Wereldzee in de polder: Een moderne ontdekkingsreis van de Zuiderzee van 1873 naar het IJsselmeer van vandaag

by Ronald Nijboer

Voor lezers van Geert Mak, Frank Westerman en De ontdekking van Urk.

Wie eind negentiende eeuw langs de kusten van de Zuiderzee voer zag onstuimig water, weidse velden en af en toe een vissersdorp of boerderij. Tegenwoordig is het er een drukte van belang, met bebouwing, industrie, windmolens en pleziervaart. Geen ander Nederlands landschap veranderde zó drastisch als het IJsselmeergebied. De zee werd afgesloten, zout werd zoet, eilanden verdwenen en een provincie ontstond.

In 1873 maakte de Fransman Henry Havard een iconische reis rondom de Zuiderzee. Hij wilde de pittoreske dorpen en steden vastleggen voordat de modernisering ze voorgoed zou veranderen. Honderdvijftig jaar later vaart Ronald Nijboer in zijn kielzog het IJsselmeer rond. Met een historische tjalk bezoekt hij de oude en nieuwe kustplaatsen, waar hij de verhalen van de bewoners optekent. Wat is veranderd en wat is gebleven? Hoe zijn we omgegaan met ons landschap en onze cultuur? En wat leert het verleden ons over de toekomst?

‘Nijboers moderne ontdekkingsreis leest als een ode aan de IJsselmeerregio als één gebied met een gedeelde geschiedenis, identiteit en cultuur.’ NRC

‘Met veel geestdrift vaart Ronald Nijboer in het boeiende Wereldzee in de polder een 19de-­eeuwse Fransman achterna over de voormalige Zuiderzee.’ de Volkskrant

Genres: Nonfiction

371 pages, Kindle Edition

Published September 5, 2023

Reviews

[Boekenpearls76 JN Kingma Postma · Rating 5 out of 5]

Recensie van:

Wereldzee in de polder

Een moderne ontdekkingsreis van de Zuiderzee van 1873 naar het IJsselmeer van vandaag.

Auteur:

Ronald Nijboer is socioloog, onderzoeker en schrijver. Eerder verscheen van hem Tabé Java, tabé Indië, dat genomineerd werd voor de Brusseprijs voor het beste journalistieke boek. Nijboer woont al vrijwel zijn hele leven in de buurt van het IJsselmeer, tegenwoordig in de Noordoostpolder

www.tabejava.nl

www.ronaldnijboer.nl

Wijze van lezen:

Recensie-exemplaar E-book gewonnen bij Harper Collins van in ruil voor mijn recensie

Uitgeverij: Harper Collins

Genre: Non-Fictie

Cover en flaptekst:

Prachtige cover die je doet wegdromen naar hoe het leven in lang vervlogen tijden was. Voor mij voelt het alsof ik naast de jongen sta en hetzelfde zie als hem.

Krachtige en informerende flaptekst.

Quote:

Hoofdstuk 26 pagina 13-17 tm 16-17:

De laatste harde grens is in zicht. De grens die de Zuiderzee in 1872 afsloot van het IJ en waar wij onze reis begonnen: de Oranjesluizen. ‘De prachtigste bouwwerken door mensenhanden gemaakt,’ vond Havard. We varen binnen en passen nog net naast een immens binnenvaartschip. Als de sluisdeuren zich weer openen zijn we op het IJ. Net als bij Havards binnenkomst in Amsterdam verandert het schouwspel volledig. Van enige sereniteit en weidsheid is ineens geen sprake meer. Hoge woontorens rijzen voor ons op. Het geluid dat Havard hoorde van een dof rollende kar over een houten brug is vandaag de dag ingeruild voor het gepiep van de vertrekkende pont richting Amsterdam-Noord, de denderende treinen over de spoorbrug en het gejoel van mensen op een passerende partyboot.

Ik denk nog na over de woorden van Jannemarie. Ze sluiten aan bij het knagende gevoel dat ik had op mijn racefiets, over de dijk tussen het oude en het nieuwe land. Waar de rechte lijnen van de polder zo hard en efficiënt zijn. Wat dat betreft zijn er weinig plekken waar de controle over de natuur zo zichtbaar is als rond het IJsselmeer. Die controle heeft ons veilige kustplaatsjes en productieve akkers gebracht, maar ons ook op afstand gezet van de natuur. We zijn vervreemd geraakt van dat IJsselmeer, eerst door het verdwijnen van de zilte geur, de onstuimige golfslag en het rijke ecologische leven en vervolgens door het volbouwen van het landschap met windmolenparken, recreatieterreinen en datacenters.

Midden in ons land ligt het grootste zoetwatermeer van West-Europa, maar we behandelen het als een industrieterrein. Aan alle kanten wordt er aan het IJsselmeer getrokken. Er bestaat een initiatievenkaart waarop alle projecten verzameld worden, zoals een drijvend zonneveld, een vaargeul voor zandwinning, dijkversterking, een leisure park en een beleefconcept. Het is nogal druk op het IJsselmeer. En het is duidelijk dat het IJsselmeer niet meer iets van zichzelf is, al is het de vraag of het dat ooit geweest is. Het IJsselmeer als de vergaarbak van Nederland. Het is daardoor een stuk moeilijker geworden om contact te maken met dat landschap dan 150 jaar geleden. Naar de zintuiglijke ervaringen die Havard zo bloemrijk beschreef, moet je vandaag de dag bewust op zoek. Daarom was Henry Havard zo’n behulpzame gids tijdens mijn reis. Hij liet me de gelaagdheid van de Zuiderzee zien; hoe al die verschillende tijdsperiodes hun invloed hebben gehad en nog altijd hun sporen achterlaten. Met Havards La Hollande Pittoresque op zak voer ik rond het IJsselmeer en was ik verheugd dat ik overal mensen ontmoette die zich verbonden voelen met de plek waar ze wonen; met de historie, het landschap en de cultuur. Ze spannen zich in voor het Marker eilandgevoel, de Wieringer bodem of de Friese weilanden. Ze ontvouwen de verhalen over de Hoornse, Urker of Kamper geschiedenis.

Als eenentwintigste-eeuwse Havards leerden ze mij de schoonheid van het IJsselmeer ontdekken. Willen we het contact met het landschap herstellen, dan kunnen we niet zonder notie van dat verleden. Zodat we weer oog krijgen voor de gelaagdheid van het landschap en onze verhouding daartoe. Zodat we begrijpen hoe wij het land-schap vormen en hoe het landschap ons vormt. Terug naar vroeger is niet de oplossing. We kunnen zaken als verstedelijking, toerisme, de energietransitie of waterveiligheid moeilijk negeren. Maar we kunnen de toekomst van het IJsselmeer wel duurzamer vormgeven, als we begrijpen hoe dit gebied een resultaat is van een eeuwenlange wisselwerking tussen mens en natuur, waarbij de menselijke overheersing pas na Havards komst de bovenhand ging voeren.

Tijdens mijn reis zag ik een voorzichtige kanteling naar een bescheidenere opstelling ten opzichte van de natuur. In Waterland, waar op sommige plekken weer plasdras wordt toegestaan. Bij bioloog Theunis Piersma en melkveehouder Pieter van der Valk die in het Friese Workum zowel de bodem als de weidevogels meer ruimte bieden. Bij de vismigratierivier in de Afsluitdijk, waardoor trekvissen weer tussen zoet en zout water kunnen pendelen en bij de Marker Wadden waar de mens vooral te gast is. Het zijn langzame stappen naar een hernieuwde verbinding met het landschap om ons heen. Wellicht hebben we over anderhalve eeuw dan geen bevlogen Fransman meer nodig om ons te vertellen hoe bijzonder ‘deze grote waterplas’ is.

Mooie tekst:

Epiloog 10-12:

Die avond wandel ik vanaf mijn huis de straat uit, waar de akkers beginnen. Ik kom hier graag, zeker aan de randen van de dag, omdat de luchten nooit teleurstellen. Op dit uur van zonsondergang kleurt de hemel paars, roze en oranje. Het doet me denken aan een zin van Nescio: En de zon gaat er op en onder en schijnt laag en hoog en weer laag en ’t eindeloze gebied is eindeloos ’t zelfde en geen oogenblik gelijk.

Het verhaal:

Wie eind negentiende eeuw langs de kusten van de Zuiderzee voer zag onstuimig water, weidse velden en af en toe een vissersdorp of boerderij. Tegenwoordig is het er een drukte van belang, met bebouwing, industrie, windmolens en pleziervaart. Geen ander Nederlands landschap veranderde zó drastisch als het IJsselmeergebied. De zee werd afgesloten, zout werd zoet, eilanden verdwenen en een provincie ontstond.
In 1873 maakte de Fransman Henry Havard een iconische reis rondom de Zuiderzee. Hij wilde de pittoreske dorpen en steden vastleggen voordat de modernisering ze voorgoed zou veranderen. Honderdvijftig jaar later vaart Ronald Nijboer in zijn kielzog het IJsselmeer rond. Met een historische tjalk bezoekt hij de oude en nieuwe kustplaatsen, waar hij de verhalen van de bewoners optekent. Wat is veranderd en wat is gebleven? Hoe zijn we omgegaan met ons landschap en onze cultuur? En wat leert het verleden ons over de toekomst?

Mijn leesbeleving:

Een inhoudelijk goed en gedetailleerd opgebouwd verhaal. Het voelde continu dat ik de gehele reis op het schip de Res Nova mee was en alles door de ogen van de auteur Ronald Nijboer en zijn bemanning zag. Ook ervoer ik de aanwezigheid van de fransman Henry Havard die 150 jaar eerder met een schip over de, toen nog, Zuiderzee voer.

Genoten heb ik van zijn verslaglegging van wat hij meemaakte. Heel mooi hoe Ronald continu de parallel legt met Havard. Zijn verwondering over hoe Havard dezelfde reis in onze tijd 2022 had ervaren. Maar ook hoe hij nuances aanbrengt in de regelmatige donkere visie van Havard.

De gedetailleerdheid van Ronald zijn reis verslag is continu boeiend. Wetenswaardigheden over de steden die hij aandoet over vroeger en tegenwoordig. Vaak nog toegelicht door een bewoner of deskundige. De leesbaarheid wordt verhoogd door de korte hoofdstukken en de bronvermelding met links aan het einde van ieder hoofdstuk. Ik vond dit prettig en leerzaam.

Je kunt merken dat Ronald veel onderzoek heeft gedaan om zijn verhaal zo informerend, rijk, boeiend en mooi te maken. Hij maakt het verhaal over de afsluiting van de Zuiderzee visueel tastbaar. Hij onderhoud interactie met zijn lezers en houdt ze een spiegel voor. Hij dringt zijn mening nergens op maar maakt je wel bewust van keuzes die de mens maakte en nog (moet) maken betreffende landschap en flora en fauna. Om Nederland ook voor de toekomst te behouden.

De duidelijke inhoudsopgave, de titels bij de diverse delen van het verhaal en de proloog en epiloog zijn duidelijk en fascinerend. Zelfs mijn man die geen lezer is vond het een interessant verhaal. Ook hij “kende” nog een aantal mensen die genoemd worden in dit verhaal. Een waardevol gesprek naar aanleiding van een boek.

Mijn mening:

Ik geef 5 sterren

Een beeldende en goed gedetailleerd verhaal. Continu boeiend en leerzaam. Duidelijk door de inhoudsopgave en de  bronvermelding en links aan het einde van ieder hoofdstuk.

Dit verhoogde de leesbaarheid nog meer en schetste een gedetailleerd beeld van het gebied rondom de vroegere Zuiderzee en het huidige IJsselmeer. De auteur laat jezelf nadenken over het gehele proces van afsluiting van de Zuiderzee middels de inpoldering en de bouw van de Afsluitdijk. Hoe ging en gaat men om met de leefbaarheid, het landschap en de flora en fauna.

Een boeiende geschiedschrijving waar je heel veel van leert. Het verhaal resoneert nog lang na bij mij. Ook het feit dat de fransman Havard voelbaar meereist in de kielzog van de auteur en zijn bemanning van het schip Res Nova is een interessante en waardevolle toevoeging.

Harper Collins hartelijk dank voor dit recensie exemplaar.

Ronald Nijboer bedankt dat ik mee op reis mocht door verleden en heden. En de visie op de toekomst van het IJsselmeer gebied.

[Nelly · Rating 4 out of 5]

Een prachtig boek over verleden, heden en toekomst van Zuiderzee en IJsselmeer. Over verlies en herinneren van wat was, waarderen van wat is en een blik op een toekomst waar water opnieuw niet altijd te temmen zal zijn.

[Wilma Hartman · Rating 5 out of 5]

In 1873 maakte de Fransman Henry Havard een reis langs de dorpen en steden rondom de Zuiderzee. 150 jaar later vaart Ronald Nijboer ongeveer dezelfde reis maar dan over het IJsselmeer. Wat is er veranderd door de inpoldering en het bouwen van de afsluitdijk. Ik woon aan het IJsselmeer en ik vind het erg leuk om daar meer van te lezen. Eerder las ik al Eens ging de zee hier tekeer van Eva Vriend. Eva Vriend heeft familiegeschiedenissen van families die aan de Zuiderzee woonden uitgediept en vertelt op die manier het verhaal van de veranderingen.

Ronald Nijboer is naast schrijver ook socioloog en onderzoeker. Hij schrijft erg boeiend over de reis die hij maakte. Hij woont zelf in de Noordoostpolder en gebruikt Henry Havard als gids, zoals hij zelf schrijft:

“Door zijn ogen kijk ik naar wat er is veranderd en wat juist is gebleven. Hoe zijn we omgegaan met onze culturen en onze landschappen? Hoe verhouden we ons tegenwoordig tot het water? En misschien heeft dat verleden ook iets te bieden voor het IJsselmeer van de toekomst.”

Ronald Nijboer heeft het boek in zeven delen verdeeld en begint in Amsterdam. Kaartjes van vroeger en nu van dat deel van het boek vormen het begin. Om deze reis te kunnen maken heeft hij een schip nodig en een ervaren schipper. In de tijd van Havard vroeg het varen op de binnenzee om een ervaren schipper. De Zuiderzee stond als gevaarlijk bekend door de vele wrakken. Natuurlijk moest er ook voldoende ruimte zijn op het schip om een tijdje daar te kunnen leven. 150 jaar later is het niet veel makkelijker. De reguliere verbindingen zijn over land. Een historisch zeilschip huren is al niet makkelijk laat staan een schipper vinden die deze reis wil maken. Uiteraard ishij hierin geslaagd anders was dit boek niet tot stand gekomen. Het was erg leuk om te lezen hoe dat gelukt is en met welke schipper.

De schrijfstijl van Ronald is erg beeldend en met een aantal foto’s krijg je echt een beeld. Sommige zaken heb ik ook opgezocht op internet zoals ‘Het Paard van Marken’. Daarnaast stipt hij ook zaken aan als bijvoorbeeld de problematiek van de VOC en de slavernij. In Hoorn heeft de VOC grote rijkdom gebracht maar er zitten ook andere kanten aan. Dan werpt hij de volgende vraag op:

Wie bepaalt er welke geschiedenis we vertellen? Ons beeld van de Republiek in de zeventiende eeuw is dus voor een belangrijk deel gestoeld op de verhalen van de welvarende bovenlaag. In de werkelijkheid is die geschiedenis natuurlijk gelaagder dan dat.

Dit zette mij wel aan het denken, welke verhalen vertel ik? In hoeverre is dat gekleurd?
Op die manier belicht hij meer zaken in het boek zoals de stikstofproblematiek en de inpoldering en inrichting van het nieuwe land.

Ik heb genoten van het boek dat heel veel feitjes bevat. Ik denk dat mijn man blij was dat het boek uit was omdat ik steeds weer enthousiast vroeg: ‘Wist je dat?’ of ‘Moet je dit horen!’ Dit is een non-fictie boek dat leest als een reisverslag, het oude en het nieuwe in elkaar verweven. Als je houdt van geschiedenis en nieuwsgierig bent, is dit boek echt iets voor jou. Ik kan en zal het boek zeker aanbevelen. Ik kijk uit naar een volgend boek van Ronald Nijboer. Het boek krijgt van mij 5 sterren.

[Diane · Rating 4 out of 5]

Ronald Nijboer is socioloog, onderzoeker en schrijver. Eerder verscheen van hem Tabé Java, tabé Indië, dat genomineerd werd voor de Brusseprijs voor het beste journalistieke boek. Nijboer woont al vrijwel zijn hele leven in de buurt van het IJsselmeer, tegenwoordig in de Noordoostpolder

In 1873 maakte de Fransman Henry Havard een reis rondom de Zuiderzee. 150 Jaar later doet Ronald Nijboer de reis over. Met Henry Havard als zijn gids en varend in een historische tjalk gaat hij langs oude en nieuwe kustplaatsen. Hij wil kijken naar wat er gebleven is over veranderd is/

In eerste instantie lijkt de wens om deze reis in een oude tjalk te maken onmogelijk, maar dan komt Nijboer in contact met iemand die hem toch wil helpen. Een nazaat van diegene die Havard ook hielp tijdens zijn reis.
Nijboer ontmoet markante personen die hem meenemen in de verhalen van vroeger en nu. Hij en de lezer leren veel over de geschiedenis. Over hoe steden zijn gebouwd en veranderd en welke stormvloeden daar weer impact op hebben gehad.
Veel rampen zijn lang geleden maar door de persoonlijke verhalen en anekdotes over slachtoffers en overlevenden komt het dichtbij.
In zeven hoofdstukken neemt Nijboer de lezer mee van de Zuiderzee naar de drooglegging van de polder en de gebeurtenissen daarna.

“Op een vreemde manier voelt het alsof Havard me plotseling in de steek laat. Zo hadden we het toch niet afgesproken?”

Nijboer heeft een hele rustige en fijne schrijfstijl, hij laat zijn betrokkenheid bij het onderwerp zien door de verslaglegging die hij doet. De vele bronnen die hij geraadpleegd heeft bevestigen zijn verhaal.
Het boek geeft echt het gevoel dat er een ontdekkingsreis wordt gemaakt.
Hij brengt ook heel actuele kwesties ter sprake. Zoals de problemen rondom het vliegveld van Lelystad.
Hiermee heeft Nijboer een boek geschreven dat een ware ontdekkingsreis is voor de liefhebber van geschiedenis, natuur en cultuur.

[Kirsten Paoline König]

---
Tijdens het lezen (kan spoilers bevatten!)

Top hoe auteur Ronald Nijboer in een notendop uitlegt hoe 'het Noord-Hollandse polderland' helemaal niet gericht is op de zee en het water, maar naar binnen de dijken staart naar de strak vormgegeven velden waaraan het dagelijks brood wordt verdiend.
Ik begrijp ineens waarom ik als meisje van de zee benauwd en treurig werd als ik tussen Kolhorn en Schagen fietste (lang geleden), terwijl ik dan ook wel weer naast de polder aan de overkant van de provinciale weg ben opgegroeid en in zulk landschap toch ook altijd enige herkenning ervaar aan slootjes met zwanen en de geur van gier.

Boeiend vooruitzicht om dit boek mee te starten!

17
Het begint al bij de Oranjesluizen: precies op die plek, waar je vanaf de Noordzee via IJmuiden, langs Amsterdam en de fantastische Sixhaven de Oranjesluizen passeert, raakt Nijboer aan een persoonlijke core memory. Hij beschrijft exact het uitwaaieren van de bootjes richting (onder meer) Markermeer zoals ik dat ervaren heb tijdens een onvergetelijke zeilreis door Nederland.

De omschrijvingen mogen wat mij betreft iets meer non-fictie en iets minder journalistiekerig met 'en toen mailde ik op deze manier die met dit en die belde terug met yada yada' maar een kniesoor die daarop let.

Deel II
Ik leer nu al zoveel meer over dynamiek van Marken en de Zuiderzee, aansluitend op eerder materiaal dat ik las - hoewel nogmaals: iets minder 'Sijtje Boes core' mag van mij qua schrijfstijl (maar opnieuw: kniesoor).

---
Voor het lezen

Dit is er eentje in het kader van take one for the non existing team waar het gaat om verder nerden op het gebied van maritieme en nautische non-fictie. Let's go.

[Coosje Bakker · Rating 4 out of 5]

Mooi geschreven boek

[Ummo Bruns · Rating 4 out of 5]

Geweldig informatief boek, helder geschreven en prachtig de route gevolgd van Henry Havard met commentaar en vergezichten van de 21ste eeuw! Hulde