisering van het dagelijkse leven. Want elke kleine beslissing heeft invloed op het geheel, [..]. Alles is met alles verbonden, en alles wordt verwerkt, geteld en bijgehouden in termen van effect op het geheel.” (p. 340)
Wouter Kusters heeft een indringend boek geschreven over hoe je met die druk omgaat. Het boek bestaat uit drie delen: in het eerste deel wordt de schok beschreven als de “Grote Waarheid” van het klimaat tot je doordringt. In deel twee beschrijft hij het trauma, de angst en depressie als reactie op de schok. In het derde deel pleit hij voor filosofische overdenking als remedie.
Het reflecteren over hoe het zo gekomen is, levert niet meteen een recept op voor “hoe te handelen”. Om iets te doen is er politieke bereidheid nodig, niet alleen bij jezelf maar ook bij anderen. Blijft het punt dat een meerderheid het probleem niet serieus genoeg neemt. Het is net of maar een klein deel van de bevolking er serieus mee bezig is en de rest het kennelijk niet veel kan schelen en op populistische partijen stemt, die het klimaatprobleem min of meer negeren.
Of zoals Bruno Latour (2017:25) het scherp stelt: “De alarmsignalen hebben weerklonken, ze zijn een voor een uitgeschakeld. De mensen hebben hun ogen opengedaan, ze hebben gezien, ze hebben geweten en ze zijn met hun ogen stijfdicht voortgeraasd!”
Of zoals Stefan Rahmstorf een Duitse klimaatwetenschapper het verwoordt (p. 334):
“Soms heb ik zo’n droom. Ik ga wandelen en ontdek een afgelegen boerderij die in brand staat. Kinderen roepen om hulp vanuit de bovenste ramen. Dus bel ik de brandweer. Maar ze komen niet, want een of andere gek blijft zeggen dat het vals alarm is. De situatie wordt steeds wanhopiger, maar ik kan de brandweer niet overtuigen om aan de slag te gaan. Ik kan niet wakker worden uit deze nachtmerrie.”
Op dit punt neemt het boek een verrassende wending als Wouter Kusters stelt, dat als overpeinzingen over een mogelijke apocalyps en een “einde der tijden” enkel geloofd worden door ‘klimaatdrammers’ en dat die waarheid zo te zien niets van doen lijkt te hebben met de echte wereld, dat we daarin patronen kunnen herkennen van een ‘psychose’. Kusters beschrijft de psychose als een proces in fasen: “In het ‘predromale’ stadium komen de dingen – de gewoontes en routines, de alledaagse omgeving – die vroeger als onopvallend en normaal werden beschouwd in een ander bevreemd licht te staan. [...]. Wanneer dit pre-psychotische begin zich verder ontwikkelt, krijgt de psychotische persoon de indruk dat hem of haar via diverse kanalen dingen worden duidelijk gemaakt; via verschillende media ontvang je signalen en berichten over een geheim, een idee, een vaag plan of samenzwering die ten grondslag ligt aan de ervaren verandering van de oude wereld naar deze vreemde wereld. Langzaam merk je dat alles met elkaar verbonden is en dat je de vage toespelingen en tekens die je tussen de regels door ontwaart, moet interpreteren als aanwijzingen dat alles evolueert naar een diepere kosmische verandering, naar een openbaring maar ook wel, een wereldondergang of apocalyps.” (p. 332)
Echter voor de klimaatcrisis zijn de signalen wél afkomstig uit betrouwbare, toegankelijke bronnen, want de meeste berichten komen uiteindelijk voort uit gangbare praktijken van wetenschappelijk onderzoek, dataverzameling, hypothese- en theorievorming. Dus we hebben eigenlijk een “omgekeerde” psychose. Anders dan in het gewone leven is de psychose hier dus de waarheid en verkeert de rest van de bevolking in de ‘ontkenning’. De werkelijkheid dringt zich nog steeds niet op aan de mensen. Zo waren er in de jaren dertig ook maar weinigen die de intenties van Hitler doorzagen. De rest heeft het naderende onheil niet voor reëel gehouden.
Ook op persoonlijk vlak dringt zich telkens de vraag op, kun je nog op vakantie, koop ik nog een nieuwe auto, maak ik nog gebruik van de ‘cloud’, ‘stream’ ik nog een serie? Dat legt iedere dag een morele druk op diegenen die er gevoelig voor zijn. Om met Wouter Kusters te spreken: “De klimaatcrisis veroorzaakt opwinding, gevoelens van urgentie en groot belang bij alles wat er gebeurt. Het leidt tot een sterke moralisering van het dagelijkse leven. Want elke kleine beslissing heeft invloed op het geheel, [..]. Alles is met alles verbonden, en alles wordt verwerkt, geteld en bijgehouden in termen van effect op het geheel.” (p. 340)
Wouter Kusters heeft een indringend boek geschreven over hoe je met die druk omgaat. Het boek bestaat uit drie delen: in het eerste deel wordt de schok beschreven als de “Grote Waarheid” van het klimaat tot je doordringt. In deel twee beschrijft hij het trauma, de angst en depressie als reactie op de schok. In het derde deel pleit hij voor filosofische overdenking als remedie.
Het reflecteren over hoe het zo gekomen is, levert niet meteen een recept op voor “hoe te handelen”. Om iets te doen is er politieke bereidheid nodig, niet alleen bij jezelf maar ook bij anderen. Blijft het punt dat een meerderheid het probleem niet serieus genoeg neemt. Het is net of maar een klein deel van de bevolking er serieus mee bezig is en de rest het kennelijk niet veel kan schelen en op populistische partijen stemt, die het klimaatprobleem min of meer negeren.
Of zoals Bruno Latour (2017:25) het scherp stelt: “De alarmsignalen hebben weerklonken, ze zijn een voor een uitgeschakeld. De mensen hebben hun ogen opengedaan, ze hebben gezien, ze hebben geweten en ze zijn met hun ogen stijfdicht voortgeraasd!”
Of zoals Stefan Rahmstorf een Duitse klimaatwetenschapper het verwoordt (p. 334):
“Soms heb ik zo’n droom. Ik ga wandelen en ontdek een afgelegen boerderij die in brand staat. Kinderen roepen om hulp vanuit de bovenste ramen. Dus bel ik de brandweer. Maar ze komen niet, want een of andere gek blijft zeggen dat het vals alarm is. De situatie wordt steeds wanhopiger, maar ik kan de brandweer niet overtuigen om aan de slag te gaan. Ik kan niet wakker worden uit deze nachtmerrie.”
Op dit punt neemt het boek een verrassende wending als Wouter Kusters stelt, dat als overpeinzingen over een mogelijke apocalyps en een “einde der tijden” enkel geloofd worden door ‘klimaatdrammers’ en dat die waarheid zo te zien niets van doen lijkt te hebben met de echte wereld, dat we daarin patronen kunnen herkennen van een ‘psychose’. Kusters beschrijft de psychose als een proces in fasen: “In het ‘predromale’ stadium komen de dingen – de gewoontes en routines, de alledaagse omgeving – die vroeger als onopvallend en normaal werden beschouwd in een ander bevreemd licht te staan. [...]. Wanneer dit pre-psychotische begin zich verder ontwikkelt, krijgt de psychotische persoon de indruk dat hem of haar via diverse kanalen dingen worden duidelijk gemaakt; via verschillende media ontvang je signalen en berichten over een geheim, een idee, een vaag plan of samenzwering die ten grondslag ligt aan de ervaren verandering van de oude wereld naar deze vreemde wereld. Langzaam merk je dat alles met elkaar verbonden is en dat je de vage toespelingen en tekens die je tussen de regels door ontwaart, moet interpreteren als aanwijzingen dat alles evolueert naar een diepere kosmische verandering, naar een openbaring maar ook wel, een wereldondergang of apocalyps.” (p. 332)
Echter voor de klimaatcrisis zijn de signalen wél afkomstig uit betrouwbare, toegankelijke bronnen, want de meeste berichten komen uiteindelijk voort uit gangbare praktijken van wetenschappelijk onderzoek, dataverzameling, hypothese- en theorievorming. Dus we hebben eigenlijk een “omgekeerde” psychose. Anders dan in het gewone leven is de psychose hier dus de waarheid en verkeert de rest van de bevolking in de ‘ontkenning’. De werkelijkheid dringt zich nog steeds niet op aan de mensen. Zo waren er in de jaren dertig ook maar weinigen die de intenties van Hitler doorzagen. De rest heeft het naderende onheil niet voor reëel gehouden.
Zoals eerder gezegd heeft Wouter Kusters een “waanzinnig” goed boek geschreven dat ons door alle toppen en dalen van de klimaatpsychose voert. Het boek geeft een up-to-date overzicht van het huidige filosofisch landschap. Het is zeker helend om te filosoferen over hoe het zo gekomen is en wat ons mogelijk staat te wachten. Het geeft perspectief aan de discussie. Wij staan niet op “het” kruispunt van de geschiedenis, er is een verleden en een toekomst. Het “monster” is geen echt monster, wij zijn het zélf. We kunnen zo komen tot een duurzaam alarmisme.
Wouter Kusters noemt het niet, maar had aan de psychose ook ‘geloofsverblinding’ kunnen toevoegen. De "klimaat-gekkies” zijn als gelovigen die het “Licht” (de “Grote Waarheid”) hebben gezien en als Jehovah’s getuigen van deur tot deur gaan: bekeert u voordat het “Einde der tijden” aanbreekt. Maar de mensen laten zich niet bekeren, ze zien de getuigen van de Grote Waarheid als een sekte.
Blijven we dus zitten met de vraag hoe we de anderen kunnen overtuigen. Eén ding is wel duidelijk: verandering stuit op een aantal psychische verdedigingsmechanismes die in het boek helaas niet aan bod komen. Het boek had aan waarde gewonnen als naast de psychische ontsporingen als angst, depressie en psychose ook de psychische weerstandsmechanismes als cognitieve dissonantie (“het ontkennen van feiten die niet passen binnen de eigen overtuigingen”) en groupthink (“ik ben niet de enige”) waren besproken. Ook het fenomeen ‘freeridership’ (“laat de andere maar besparen, ik leef lekker door”) en ‘tragedy of the commons’ (“mijn eigen bijdrage is maar gering”) was het bespreken waard geweest.
Anders dan sommige dagbladrecensenten beweren is het boek niet te dik en te uitgesponnen. Wouter Kusters neemt je mee langs de paden die jezelf ook in je hoofd al hebt afgelegd. Hij beschrijft alles op een heldere, innemende en relativerende manier. Het boek had nog wat dikker gekund als het meer de diepte in was gegaan om de “Grote Ontkenning” te analyseren. Misschien is de titel Schokeffecten ook wat te vaag, en had het wat alarmerender mogen zijn, meer in de stijl van Apocalypsofie van Lisa Doeland.
Een uitgebreide bespreking is te vinden op Civis Mundi
Displaying 1 of 1 review