Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1: Ahmet Mithat'tan A. H. Tanpınar'a

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış #1

by Berna Moran

Doğu-Batı sorunsalı çerçevesinde, tarihî gelişimi içinde Türk romanının incelenmesi. Sekiz romancı, Ahmet Mithat, Recaizade Mahmud Ekrem, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Peyami Safa ve Ahmet Hamdi Tanpınar ele alınıyor.

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış kendi türünde şimdiye değin yapılmış incelemelerin en yetkini (...) Edebiyatla yakından ilgili olan herkesin mutlaka okuması gereken bir başyapıt bence. (Hilmi Yavuz, Kitap, 1 Mart 1984)

Berna Moran yapıtlarını özlediği düzeye getirmeden ortaya çıkarmıyor (...) sonunda sağlam, tutarlı, açık, pırıl pırıl bir "bütün" çıkarıyor ortaya. (Memet Fuat, Nokta, 30 Ocak 1984)

Bu çalışma birden fazla yönüyle eleştiri geleneğimizde bir başyapıttır. Bilgi, yöntem, araştırma ve gözlemin eksiksiz ve kusursuz bir bileşiminden oluşan bu katkısıyla Berna Moran'ın eleştiri geleneğimizi bir dönüm noktasına getirdiğini söylemek yanlış olmaz. (Jale Parla, Cumhuriyet, 9 Şubat 1984)

Berna Moran'ın yapıtı, bu konuları ilk kez eleştirel bir tutumla ve sistemli bir yaklaşımla ele aldığı için önemli. Üstelik Moran, yine ilk kez, çağdaş eleştiri yöntemlerini kullanarak inceliyor konu edindiği romanları. (Atilla Özkırımlı, Düşün, Ağustos 1984)
Bir yazın incelemesinden bütün beklentilerini Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış'ta buldum. (Aziz Nesin, Milliyet Sanat Dergisi, 15 Şubat 1984)

Genres: Nonfiction, Turkish Literature, Literary Criticism, Turkish

336 pages, Paperback

First published January 1, 1983

About the author

Berna Moran Türkiye'de modern edebiyat eleştirisi alanında öncülerdendir. İstanbul’da doğdu. Ortaöğretimini Darüşşafaka ve Işık Lisesi’nde tamamladıktan sonra 1941’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne girdi. 1945’te mezun olarak aynı bölümde asistanlığa başladı. 1950-51 yılları arasında Birleşik Krallık'ta Cambridge Üniversitesi’nde doçentlik çalışması yaptı. 1956’da doçent, 1964’te profesör oldu. 1981’de emekli oldu. Moran, 1972’de yayımlanan Edebiyat Kuramları ve Eleştiri adlı yapıtıyla büyük ilgi gördü ve 1973 Türk Dil Kurumu Bilim Ödülü’nü kazandı. Moran, daha sonra Birikim, Çağdaş Eleştiri gibi dergilerde yazdığı çeşitli incelemeleri Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış adlı incelemesine aldı. Türk romanının doğuşunu ve o dönemin toplumsal koşullarını Batılılaşma olgusu içinde inceleyen bu kitap Türk edebiyatı eleştirisi geleneğinin en önemli eserlerinden biri olarak karşılandı. Berna Moran, Kasım 1993’te hayata veda etti.

Reviews

[nur · Rating 5 out of 5]

Sinekli bakkalın incelendiği kısmı okudum ve kitaplar hakkında okumanın kitapları okumak kadar önemli olduğunu (en azından benim gibi başlangıç seviyesindeki okurlar için!) bir kez daha hatırladım. 25 sayfalık küçük bi eleştiriye yer verilmiş kitapta. Ama hem sinekli bakkal'la ilgili temel ögeler hem yazarın yazımını belirleyen nirengi noktaları eşelenmiş ve sindirime hazır okura sunulmuş. Yakup kadri, peyami safa ve ahmet hamdi incelemeleri/eleştirileri var kitabın ilerleyen bölümlerinde. O eleştirilerden de oldukça umutluyum! İlgili kurtlara duyurulur efendim:)

[Baris Ozyurt · Rating 5 out of 5]

“Aydının görevi kurtarmak, adam etmek, bilinçlendirmek. Karaosmanoglu'nun aydın ile köylü arasındaki ilişkiyi Yaban'da böyle değerlendirdiğini gösteren ilginç bir kanıta daha değinmek istiyorum.

Sodom ve Gomore gibi romanlarında olsun, başka yazılarında olsun, kişilerin ve olayların Karaosmanoglu'nun kafasında sık sık Kutsal Kitap'takilerle çağrışım yapması bu yapının kendisini çok etkilemiş olduğunu gösterir. Yaban'da bu çağrışımlara, benzetmelere, yapılan alıntılara dikkat edersek görürüz ki Türkiye'deki durumla Incil'de anlatılanlar arasında bir koşutluk kuruluyor. İsa Yahudileri gerçek imana getirmeye, onları kurtarmaya çalışır ve bir direnme ile karşılaşır. Kurtuluş Savaşı sırasında Türkiye'de de İsa gibi kurtancılık görevini üstlenmiş bir Mustafa Kemal ve yandaşlan vardır, ama onların görevi tabii dinsel değil ulusaldır. Karşılarında, onlara ve ulusa değil, Istanbul'da halifeye inanan bir kitle var. Bu koşutlukta Mustafa Kemal'in, İsa'nın yerini aldığı açık. İncil’de İsa kendini iyi bir çobana benzetir ve etrafındakilere çoban ile kötü çoban arasındaki farkları açıklar. İyi çobanın koyunlarını kurttan korumak için, canını vereceğini söyledikten sonra, kendisine inanmayanlara der ki:

- Siz iman etmiyorsunuz; çünkü koyunlarımdan degilsiniz. Koyunlarım sesimi işitirler, ben de onları tanırım ve ardımca gelirler, ben onlara ebedi hayat veririm, onlar da helak olmazlar ve kimse onları elimden kapmaz. (Yuhanna Incili X, 26-28)

Luka İncili'nde de İsa çobana benzetir kendini. Bundan ötürü de, bilindiği gibi, Batı edebiyatında ve sanatında ‘çoban’ İsa'nın simgesidir. Yaban'da bu simgeyi kullanır Karaosmanoğlu.

Hani çoban nerede? Çoban, Ankara'nın yalçın kayası üstünden sesleniyor, soruyu toplamaya çalışıyor. Sana selam ey mübarek çoban; gazan mübarek olsun! Fakat günün birinde sürünü topladıgın zaman ben onun içinde bulunabilecek miyim? (s.146)

Görüldüğü gibi Mustafa Kemal de İsa gibi sürüsünün başına geçmiş, onları kurtarmaya çalışan bir çoban. Böyle olunca Kemalistler de yeni mezhebe katılan havarilere benzese gerek. Nitekim öyledir de. Ahmet Celal köyden geçen Kemalist subaylardan söz ederken ‘bunlar bir ordunun alelâde subayları olmaktan ziyade yeni bir mezhebin öncüleri gibidir’ (s.104) der. Ahmet Celal'in kendisi de bir Kemalist değil mi? Ona inanmayanlar da İsa'ya inanmayanlar gibi düşman belleyip linç edecek hale gelmemiş midir? Ama İsa kendisini çarmıha gerenleri bağışlar, çünkü onlar ne yaptıklarını bilmiyorlardı. “(s.206)

[Selva · Rating 5 out of 5]

Bir cumartesi gecesi saat 2'de Kadıköy'de bir kafede asla gelmeyecek olan dateimi beklerken okuduğum Peyami Safa analiziyle hayatımda yeni bir noktaya ulaştım. Keşke lisede muhafazakar ve batı tarzı yaşam arasında sıkışıp Peyami Safa romanlarına sığınan bir genç kız olmadan önce okusaydım...

[Serap · Rating 5 out of 5]

Tanzimat döneminden Tanpınar’a kadar olan dönemi ele alan serinin ilk kitabını büyük bir keyifle okudum. Adeta lise yıllarıma geri döndüm. Ki bu noktada lisede çok iyi bir edebiyat hocam olduğunu ve edebiyat derslerimizin aynı bu lezzette geçtiğini söylemeliyim. Kitaptan bu kadar zevk almamın bir sebebi de bahse konu kitapların neredeyse tamamını okumuş olmam sanırım. Tabi bazılarını okuyalı hayli olmuş, unuttuğum kısımlar olsa da Moran’ın incelemede ele alma tarzı sayesinde kolaylıkla hatırladım ve anlaşılır hale geldi benim için.

Yazar romanları sadece özetlemekle kalmamış, onları dönemin toplumsal ve kültürel koşullarıyla birlikte ele almış. Anlatımı akademik olmasına rağmen oldukça anlaşılır. Özellikle Türk romanının nasıl geliştiğini görmek açısından çok faydalı buldum. Edebiyat meraklıları için çok değerli bir kaynak.

[Bünyamin Tetik · Rating 5 out of 5]

Türk edebiyatında bir eşi daha olmayan bir eleştiri dizisi. Roman tadında okudum ve bir dönemlik ders kadar şey öğrendim. :) Tekrar tekrar okunmalı derim.

[Ezgi]

Eser on altı bölümden oluşmaktadır. İlk dokuz bölümde yazar 19. yüzyılda ve 20.yüzyılın başında kaleme alınan ve en öne çıkan dönemin sembolü olma özelliği taşıyan eserleri incelemektedir. Sonraki yedi bölümde ise 20.yüzyılın başında Türk romanının en öne çıkan romanları incelenmiştir.
Eseri okumaya başlamadan önce kitapta incelenen eserlere aşina olmanın önemli olduğunu düşünüyorum.
Eserin akademik bir çalışma olması okuyucuların gözünü korkutmamalı. Zira Moran çalışmasında herkese hitap eden bir dil kullanmış. Bu açıdan özellikle lise edebiyat derslerinde konuya meraklı kimseler için bu çalışmanın çok faydalı olacağını düşünüyorum.

[Saltuk Buğra · Rating 5 out of 5]

Baştaki Osmanlı toplum yapısı analizleri atüt'e dayandığı için pek katılmasam da son derece keyifli ve kafa açıcı bir kitap.

[Caner · Rating 4 out of 5]

Berna Moran Yeni Türk Edebiyatı alanında bir ekol. Bu eserinde Ahmet Mithat Efendi'den Ahmet Hamdi Tanpınar'a kadar geçen süreçte Türk romanının gelişimini inceliyoruz.
Roman Türk Edebiyatına Tanzimat dönemiyle birlikte girdi. İlk giriş amacı geniş okuyucu kitlelerini eğitecek, etkileyecek bir şeyler karalamaktı. Avrupa'da ya da Batı Edebiyatında romanlar romanslardan, şövalye hikayelerinden esinlenerek gelişmiş bir burjuva eğlentisi olarak görülürken Türkiye'de hali hazırda burjuva gibi sınıflandırmanın olduğu bir kapitalistleşme yoktu. Bu yüzden romana ihtiyaç da yoktu. Romana Tanzimatın Batılılaşma furyası gereğince modernleşme yönünde adımlar atan toplumu düzenleyici, eğitici bir işlevi olan bir anlatı türü olarak ihtiyaç duyulmuştur. Çünkü her konu gazetelerde sürekli olarak gündemde tutulamazdı. Gündeme gelse bile açık açık fikirler çözüme doğru yönlendirilemezdi. Bu yüzden romanlarımız toplumsal sorunları ele alan ve gazetenin yetmediği yerde halkı aydınlatan, onun fikirlerine çomak sokup kurcalamaya yarayan bir gereç olarak görülmüştür.

İlk romanlar yazarların fikirlerini okuyucuya dikte ettiği hitaplarla beraber kusurludur. Konu kısıtlıdır. Romanın konusu hayatla alakalı her şeyi içerebileceğinden Avrupa'dan ithal ederek aldığımız birtakım konular bizim o dönemki yaşantımıza bir hayli terstir. Bu sebeple romancılarımız konuları yerli kaynaklarımıza yani halk hikayelerine ve efsanelere başvururak seçerler. Kadının toplumsal imgesini yukarı çekmek isteyenler, görücü usule karşı çıkanlar bir romandan çok romansa döndürür anlatısını. Böylelikle başarısız olurlar. Ancak yıllar ilerledikçe roman türünde kusurlar azalır. Çünkü tecrübe kazanılır. Azıcık da olsa ifade özgürlüğünün farkına varılır ve artık toplumdaki kusurlar daha rahat konuşulmaya başlanır. Doğu Batı eksenine sıkışıp kalmış sorunlar, toplumdaki ifade gücü ve hayati konular üzerine düşünme hacmi arttıkça daha sık göze çarpmaya başlar . Böylelikle romanın konu olabileceği alanlar genişler. Sonrasında gelen yoğun istibdat ile roman türü toplumculuktan da vazgeçip bir sanat olarak kabul görür. Sanat romanı güzelleştirecektir. Geçen zamada toplumun üzerine art arda gelen olay silsilesi içinde değişim geçiren topluma iyice yerleşir ve alışır roman. H.Ziya Uşaklıgil önderliğinde romanda oldukça başarılı ve teknik bakımdan kusursuz telif eserler verilmeye başlanacaktır...

[Hüseyin Çötel · Rating 4 out of 5]

Elestiri kitaplari bir kitaba ozel olmadiginda ve oradan buradan alintilarla birlestirilip deneme seklinde iletildiginde takip edilemez oluyor. Bu seride Turk romaninin kronolojik olarak incelenmesi cogu yazardan tek tek bahsedilmesi Berna Morani ozel kiliyor. Okumadan once sadece isim olan yazarlar su anda kafamda ideolojileri amaclariyla ete kemige burunmus durumdalar ve bahsedilen birkac kitabi da okuma listeme aldim. Elestirmek gerekirse belki yazilarin yuzeysel oldugundan diger kisilerin fikirlerine cok fazla yer verilmediginden bahsedilebilir. (Alintilarin cogu itiraz ederek kendi fikrini kuvvetlendirmek yonunde) 2 ve 3 u de kisa surede okumayi dusunuyorum.

[hazalimu · Rating 5 out of 5]

Türk edebiyatında estetik değişimi anlamak için çok değerli ve önemli bir kitap. Berna Moran genelde eserleri tarihsel ve politik bağlamından ayıran, liberal bir bakışla ele aldığı yönünde eleştirilir. Ancak bence öxellikle Tanpınar'ın Huzur kitabını ele aldığı bölüm eseri oldukça derin analiz eder ve politik yanlarına da vurgu yapar. Bu kitabın listesini, eleştirilere paralel olarak okursanız çok sağlam bir edebiyat kültürüne sahip olursunuz. İkinci ve üçüncü ciltlerin okunmasını da öneririm. Moran bize harika bir yol gösteriyor.

[C. · Rating 3 out of 5]

Çok güzel bir kitap ama bazen romanların içeriklerinin üstünde fazla durulmuş bence . Bunun yerine romanın yazıldığı dönemin tarihini ve toplumsal durumunu vermek türk romanını anlamak için daha iyi bir fikir olurdu gibi. aradığımı bulamadım ama güzel

[Baris Balcioglu · Rating 4 out of 5]

Bit sürü yerini çizerek okuduğuma göre beğenmiş olmalıyım.