De integrale staat: Kritiek van de samenhang

by Paul Frissen

Het verlangen naar samenhang is even begrijpelijk als gevaarlijk. In politiek en bestuur komt het streven naar samenhang al decennialang tot uiting in integraal beleid. Er zijn integrale aanpakken, integrale plannen, integrale programma’s en integrale akkoorden. De term is onveranderd positief en er gaat een grote vanzelfsprekendheid van uit. Wie kan er nu tegen integraliteit zijn?

In De integrale staat laat bestuurskundige Paul Frissen overtuigend zien dat deze houding niet alleen theoretisch problematisch is, maar ook politiek gevaarlijk. Als de staat samenhang wil opleggen aan de wereld, bepaalt de politieke meerderheid wat die samenhang moet zijn, en daarmee welk verschil er wél en vooral ook welk verschil er niet mag zijn. Frissen bekritiseert ook het hedendaagse streven naar diversiteit en inclusie: deze begrippen zijn met elkaar in tegenspraak. Inclusie wil al het gelijke insluiten, maar sluit het niet-gelijke daarmee juist uit.

Een door de staat opgelegde samenhang is politiek-filosofisch strijdig met de gebrokenheid van de wereld. De wereld is onvoltooid, onbepaald en onvolmaakt. En ze moet dat vooral ook blijven.

Genres: Nonfiction

304 pages, Paperback

Published January 1, 2023

Reviews

[Jim]

Een goede kritiek op het verlangen van de overheid naar integraliteit. De kritiek op de transitie theorie van drfit was voor mij ook een eye-opener. Als je dit boek wil lezen moet je alleen wel op de hoogte zijn van de filosofische grootmeesters, anders wordt het vrij taai. Ook is het taalgebruik soms wat archaïsch.

[Francien]

Het boek zet je aan het denken, maar los van dat het korter kan, helpt het taalgebruik niet mee. Desondanks uitgelezen

[Erik Jansen]

Hoewel het algemene narratief is dat onder het neoliberalisme en de introductie van marktwerking de directe sturing van de maatschappij door de overheid is verminderd, is het omgekeerde waar. Ondanks alle claims van een terugtredende overheid, is het streven naar orde en beheersing door de politiek onverminderd groot. We zien dit bijv. in het verlangen van politieke partijen om alle onrecht en ongelijkheid uit te bannen. De overheid is echter niet in staat om aan al die problemen recht te doen, noch deze recht te zetten.

Paul Frissen waarschuwt in zijn nieuwe boek voor utopische politiek en voor te veel inmenging van de overheid in het transparant maken van de samenleving door verdere classificatie boven wat nodig is voor haar kerntaken als belastingheffing, zorg en onderwijs. Nader in kaart brengen van diversiteit leidt tot de wens voor ‘maatwerk’ en meer ‘integraal beleid’. Beide zijn niet alleen onmogelijk, maar ook onwenselijk. De overheid moet juist op afstand blijven om de verschillen in de samenleving te respecteren. De overheid dient zich neutraal op te stellen en moet niet meewerken aan het ‘zichtbaar’ maken en benoemen van diversiteit om ‘gelijke kansen’ of ‘inclusie’ te bevorderen. Hoe meer onderzoek er gedaan wordt, des te meer verschillen er zullen worden geëxpliciteerd, en hoe meer de politiek in de verleiding komt daar specifieker beleid, ‘maatwerk’ op te zetten.

Zo ook de wens tot ‘integraal beleid’. Geen enkel maatschappelijk probleem heeft een enkelvoudige oorzaak. Er is altijd sprake van verschillende economische, sociale of culturele determinanten, zoals armoede, slechte gezondheid, schulden, huiselijk geweld, sociale deprivatie, culturele achterstelling. En problematiek heeft een geografie: de achterstandswijk, de arme regio, de krimpregio. Verbetering op een deelaspect heeft weinig zin als andere oorzaken niet worden weggenomen.

Integraliteit lijkt een kenmerk van de huidige wereld en daarom moet het beleid ook integraal worden. De overheid is van nature verkokerd in diverse bestuurslagen en departementen. Dus het nieuwe 'vraaggerichte' werken moet over die verkokering heen integraal georganiseerd worden, door de inzet van multidisciplinaire kennis om complexe problematiek zo omvattend mogelijk te signaleren en met coherente interventies te komen of te bestrijden. Integraliteit is hier dus een wereldbeeld, strategisch perspectief en handelingsrepertoire in één.

Het integrale is dan ook een mythologie van de heelheid als gewenste toestand. Integraliteit wekt de indruk van meerdere gezichtspunten, maar berust uiteindelijk op een enkel centraal gezichtspunt. Dat faalt uiteindelijk omdat hoe meer de overheid in de problematiek duikt, des te complexer het wordt, en hoe meer de beheersbaarheid afneemt, en hoe meer dat ene gezichtspunt niet meer het juiste antwoord blijkt te zijn.

Wat betekent een grote afstandelijkheid van de overheid ten opzichte van de samenleving voor de grote maatschappelijk vraagstukken van klimaat, ongelijkheid, gezondheid? Juist nu de roep klinkt om een overheid die orde op zaken moet stellen om de grote transities in gang te zetten. Ook hier wijst Paul Frissen op de mythe van de integrale beheersbaarheid en het gevaar van overschatting. De convenanten, akkoorden, en horizontale afstemming zijn doorgaans collectivistisch, als ‘deal’ tussen partijen aan tafel, met weinig ruimte voor afwijking en pluraliteit.

Paul Frissen heeft weer een opmerkelijk boek geschreven dat in zijn observaties en voorbeelden bijzonder geestig en beeldend is. Helaas is de conclusie dat de overheid op haar handen moet gaan zitten en dat ze zich verre moet houden van grote ambities en zich hoogstens zou moeten beperken tot het piecemeal social engineering van Karl Popper. Helaas voor al diegenen die graag een grotere rol voor de overheid zien.

Ten slotte waarschuwt hij voor misleiding door de vaak geproclameerde publieke waarden in de zorg, in het sociale domein, en in het onderwijs: nl. toegankelijkheid, kwaliteit, betaalbaarheid. Die waarden zijn onverenigbaar en niet realiseerbaar in combinatie, noch op basis van solidariteit, noch op basis van marktwerking.

Voor een uitgebreide bespreking zie De overheid op afstand .

[Hendrik Dejonckheere]

Ik vond het een interessant boek dat terecht een lans breekt om in het politieke streven uit te gaan van van kleine stappen in een wereld die hoe dan ook niet kenbaar is. Hij bepreekt met goede voorbeelden de wijze waarop modellering die onkenbaarheid probeert kenbaar te maken met alle voor burgers ongewenste gevolgen die dat met zich meebrengt. Snijder had het in "over vrijheid" over vrijheid als belangrijkste waarde omdat zonder vrijheid andere waarden niet tegen elkaar afgewogen kunnen worden. Dat vertaalt frissen hier in de absolute taak van de staat om het pluralisme te verzekeren. De neiging van een overheid om alles te integreren in een integrale samenhangende aanpak, ziet hij als een groot risico voor de democratie. Het transitie denken dat uitgaat van een oorzaak-gevolg keten die onmiddellijk actie vereist tegen een planeet bedreigende ontwikkeling stelt hij bijna op het niveau als Pfeijffer dat doet in zijn "Absolute democratie". Ook over het inzetten van de rechter als correctie instrumentarium tegen politiek falen heeft hij terecht een aantal tegenwerpingen. Toch blijven bij mij een aantal belangrijke aarzelingen bij de uitgangspunten die Frissen kiest.
Ik noem er enkele:
Als vaccinatiegraad essentieel is voor de veiligheid tegen bijvoorbeeld polio, wat doe je dan als overheid als die onder een bepaald niveau daalt;
Als iedereen moet kunnen drugs gebruiken of vapen hoe bescherm je dan de vrijheid en veiligheid van de andere burgers tegen de ongewenste effecten daarvan;
Als ouders onderwijs niet nodig vinden en kinderen niet corrigeren op apert ongezond gedrag, waar houdt dan het pluralisme op;
De staat wordt in dit boek als een monoliet tegenover de burger gezet ondanks dat hij het constant heeft als het staatsoptreden als de uitkomst van politieke strijd;
Het boek zet zeker tot nadenken aan. Ik vond met name het stuk over lichtelijk verstandelijk gehandicapten en hilarisch en beangstigend. Geef het een label en het wordt gevuld.
Het thema dat Frissen adresseert sluit ook perfect aan bij de mythe van Sisyphus, het zoeken naar heelheid van uit de maakbaarheid van de verlichting.
Iets minder kan ik zijn aperte onverholen aversie tegen sporten en een sportieve leefstijl waarderen. Ook het taalgebruik kan op meerdere plekken wel iets eenvoudiger (eschatologisch, rizoom..)

[Mark Overman]

Niet te makkelijk maar wel heel goed geschreven boek dat mijn eigen opvattingen en overtuigingen bevraagt. Interessante kritiek op de pogingen om integraal beleid te organiseren, iets waar ik tot nu toe altijd positief over was. Ook een pleidooi om de rol van de staat beperkt te houden omdat er ruimte moet zijn voor de maatschappij om zelf ook dingen te organiseren en omdat een bureaucratisch georganiseerde staat geen ruimte heeft voor maatwerk (zie toeslagenaffaire). In de politiek moet ruimte zijn voor de verschillende en opvattingen, tegelijk moet de staat er voor waken om niet 1 opvatting van de maatschappij aan die maatschappij op te leggen. Ik ben het zeker niet met alles eens, maar daarom was het juist erg de moeite waard om te lezen.

[Peter Van der Boom]

Intelligent boek van Paul Frissen dat een pleidooi bevat voor pluraliteit. Ons verlangen naar samenhang ziet hij als een verlangen naar beheersing of vermijding van het kwaad. Onze gebrokenheid zit erin dat de wereld deze samenhang ontbeert. Desondanks blijft de integrale samenleving - waarin alles met alles samenhangt - ons ideaal. Daarin spelen normalisering (cito-toets!) en categoriseringen een belangrijke rol. We gaan uit van een maakbare wereld ipv een noodlottige. Maar dit zijn illusies. Loslaten dus. Had wat beknopter gekund.

[Rik]

Een must-read voor iedere ambtenaar.