Хранить вечно, Том 1 & 2

by Lev Kopelev, Лев Копелев

Эта книга патриарха русской культуры XX века - замечательного писателя, общественного деятеля и правозащитника, литературоведа и германиста Льва Копелева (1912-1997). Участник Великой Отечественной войны, он десять лет был "насельником" ГУЛАГа "за пропаганду буржуазного гуманизма" и якобы сочувствие к врагу. Долгое время лучший друг и прототип одного из центральных персонажей романа Солженицына "В круге первом", - с 1980 года, лишенный советского гражданства, Лев Копелев жил в Германии, где и умер.
Предлагаемое читателю повествование является частью автобиографической трилогии. Книга "Хранить вечно" впервые издана за рубежом в 1976 и 1978 гг., а затем в СССР в 1990 г.

Genres: History, Russia, Memoir, Russian Literature, Biography Memoir

848 pages, Hardcover

First published January 1, 1975

About the author

Лев Копелев

Reviews

[Ian · Rating 5 out of 5]

When I was about 20 I bought a book with the uninspired English language title “No Jail for Thought” by a man called Lev Kopelev, whom I hadn’t previously heard of. I understand the Russian title translated more accurately as “Truth and Consequences”, which would have been a better English language title.

That book made a huge impression on me, for reasons I explain below. It turns out though that “To Be Preserved Forever” is really just the same book under another name. Even though it’s nearly 40 years since I read “No Jail for Thought”, I remember it vividly, and this book follows the same timeline and has all the same incidents. Effectively it was a re-read for me.

The title of this version is taken from the words stamped on the front cover of a political prisoner’s file during the Stalinist period. Kopelev was a Red Army officer during WWII and a dedicated communist. For all his loyalty to the Soviet system, he was horrified at atrocities committed by Red Army soldiers in Germany in 1945, intervening to prevent incidents of rape and/or robbery. Almost inevitably he was arrested and sentenced to 10 years in the Gulag for, amongst other things, “anti-Soviet slander”, “undermining the morale of the Red Army”, and “displaying bourgeois humanism.” (He angrily denies the last charge by shouting “Not bourgeois humanism! Socialist humanism!”).

Kopelev tells the stories of the people he met whilst in various prisons, and these illustrate the unrestrained brutality of Stalinism. There are many affecting scenes in the book. In the one described below, Kopelev and other prisoners are being marched out of the railway station in the city of Gorky (Nizhni Novgorod).

“A boy belonging to one of the women prisoners sent a paper plane – a note – winging towards a group of youngsters standing on a corner. I saw one of them cover it with his foot.
‘Who threw that?’ the guards shouted. ‘Who picked it up?’
The lieutenant was brandishing a pistol, but the boys on the corner pressed closer together and laughed.
…But someone reported the boy. One night, in the prison in Gorky, where we were confined for two weeks, we heard his heartrending cries.”

When Kopelev is told of his 10-year sentence, he is asked whether he has understood, and replies “I don’t understand where justice comes into it.” Later though, he considers his sentence to be both just and fortunate, not of course for what he did in 1945, but rather for what he did in the 1930s, as a dedicated communist.

“…I did deserve to be punished, for the many years I had zealously participated in plundering the peasants, worshipping Stalin…and teaching others to believe in lies and to bow down before scoundrels. It was fortunate because the years of detention saved me from taking part in still newer villainies and deceits.”

There is much more in Kopelev’s eloquent confession. It was in reading this as a young man that I first grasped how many of those carrying out evil deeds do so because they believe themselves to be doing good, at least where their motivations are political or religious. (That doesn’t of course, make the deeds themselves any less evil). I suppose some might say I must have been slow on the uptake if I was 20 before I realised this. In my defence, I would say that you only need look at an internet comments board to see there are many people on whom this realisation has never dawned.

So I would say this book, when I first read it, taught me to think differently. You have to award five stars to any book that does that.

[Max Nemtsov · Rating 5 out of 5]

Прекрасное и жуткое дополнение к истории Европы от Мэзауэра, фактически - набор иллюстраций. Путь развития автора типичен для стандартного "совецкого человека": у Солженицына, к примеру, он был таким же, с той же мерой тошнотной совецкой имперскости. Но картины нечеловеческой тюремной и лагерной жизни в 40х едва ль не лучше выписаны, чем у Солжа.

Чудовищность "большой зоны" совка предстает и здесь с редкой наглядностью, и от нее невозможно отмахнуться, мол, ачётаковато, жили же и ничего... этой скотской "жизнью". Карательная же машина совков и вовсе осталась той же самой до сих пор, когда с нее слетел весь цивилизационный флер. К тому же Копелев в этой своей "исповеди", в отличие от Солжа, вскрывает мерзостную механику мышления "совецкого человека", что и впрямь делает его текст редким по гуманистическому запалу свидетельством из первых рук.

Ну и зверство русского стада убийц и мародеров ровно то же самое: что в 1945м в Восточной Пруссии, что в 2022м в Украине. Не изменилось ни-че-го. Все та же неизбывная мерзость и совка, и его т.н. "армии".

Но некоторые эпизоды такого "освобождения" Восточной Пруссии (взятие Грауденца, например или война блатных и сук в лагере) не только правдивы, но и кинематографичны: вот только снимать в нынешней россии это никто не будет и не сумеет. Тут нужен Сэм Мендес. А сам автор в этих военных приключениях просто выполняет свою работу переводчика и даже коллеги по ВУС, так что чтение это вполне родственное и особое (не то, чтоб я видел себя в таких обстоятельствах, но автор в них выглядит профессионально достойно).

Стоит особо отметить то мастерство, с которым Копелев передает отвратительные народные говорки всех своих персонажей, "простых совецких людей": очень живые они все, хоть и давно мертвые. Настоящая библиотека речевых характеристик.

След Пинчона: весной 1947 года, когда автора загребли после оправдания повторно на "дожатие 58 статьи" (потому что сам дурак - бежать на Дальний Восток, подвергая оасности родных и близких, вовсе не нужно было, достаточно было не проситься опять в эту их ебаную компартию, но нет же - полез), в Бутырке он встретился с неким Куртом П., конструктром ракетных двигателей "Фау-2".

А это к вопросу о том, зачем я это читаю: https://www.svoboda.org/a/ot-pobedy-d... - про постмодернизм она, конечно, несет какую-то хуйню, но в целом все верно, и чтение Копелева это только подтверждает.

[knygugriauzike_gabriele · Rating 4 out of 5]

Levas Kopelevas - garsus Rusijoje gimęs teisėsaugininkas, literatūros kritikas, disidentas, Antrojo pasaulinio karo dalyvis, 1980 m. emigravęs į Vakarus. Vyras 1945 m. buvo suimtas ir dešimt metų praleido sovietų lageriuose už tariamą „buržuazinį humanizmą“ ir simpatijas priešui. Knygoje „Saugoti amžinai“ Levas Kopelevas su skaitytojais dalijasi savo ir kitų, ten sutiktų, asmenų patirtimi, apibūdina negailestingą sovietinio režimo elgesį bei padeda pamatyti tikrąjį Sovietų Sąjungos veidą.

„Saugoti amžinai“ - viena iš tų knygų, kurios išleidimui, turbūt, nebuvo geresnio laiko nei šis, kai geopolitinis stabilumas šlubuoja, kai visos Europos saugumo situacija kabo ant plauko, kai mūsų pašonėje vyksta karas, ne ką mažiau nuožmus, nei kiti, vykę XX a. Turint omenyje ir Antrąjį pasaulinį karą, kuriam pasibaigus visi kartojo skambiąją ir dabar dažnai girdimą frazę: „Daugiau niekada“. Deja, žodis „niekada“ prieš daugiau nei keturis mėnesius neteko ir savo griežtumą akcentuojančios reikšmės, ir realios prasmės, ir vertės šiuo klausimu.

Tai - kūrinys, padedantis skaitytojui kitu kampu pamatyti tą Rusijos pusę, kurios mes, paprasti žmonės, svetimų šalių piliečiai, negalime - jos vidaus politiką ir teismų sistemos veikimo principą. Pastarųjų šešėlius mes matome tik pro mažo rakto skylutę, kartais žiniasklaidoje išvysdami aktualesnes ir į socialinius tinklus patenkančias jos nuotrupas. Neretai šiuo aspektu daug kas lieka nutylėta - nepasiekia mūsų, yra kruopščiai slepiama. Tačiau knygoje „Saugoti amžinai“ Levas Kopelevas, remdamasis įvairiais bei tikrais žmonių liudijimais, šią tylos sieną atidengia ir papasakoja tai, kas daugelį metų buvo palikta anapus jos. Sakyčiau, sugriauna informacinį burbulą lyg Berlyno sieną...

Žinoma, tai nėra pasakojimas apie XXI a. šios šalies elgesį su savo žmonėmis ir kariais, ne, tai - XX a. istorija. Tačiau leisiu sau Jums užduoti vieną retorinį ir labai paprastą klausimą: jeigu užsienio politika, geopolitinio bendravimo manieros, valdžios atstovų požiūris, imperiniai troškimai ir užmojai nesikeičia, ar gali keistis vidaus politika, teismų sistema ir požiūris į savo pačių piliečius? Mano nuomone, ne. Sutikime, kad, nors ir akies krašteliu, bet stebėdami nūdienos aktualijas tikrai tą regime, girdime ir jaučiame.

Grįžtant prie pačios knygos ir jos turinio, tenka pripažinti, kad tai nėra literatūros kūrinys, kurį įmanoma perskaityti vienu prisėdimu (bent jau man taip atrodo). Asmeniškai aš, užtrukau penkias dienas, kol ją „įveikiau“. Nepamanykite, kad neturėjau pakankamai laiko, kad nemėgstu didelės apimties knygų, ar kad apskritai nebuvo įdomu, kad tai ne mano literatūrinio skonio kūrinys, kad nelipau prie šios istorijos it bitė prie medaus. Kūrinys prie savęs mane traukte traukė, bet, dar net nepradėjusi skaityti, jaučiau, kad neįmanoma knygos, kuri nepriklauso grožinės literatūros kategorijai, kuri pasakoja apie siaubingus dalykus, kurioje po pievas nelakstys vienaragiai (ar kiti gražūs ir mieli dalykai), perskaityti vienu ypu. Paprasčiau tariant, tai skaitinys, turintys stiprią siužeto liniją, rimtą tekstą, tuo pačiu - reikalaujantis ir atidaus dėmesio, ir susikaupimo ir, kas svarbiausia, neskubėjimo, ne bandymo „suryti“ visą istoriją akimirksniu.

Nežinau, ar verta daugžodžiauti apie patį siužetą ir knygos turinį. Šiuos dalykus turi savo akimis išvysti pats skaitytojas, pats žmogus, kuris nepabūgs nei teksto sunkumo, nei knygos apimties. Manau, geriausia yra pasakyti tik tiek, kad viskas, ką perskaitysite, Jus neabejotinai sukrės, nes ar gali būti kitaip, kai kalbame apie tokias situacijas, kuriose, regis, nebėra vietos jokiems žmogiškiesiems faktoriams. Jūs dar kartą įsitikinsite, kad šiame pasaulyje, tiek prieš šimtą metų, tiek dabar yra tik vienetai žmonių, kurie, nepaisydami pavojaus sau, liks ištikimi tiesos triumfui, nes daugumai rūpi tikrai ne tai.

„Saugoti amžinai“ - kūrinys, kurį skaitai, stabteli, atsikvėpi, ir toliau neri į giliausius bei plačiausius teksto, pasakojančio istoriją vandenis, bandai suprasti, pajausti bei išjausti, mėgini likti šališkas, ramus, nors širdyje verda, o gal tiksliau - kunkuliuoja, milijonas jausmų, kuriuos sukėlė perskaityta elementariausio žmogiškumo stoka.

Rekomenduoju, jeigu ne krepšinis, o istoriniai įvykiai, dokumentika, realios istorijos - Jūsų antroji religija. Siūlau, jeigu jaučiate, kad ir kiek knygų apie Pasaulinius karus, apie įkalinimus, tremtis, apie nežmonišką elgesį perskaitytumėte, Jums vis nepakanka - norisi dar ir dar (kaip man). Neabejoju, kad savo malonumui besidomintys istoriniais dalykais sužinos ne tik kažką naujo, bet drauge plačiau ir išsamiau pajus, ką išgyveno sovietų kariai, Antrojo Pasaulinio karo metais stovėję fronto linijose, o vėliau - apkaltinti tėvynės išdavimu. Rekomenduoju, jeigu norite sužinoti daugiau apie Sovietų Sąjungos ideologiją, tuo pačiu geriau suprasti nūdienos aktualijas, o gal net ir tai, ko galima tikėtis ateityje...

4/5⭐

[Bjorn Roose · Rating 5 out of 5]

Ik ga meteen met de deur in huis vallen en u zeggen wat u vooral niét moet lezen aan dit boek: het, op z’n minst in deze in 1975 verschenen editie van H.J.W. Becht’s Uitgeversmaatschappij bv, zelfs op de kaft aangeduide nawoord van Heinrich Böll. Ik lees ‘s mans werken graag – daarvan mogen mijn besprekingen van zijn De nalatenschap , Meningen van een clown , Groepsfoto met dame  en Biljarten om half tien  getuigen –, maar in dit nawoord heeft hij zodanig te koop willen lopen met zijn eruditie dat het ergerlijk om lezen is geworden. Ter illustratie (en u kan deze rustig overslaan en vanaf het begin van de volgende alinea verder lezen): “Hoewel de begrippen ‘eeuwig’ en ‘eeuwigheid’, zoals Lew Kopelew deze los van de bureaucratische aanduiding ‘eeuwig’ opvat, buiten alle marxistische categorieën vallen en op een verrassende wending naar het bijna metafysische wijzen, biedt het boek zelf veel meer verrassingen. Het bevat tussen deze twee titels een uitgebreid compendium en bestiarium, er worden verschillende in en over elkaar grijpende processen in beschreven, processen in de tweevoudige betekenis van het woord: in de betekenis van een rechtszaak en in de betekenis van een ontwikkelingsproces, en dit ook op bepaalde momenten weer in een dubbele betekenis: een proces van de sowjetautoriteiten tegen de auteur, een proces van de auteur tegen de Sowjetunie; de ontwikkeling van de Sowjetunie, de ontwikkeling van de auteur en de ontwikkeling van de samenleving en het bewustzijn in vrijwel alle lagen van de sowjetmaatschappij, van hoeren en dieven tot generaals en ambtenaren van het openbaar ministerie.” Voor wie wel eens strips leest, zou ik dit durven vergelijken met het gebral van de burgemeester van Rommelgem of met dat van Olivier Blunder, maar dan zonder ook maar in enigerlei mate grappig te zijn, laat staan dat Böll de bedoeling heeft zichzelf als karikatuur neer te zetten.

Nu – welkom terug aan de lezer die voorgaand citaat heeft overgeslagen –, dat zou nog zo erg niet zijn als Böll de rest van z’n nawoord zou gebruiken om iets nuttigs te vertellen. Maar schrijven dat de voormalige DDR anders met de door Kopelew beschreven gebeurtenissen is omgegaan dan de voormalige Bondsrepubliek Duitsland is een open deur van jewelste instampen. Natúúrlijk ontkende de de facto Sowjet-satellietstaat de beestachtigheid van het Sowjetoptreden in Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog en even natuurlijk was het de facto Amerikaanse aanhangsel West-Duitsland ertoe geneigd alle schijnwerpers van het vroegere nationaal-socialistische optreden in het oosten weg te halen en louter te focussen op dat communistische optreden. Véél zin hadden die laatstgenoemde Duitsers immers niet om eveneens mee opgenomen te worden in de Sowjet-bezettingszone. En natuurlijk mag je de vraag stellen waarom “Duitsland”, en dan wordt hier West-Duitsland bedoeld, “dat eens de sterkste communistische partij had, waarvan veel werd verwacht, na 1945 de zwakste communistische beweging heeft gehad – ondanks alle inzicht in de waanzin van het fascisme”, maar je moet dan toch ook meteen kunnen antwoorden dat de waanzin van het communisme intussen ook van veel te dichtbij in de ogen was gezien en dat het volledig overboord gooien van het Duitse verleden, niet alleen het nationaal-socialistische maar ook alles wat daarvóór zat, geen goede basis was om er een nieuwe, rooddagende toekomst op te vestigen?

Enfin, in één ding heeft Böll in dat Nawoord wel gelijk – al heb ik er geen weet van dat het “een eigenschap (…) van Oosteuropese origine schijnt te zijn” –: Kopelew getuigt in dit boek van “een verbluffend geheugen” (of een bijzonder goed georganiseerde fantasie, dat kan ook). Voor eeuwig bewaren verscheen namelijk in 1975, maar bestrijkt de jaren 1945-1947, jaren tijdens dewelke Kopelew voor zover ik weet niet meteen de mogelijkheid had veel nota’s te maken en bij te houden. Het is, aldus Kopelew op de eerste pagina, het verslag van een strafzaak “op grond van artikel 58 van het wetboek van strafrecht van de RSFSR, 1923 (‘misdrijven tegen de staat’)” en tevens “een poging om te biechten”. Een strafzaak tegen Kopelew zélf dus, terwijl die, aldus de achterflap, toch “een overtuigd communist” was, “die sinds zijn kinderjaren voor de Partij heeft geleefd en zich na de Duitse inval in de Sowjetunie onmiddellijk als vrijwilliger voor het front meldde”, waar hij als germanist – “hij [beheerste] het Duits als zijn moedertaal” – “al gauw benoemd [werd] tot ‘instructeur voor de voorlichting van het vijandelijke leger’ aan het noordelijke front”, een functie waarbinnen hij “pamfletten [schreef], (…) propaganda [maakte] via voor de Duitse soldaten bestemde radio-uitzendingen en (…) talloze krijgsgevangenen en deserteurs [verhoorde]”. De achterflap liegt niet, althans niet volgens wat Kopelew zelf in het boek schrijft, maar waarom kreeg hij dan dat proces aan zijn broek? Hierom: “(…) hij [ging] ervan uit(…) dat hij lang niet altijd met fervente nazi’s te maken had, maar in vele gevallen met (jonge) mensen die in de ban waren geraakt van Hitlers beloften over een ‘duizendjarig rijk’”, en hij had “de naam te vrij met zijn meerderen om te gaan, te democratisch met zijn manschappen en te vriendelijk met de Duitse gevangenen”: “Toen hij in 1944 tijdens de Russische opmars in Oost-Pruisen protesteerde tegen de door zijn landgenoten begane wreedheden jegens de bevolking, werd hij wegens ‘burgerlijk-humanistische propaganda van medelijden met de vijand’ gearresteerd en verwikkeld in een eindeloze reeks van processen, hetgeen resulteerde in degradatie, verlies van burgerrechten en in totaal tien jaar opsluiting”.

Dat gezegd zijnde: ik ben zelf af en toen niet bedreven genoeg in mijn bek houden als ik dat beter wél zou kunnen doen, maar het lijkt mij dat Kopelew eerder lange tijd in kampen en gevangenissen heeft gezeten omdat hij niet kon nalaten rechtuit en rechtlijnig te zijn tegenover zijn veronderstelde “vrienden” en “kameraden” dan omwille van “misdrijven tegen de staat”. Nooit het hoofd buigen, nooit een duidelijke leugen van de tegenstander laten passeren, nooit willen marchanderen, nooit reculer pour mieux sauter… het is in een maatschappij waarin hiërarchie alles bepalend is en hypocrisie de leidende stijl – en een van de eigenaardigheden van het communisme in de praktijk is net dat het daarin precies zo werkt als in veel volkomen kapitalistische bedrijven - vragen om “degradatie”, uitsluiting en desnoods opsluiting. Dat Kopelew dat desondanks doet en op de een of andere manier telkens weer verbaasd lijkt van het resultaat is dan ook wat, behalve de historische feiten, dit boek zo boeiend om lezen maakt.

Dát en het feit dat de gedragingen van vele anderen zo verdomd herkenbaar zijn, zo duidelijk maken dat je zonder veel fysieke dwang in zo’n maatschappij kan terechtkomen, als de propaganda maar werkt: “Toen al, het eerste uur, voelde ik halfbewust die ondoordringbare onverschilligheid, nauwelijks gecamoufleerd door woorden die worden uitgesproken omdat dat ‘voorschrift’ is – die niet eens koude, maar gewoon temperatuurloze, kleurloze en zinloze onverschilligheid. Die stelt normale mensen in staat om mee te doen aan welke zaak ook, maar vaker een kwade dan een goede, eerder een misdaad dan een heldendaad”. Wie in de voorbije jaren afgeserveerd is als “anti-vaxer” begrijpt wat hij bedoelt. Wie als boer in de weg staat van allerlei “stikstofplannen” ook. De meeste mensen haten je niet eens, het kan ze gewoon geen lor schelen dat je van je vrijheid en/of je levensonderhoud beroofd wordt. Aan de andere kant: “Toen ontwaakte in mij voor het eerst het arrestanteninstinct. Dichter bij de tafel komend om het proces-verbaal te tekenen, begon ik ongemerkt tabak uit het pakje te peuteren dat daar lag en liet die los in mijn zak glijden. Ze brachten me naar een andere kamer, helemaal leeg; er stonden alleen twee krukjes. Op een ervan zat een jonge matroos die op een stuk brood kauwde. Mijn eerste kameraad in gevangenschap.” Ook dát kent iedereen die door de grote hoop aan de kant is gezet of als onbelangrijk wordt beschouwd: het feit dat er wel meer door de grote hoop aan de kant gezet zijn of als onbelangrijk worden beschouwd en een nieuw ontdekte, zéér vlug tot stand komende binding over die grenzen heen die er vroeger voor zorgden dat je met de meeste mensen in je nieuwe “hoek” niks te maken had.

Of, wat het Sowjetgedrag in bezet Duitsland aangaat: “Wat was dat, wat er in Oost-Pruisen gebeurd is? Was een dergelijk beestachtig gedrag van onze mensen – verkrachting, plundering – nu werkelijk onvermijdelijk en onafwendbaar geweest? Waarom moesten wij, samen met Polen, zo nodig Pruisen, Pommeren en Silezië bezetten? Lenin had immers het verdrag van Versailles afgewezen, en dit was nog veel, veel erger dan Versailles… Wij schreven en schreeuwden om heilige wraak. Maar wie waren de wrekers en wie gold onze wraak? Waarom bleken er onder onze soldaten zoveel schoften te zijn die massaal vrouwen en meisjes, neergegooid in de sneeuw op de stoep, verkrachtten, die weerloze mensen doodden, en alles wat ze niet konden meenemen, verwoestten, kapotmaakten, in brand staken…? Zinloze vernielingen, alleen om het plezier van het vernielen… Hoe was dit alles mogelijk geworden? Hadden wij hen niet opgevoed tot zulke mensen, wij allen – politieke werkers, journalisten, literatoren, Ehrenburg en Simonow en honderdduizend andere ijverige, felle, soms begaafde en meestal oprechte predikers van de ‘heilige wraak’, propagandisten en instructeurs…? Wij leerden hen te haten, overtuigden hen ervan dat een Duitser slecht is alleen al omdat hij een Duitser is, wij verheerlijkten moord in proza, verzen en tekeningen: ‘Papa, dood de Duitsers!’ Er was een tijd dat ik me bijna schaamde omdat ik geen ‘persoonlijke score’ van gedode Duitsers had. Wij hadden dit chauvinisme aangekweekt, wij verheerlijkten de nationale helden, van Aleksandr Newski tot Skobelew en Dragomirow; van de oorlog 1914-1917 beweerden wij hetzelfde als eertijds de Zwarte Honderden – namelijk dat spionnen en die Duitse tsaritsa de schuld waren van alle mislukkingen; als die er niet geweest was, dat dan onze mannen Berlijn wel ingenomen hadden… Dit alles moest ik overdenken: waardoor kwam het, waar zou het toe leiden?”

Geen enkele gelijkenis met de propaganda die nu in “het westen” gevoerd wordt tegen Rusland en de manier waarop zoveel mensen daar intuinen, is in deze toevallig. Net zomin als de gelijkenissen tussen de beelden gemaakt door trotse Oekraïners bij hun vernederde slachtoffers en deze: “Ik had kameraden begraven in de bossen bij Stara Roessa, op kerkhoven in Witrussische en Poolse dorpen. In de winter van 1941-1942 zag ik hoe de soldaten zaten te rusten, eten en roken op dode, bevroren Duitsers, die ternauwernood met een laagje sneeuw bedekt waren; ik zag een monsterlijke laan van bevroren Duitse lijken, die door een stel schoften van de tros in de sneeuw waren gezet, sommige rechtop, in spreidstand, andere met de voeten omhoog. In de zomer van 1944 zag ik op de velden en wegen van Wit-Rusland blauw-grijs geüniformeerde lijken, vreselijk opgezwollen door de hitte. Ik zag er, opgehangen aan palen langs de weg – in veldblouse of in vodden, blootsvoets, met grote plakkaten op de borst ‘landverrader’, ‘handlanger van het fascisme, moordenaar van vrouwen en kinderen’, en later zag ik opgehangen Duitse soldaten in grijze uniformjasjes, waar de adelaars en epauletten van afgescheurd waren, met op de borst de geijkte plakkaten: ‘Ik was bang voor de vijand’, ‘Ik liet de bolsjewieken Duitsland binnen’, ‘Ik ben een verrader’.”

Of, wat het gedrag van politiemensen en dergelijke aangaat: “Hij sprak uiteindelijk op een bijna verontschuldigende toon. ‘Neem uw brood mee en ga naar boven. Wie zijn wij – wij zijn ook soldaten, wij voeren bevelen uit. U bent gearresteerd, wij bewaken u. En het hoe en waarom zal het onderzoek moeten uitwijzen…’ Toen ik wegging voelde ik oprechte sympathie voor de inschikkelijke gevangeniscommandant, maar bedacht plotseling hoezeer zijn overwegingen leken op die welke ik zojuist van de Duitse marechaussees gehoord had.”

Maar het boek, zo’n 370 bladzijden dik, is natuurlijk veel meer dan louter filosofie. Kopelew schetst de mensen rond hem, z’n medegevangenen, z’n rechters, z’n vrienden, z’n tegenstanders. We ontmoeten Pjotr Wikentjewitsj Beroelja, voormalig kolonel van het Witte Leger, Iwan Iwanowitsj, kolonel van het Joegoslavische leger, Tadeusz Ruzianski, tweede luitenant in het Poolse leger, Herr König, kapitein van het Duitse leger, twee leden van het Russische Bevrijdingsleger (beter bekend als het Wlassow-leger, waarover u ook meer kan lezen in het door mij een aantal maanden terug besproken boek Der Dienst – Erinnerungen 1942-1971 van Reinhard Gehlen), Letse saboteurs, een Estse spion, Waffen-SS’ers, “dokter Michajlow uit Woronezj, de Moskouse hoogleraar in de fysica Winogradow, een luitenant-kolonel van het Poolse leger, Pan Zygmunt; de econoom Nikolaj Iwanowitsj uit Odessa en de laatste Moskouse rozenkruiser, Dmitri Sawwitsj Nedowitsj, een dichter en geleerde die Goethes Faust had vertaald”, enzovoort, enzoverder, en leren over hun leven, hun verleden, hun (gebrek aan) toekomst, en vooral – dat weet Kopelew hoe dan ook mooi weer te geven – over hoe gelijkend in hun verschillen ze wel zijn. En trouwens, “wij horen bij elkaar. Rechtschapen mensen en gemene, dappere en laffe, goedhartige en wrede, wij allemaal samen, daar ontkom je nooit aan, nergens. En de eer is niet te scheiden van de schande.”

Terwijl hij wél nog moet leren dat “generaals en gewone tsjekisten, rechters en cipiers” niét samen met hem “één grote familie” vormen, en nog van zijn overtuiging moet afkomen “dat zelfs als de meerderheid van de NKWD-mensen, officieren van justitie en rechters slecht was, als mens niets waard, dat per slot van rekening de redenen en het doel van hun gezamenlijke arbeid toch juist waren, historisch noodzakelijk”: “Er zouden nog vele jaren voorbijgaan voor ik begon te begrijpen dat mijn persoonlijke geval, mijn verwarde dwalen door onoplosbare – naar ik toen meende al definitief opgeloste – tegenstrijdigheden als ‘het grote en het kleine kwaad’ en ‘objectieve en subjectieve waarheid’, een directe afspiegeling was van de voornaamste tegenstrijdigheid in heel ons leven, een tegenstrijdigheid die het lot van generaties bezegelde. Niet van één, maar van meer generaties. Duizenden oude bolsjewieken immers, zíj, de helden op de barricades, in tsaristische werkkampen, aan het front van de burgeroorlog, tien, vijftien jaar later logen zij, waren onderdanig en gemeen, verheerlijkten ‘de Grote Leider’, ‘de Vader der Volkeren’, verraadden lafhartig hun vrienden en verloochenden zichzelf. Velen deden dat geenszins uit angst of berekening, maar omdat ze geloofden dat het nodig was voor een belangrijke zaak, voor de veiligheid van de sowjetstaat, de strijd tegen het fascisme. Na alles wat we gezien en meegemaakt hadden in de jaren ‘30, ‘33, ‘37 en ‘39, na de hongersnoden, de ‘Jezjowstsjina’, de vriendschap met Hitler en de Poolse deling, kwamen mijn tijdgenoten en ook de jongeren tóch op als vrijwilligers voor de Finse veldtocht, vochten wij van 1941 tot 1945 tóch dapper aan het front en in guerrilla-eenheden, en boden verzet met gevaar voor eigen leven in de Duitse kampen van de dood.” “Toen was mijn vaste overtuiging, het doel heiligt de middelen. Ons verheven doel is de wereldoverwinning van het communisme en omwille daarvan kan en moet men tot alles bereid zijn – tot liegen, roven en tot het vernietigen van honderdduizenden, zelfs miljoenen mensen, iedereen die een belemmering vormt of kan vormen, iedereen die in de weg staat. Om een regiment te redden moet men een peloton opofferen en om een leger te redden, een regiment… Dat is moeilijk te begrijpen voor wie het slachtoffer is. Maar twijfels en aarzelingen op dit punt komen slechts voort uit ‘muggezifterij van de intelligentsia’, uit liberale bekrompenheid van mensen die door de bomen het bos niet meer zien.”

De rest van deze bespreking kan u hier lezen.

[Gremrien · Rating 3 out of 5]

"Теперь я понимаю, что моя судьба, казавшаяся мне тогда нелепо несчастной, незаслуженно жестокой, в действительности была и справедливой и счастливой.

Справедливой потому, что я действительно заслуживал кары, ведь я много лет не только послушно, но и ревностно участвовал в преступлениях – грабил крестьян, раболепно славил Сталина, сознательно лгал, обманывал во имя исторической необходимости, учил верить лжи и поклоняться злодеям.

А счастьем было то, что годы заключения избавили меня от неизбежного участия в новых злодеяниях и обманах. И счастливым был живой опыт арестантского бытия, ибо то, что я узнал, передумал, перечувствовал в тюрьмах и лагерях, помогло мне потом. Вопреки рецидивам комсомольских порывов, вопреки новым иллюзиям и новым самообманам 50-х и 60-х годов, пусть годы спустя, но я все же постепенно освободился от липкой паутины изощренных диалектических умозрений и от глубоко заложенного фундамента прагматических революционных силлогизмов, от всего, что и самого доброго человека может превратить в злодея, в палача, от поклонения идеям, которые, «овладевая массами», становятся губительными для целых народов.”

First of all, I should warn that if you are interested in Лев Копелев’s memoirs overall, you probably should read them in this order:
1. “И сотворил себе кумира…” (about his childhood and youth)
2. “Хранить вечно” (about his first term in the GULAG)
3. “Утоли моя печали” (about his second arrest and life in “Марфинская шарашка” and friendship with Александр Солженицын)
4. “Мы жили в Москве” (about his life in the 1950-70s)

I had no idea that he had written so many memoir books, and planned to read only “Хранить вечно,” which is considered one of “must haves” about the GULAG. However, as I already knew that Лев Копелев was in “Марфинская шарашка” and became the prototype for Лев Рубин’s character in Александр Солженицын’s “В круге первом” (one of the best Russian books, in my opinion), I was very surprised when I did not find anything about these events when I was finishing “Хранить вечно.” And so I continued reading with “Утоли моя печали,” which is dedicated to “Марфинская шарашка” specifically and actually is inseparable from “Хранить вечно.”

I wasn’t especially excited about Лев Копелев’s personality and have found the reading too long and quite tiresome, so I’ll take a pause with his memoirs for now. But I am interested in “И сотворил себе кумира…” and “Мы жили в Москве,” too, and will read them later.

Лев Копелев is described as “диссидент и правозащитник” today, but you wouldn’t believe it if you read only “Хранить вечно” and “Утоли моя печали.” I still have to learn about his dissident activity, but before it, he was obviously a highly unpleasant (for me) personality and an ardent Communist. He was one of organizers of the Holodomor in Ukraine in the 1930s. He was a professional propagandist during World War Two. And although he was arrested on the pretext of “suspicious humanism to the enemy” (i.e., because he expressed some distress seeing all the rapes and violence and looting in Germany occupied by the Soviet army), he actually did not behave much better himself. He belonged to the new Soviet “intelligentzia” completely and utterly, being fundamentally brainwashed himself and taught how to brainwash others.

“Тогда я был уверен: цель оправдывает средства. Наша великая цель – всемирное торжество коммунизма, и ради нее можно и нужно идти на все: лгать, грабить, уничтожать сотни тысяч, даже миллионы людей, – всех, кто мешает или могут помешать, всех, кто оказывается на пути. Чтобы спасти полк, бывает необходимо пожертвовать взводом, а чтоб спасти армию – полком… Трудно понять это тем, кто погибает. Но любые колебания и сомнения в подобных случаях – только от «интеллигентской мнительности», от «либерального скудоумия» тех, кто за деревьями не видит леса.

Так рассуждал я и все подобные мне. Даже тогда, когда я сомневался, когда верил Троцкому и Бухарину, когда видел, как проводили сплошную коллективизацию, как окулачивали и раскулачивали, как беспощадно обирали крестьян зимой 1932-1933 годов, ведь и сам участвовал в этом, ходил, рыскал, искал спрятанный хлеб, железным щупом тыкал в землю – где «рушеная», где яма с хлебом? – и выворачивал дедовские скрыни, и старался не слушать, как воют бабы, как визжат малыши… Тогда я был убежден, что вершу великую необходимость социалистического преобразования деревни, что им же потом лучше будет, что их горе, их страдания – от их же собственной несознательности или от происков классового врага, что те, кто меня послали – а с ними и я, – лучше самих крестьян знаем, как им нужно жить, что сеять и когда пахать…

И в страшную весну 1933 года, когда я видел умиравших от голода, видел женщин и детей, опухших, посиневших, еще дышавших, но уже с погасшими, мертвенно-равнодушными глазами, и трупы, десятки трупов в серяках, в драных кожухах, в стоптанных валенках и постолах… трупы в хатах – на печках, на полу, – во дворах на тающем снегу в старой Водолаге, под мостами в Харькове… Видел и все-таки не сошел с ума, не покончил с собой, не проклял тех, кто обрек на гибель «несознательных» крестьян, не отрекся от тех, кто зимой посылал меня отнимать у них хлеб, а весной уговаривать еле двигающихся, скелетно худых или отечных людей идти в поле, «по-ударному выполнять планы большевистской посевной…»

Нет, не сошел с ума, не убил себя, не проклял и не отрекся… А по-прежнему верил, потому что хотел верить, как издревле верили все, кто были одержимы стремлением служить сверхчеловеческим, надчеловеческим силам и святыням: богам, императорам, государствам, идеалам Добродетели, Свободы, Нации, Расы, Класса, Партии…”

—

“Вспоминая свою молодость тогда на суде и еще много лет спустя, я гордился тем, что был причастен к событиям 30-х годов, которые воспринимал как трагедию – героическую и величественную. Вместо Древнего Рока действовала историческая необходимость. И в нее я верил более истово, чем в детстве верил в Бога. Поэтому я гордился тем, что помогал отнимать хлеб у крестьян, что двадцатилетний городской невежда поучал стариков, исконных хлеборобов, как им жить, как работать, что им во вред, а что на благо. Ведь я смотрел на них с высот единственно правильной, всеспасительной науки об обществе. Правда, я никогда не относился к ним так высокомерно и неприязненно, как иные, более «боевитые» товарищи, которые во всех «дядькахселюках», и особенно в тех, кто не был членом колхоза, т.е. оставался «надувальником», «индюком», «индусом», видели зловредных подкулачников или в лучшем случае темных, невежественных варваров, «несознательный элемент»; ведь я привык с детства уважать труд; почтение к мозолистым рукам у большинства моих ровесников было неподдельным. Но в собственничестве мы видели низменный, отвратительный грех, основу «мелкобуржуазного мировоззрения». Поэтому я был убежден в своем идейном превосходстве над крестьянами и стыдился чувств сострадания, когда мы их грабили.

Вес было просто и ясно: я принадлежал к единственно праведной партии, был бойцом единственно справедливой войны за победу самого передового класса в истории и, значит, за конечное счастье всего человечества. Поэтому я должен быть готов в любое мгновение пожертвовать своей жизнью, требовать любых жертв от моих товарищей, друзей и, конечно, не щадить никаких противников и не жалеть «нейтралов» в священной борьбе, которую вели многие миллионы людей; судьба одного человека и даже судьбы сотен тысяч были уже арифметически ничтожными величинами. Для того чтобы победила рота, необходимо, бывает пожертвовать одним-двумя, несколькими бойцами, для полка – ротой, для страны – армиями… А для торжества мировой революции можно было пожертвовать целыми странами и народами – Польшей, Финляндией…

Так я думал; так верил; так хотел чувствовать.”

Although he wrote the memoirs in the 1970s, when he apparently should have already known how randomly and unfairly people were arrested and persecuted overall, he still dedicates a large part of the memoirs to explanations about his innocence and defence speeches during his trials, etc. All this looks completely ridiculous now, of course. He even left the GULAG in 1954 with a conviction that his arrest was “a mistake,” some evil scheming and misunderstanding.

He said that he changed a lot later, but this is still unbelievable to me right now, because he was so “orthodoxal” throughout these two books, being already a very mature personality.

Well, it should have been a real miracle if he changed so radically eventually, and I definitely want to learn about all this. But for now, both memoir books are not expecially pleasant reading in this regard.

The thing where he is really very talented and that made these books quite valuable is his rare ability to remember other people’s stories not only in all the details but also in their personal style of talking. He often quotes whole pages of other people’s stories, and I was amazed how he reflected their voices so accurately (it’s just impossible to construct this stuff from nothing!) and retold all the details of their lives. If we disregard all facts and events of his personal life (which were mostly uninteresting and often even disgusting to me, especially his relationships with women, alcohol, etc.), “Хранить вечно" and “Утоли моя печали” are an excellent gallery of incredibly interesting stories of various people whom he met in the GULAG. Among them, there are many stories related to World War Two — Soviet, German, Polish POWs, Russian emigrants, and so on — which are not often heard in other memoirs about the GULAG. Some of these stories deserve their own books!

“��ранить вечно” is also an important source of information about the behavior of Soviet soldiers in occupied Europe at the end of the war. There are many very significant details that add to the whole understanding of the situation.

[marc · Rating 2 out of 5]

Too long on the author's struggles and too short on what he witnessed as the Soviets invaded Germany.

[Denys Teptiuk · Rating 5 out of 5]

To be preserved eternally!
One of the best documentary accounts... ever written, probably. The way Lev Kopelev uses reported speech in this trilogy is beyond brilliant. People of different background from a former Vlasov soldier to a prisoner from Western Ukraine are depicted with their original voices. It is a dialogism that Dostoevsky would be jealous and Bakhtin proud of.

I am not a snob about the language one should read the book in, but if you read Russian, this is the language to choose for reading this book. Otherwise, if it is translated into your tongue, pick it up without the hesitation (but do check #1 of the trilogy "The Education of a True Believer"/"И сотворил себе кумира.")

[reherrma · Rating 5 out of 5]

Lew Kopelew schildert hier in einer eindrücklichen Weise die Entartung des großen sowjetischen Sieges über Hitler-Deutschland, der in Rache und Vergeltung endet, der zeigt, wie kaltes Morden und sinnlose Zerstörung diesen so teuer erkauften Sieg schändet.
Kopelew wird schließlich wegen "Mitleid mit dem Feind" verhaftet und kommt in die gefürchteten stalinistischen Gulags, diese Epoche wird in diesem Buch sehr, sehr eindrücklich geschildert und ist von der Erkenntnis durchdrungen, daß Toleranz das wichtigste ist, was die Menschheit heute braucht...