What do you think?
Rate this book
Gedrukte Chaos, populisme en moord in het Rampjaar 1672
De lichamen waren nog niet koud of de lijken van Johan en Cornelis de Witt werden uit elkaar getrokken en in stukjes verkocht. Het was 20 augustus 1672. Nederland was getuige van de meest gruwelijke politieke moord uit haar geschiedenis. De moordenaars waren politiek verontwaardigde burgers. Nooit klonk hun stem luider dan tijdens het Rampjaar. De politiek van deze burgers was niet alleen zichtbaar in het bloed; deze was ook te vinden in pamfletten. Meer dan een miljoen van deze politieke publicaties overspoelden de Nederlandse Republiek in 1672.
Historici hebben altijd aangenomen dat deze pamfletten bestonden uit overheidspropaganda, bedoeld om 'het volk' op te hitsen. Uit dit boek blijkt echter iets heel anders. Niet alleen kochten, lazen en bespraken de duizenden inwoners van de vele steden in de Republiek deze stortvloed aan drukwerk; deze burgers schreven en publiceerden zelf ook een groot aantal pamfletten. Het politieke debat dat voortvloeide uit deze publicaties bleek de grote innovatie van het Rampjaar 1672. Burgers uit verschillende steden en provincies beschreven zichzelf met luide stem als één politieke groep. Zij vonden zelfs een nieuw soort pamflet uit om hun grieven en eisen publiek bekend te maken: te gedrukte petitie. De Nederlandse politieke cultuur in de late zeventiende eeuw moet grondig worden herzien in dit meeslepende en onthullende boek.
Historici hebben altijd aangenomen dat deze pamfletten bestonden uit overheidspropaganda, bedoeld om 'het volk' op te hitsen. Uit dit boek blijkt echter iets heel anders. Niet alleen kochten, lazen en bespraken de duizenden inwoners van de vele steden in de Republiek deze stortvloed aan drukwerk; deze burgers schreven en publiceerden zelf ook een groot aantal pamfletten. Het politieke debat dat voortvloeide uit deze publicaties bleek de grote innovatie van het Rampjaar 1672. Burgers uit verschillende steden en provincies beschreven zichzelf met luide stem als één politieke groep. Zij vonden zelfs een nieuw soort pamflet uit om hun grieven en eisen publiek bekend te maken: te gedrukte petitie. De Nederlandse politieke cultuur in de late zeventiende eeuw moet grondig worden herzien in dit meeslepende en onthullende boek.
333 pages, Paperback
First published January 1, 2009
38 people want to read
About the author
Michel Reinders
4 booksMichel Reinders ( 1979 ) promoted in 2008 at Erasmus University, Rotterdam on his thesis about the Year of Disaster 1672. Before that, he worked as a freelance journalist for various newspapers and journals. Previously, he published works on the use of pamphlets as an historical source, on politics in the seventeenth century and about early modern political skill.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 3 of 3 reviews
June 23, 2018
Lastige afweging; indien ik onderzoek zou doen naar bijvoorbeeld de evolutie van publiek protest, een vergelijking zou maken van pamfletten met sociale media als informele vorm van communicatie of de instrumentalisering van volksprotest/ herinnering van volksprotest door politieke actoren en elites, dan zou ik dit boek enorm aanraden. Het is een sterke evenwichtige analyse die op correcte wijze omgaat met het grote schala aan bronnenmateriaal maar helaas is het geen leuke read.
Dit is een onderzoeksboek, een boek dat je dient te lezen als het je kan helpen om een artikel/thesis/doctoraat of boek te schrijven maar voor iemand als ik die vooral interesse heeft in de vroegmoderne periode in Noord-Europa, is het niet de beste keuze. Daarvoor is het boek te gedetailleerd om echt genietbaar te zijn. De kern van het boek is de moord op Hollandse regenten Johan en Cornelis De Wit in het rampenjaar 1672, het hele boek is een opbouw naar de moord en de afwikkeling van wat er nadien gebeurde. Ik moet toegeven dat ik toch wel enigsinds meegesleept werd in het momentum, op die momenten vond ik het dan extra jammer dat het boek bedoeld was voor een studie ondersteuning en niet als read op zich want de elementen voor een aangrijpend historisch narratief zijn er maar de op zich interessante en relevante details en gevoelige nuances, die het dus zo een goed onderzoek maken, helpen niet op vlak van de pas te bewaren.
Michel Reinders wil duidelijk wel een aantal punten wil bewijzen; namelijk dat de pamfletten wel degelijk een grote mobiliserende en coördinerende rol hadden voor het brede publiek, dat het brede publiek die ageerde in de protesten net bestond uit de hogere burgerij en dus niet de marginalere klasse en dat de prins van Oranje Willem III lang niet zoveel greep of ook enige drijfveer was van de deelnemers. Het is ook dankzij deze interpretatie van de protesten als complexe politieke events met geen eenduidige verlopen, dat zijn studie zo ideaal is om op voort te bouwen. Tijdens het lezen kon ik niet nalaten te denken aan Noëlle Neumanns spiral of silence theory die alhoewel een sociologie theorie wel degelijk applicatie mogelijkheden heeft in historisch onderzoek, maar enkel lastig is om afdoende bronmateriaal te vinden. Michel Reinders boek en studie toonden mij aan dat het toch meer en makkelijker mogelijk is om die analyse te maken in eerdere periodes dan ik had gedacht tot nu toe.
In die zin is het jammer dat ik het boek twee sterren geef, er zit zoveel potentieel voor meer in dit boek maar ik beoordeel helaas ook als lezer niet enkel als historicus (daarvoor ontbreekt mij een positie als effectief historisch onderzoeker) en dan moet ik toch wel de score dat aspect laten weerspiegelen. Wat zal blijven hangen is dat nogmaals de vroeg moderne periode een belangrijke politiek vormde periode is geweest voor Europa, niet alleen heeft het ons het concept van souvereiniteit in internationale diplomatie en politiek geleverd of het eerste gebruik van aandelen als investerings middel voor kapitalistisch georganiseerde bedrijven maar ook dus een door (in)formele media gedragen vorm van publieke participatie waarbij lokaal protest het lokale kan overstijgen en zelfs nationale dimensies kan vertonen om de relatie tussen bestuur en burgers te heronderhandelen met grote focus op afwijzing van oligarchie. Tijdens het lezen en overdenken kwam de Arabisch lente to mind en dus ook de niet altijd eenduidige uitkomst van dergelijke protesten zoals voorzien door de door informele media geïnspireerde deelnemers alsook de politieke recuperatie achteraf door de elites. Het is echt wel een boek die leent tot vergelijkende analyses.
Vandaar indien ik twee scores mocht geven, had ik toch een gegeven voor de analyse maar bleef ik bij mijn twee voor leesplezier wat dus een drie oplevert in totaal; maar dankzij dit boek ga ik toch deze periode eens meer aandacht besteden bij het zoeken van interessante boeken.
Dit is een onderzoeksboek, een boek dat je dient te lezen als het je kan helpen om een artikel/thesis/doctoraat of boek te schrijven maar voor iemand als ik die vooral interesse heeft in de vroegmoderne periode in Noord-Europa, is het niet de beste keuze. Daarvoor is het boek te gedetailleerd om echt genietbaar te zijn. De kern van het boek is de moord op Hollandse regenten Johan en Cornelis De Wit in het rampenjaar 1672, het hele boek is een opbouw naar de moord en de afwikkeling van wat er nadien gebeurde. Ik moet toegeven dat ik toch wel enigsinds meegesleept werd in het momentum, op die momenten vond ik het dan extra jammer dat het boek bedoeld was voor een studie ondersteuning en niet als read op zich want de elementen voor een aangrijpend historisch narratief zijn er maar de op zich interessante en relevante details en gevoelige nuances, die het dus zo een goed onderzoek maken, helpen niet op vlak van de pas te bewaren.
Michel Reinders wil duidelijk wel een aantal punten wil bewijzen; namelijk dat de pamfletten wel degelijk een grote mobiliserende en coördinerende rol hadden voor het brede publiek, dat het brede publiek die ageerde in de protesten net bestond uit de hogere burgerij en dus niet de marginalere klasse en dat de prins van Oranje Willem III lang niet zoveel greep of ook enige drijfveer was van de deelnemers. Het is ook dankzij deze interpretatie van de protesten als complexe politieke events met geen eenduidige verlopen, dat zijn studie zo ideaal is om op voort te bouwen. Tijdens het lezen kon ik niet nalaten te denken aan Noëlle Neumanns spiral of silence theory die alhoewel een sociologie theorie wel degelijk applicatie mogelijkheden heeft in historisch onderzoek, maar enkel lastig is om afdoende bronmateriaal te vinden. Michel Reinders boek en studie toonden mij aan dat het toch meer en makkelijker mogelijk is om die analyse te maken in eerdere periodes dan ik had gedacht tot nu toe.
In die zin is het jammer dat ik het boek twee sterren geef, er zit zoveel potentieel voor meer in dit boek maar ik beoordeel helaas ook als lezer niet enkel als historicus (daarvoor ontbreekt mij een positie als effectief historisch onderzoeker) en dan moet ik toch wel de score dat aspect laten weerspiegelen. Wat zal blijven hangen is dat nogmaals de vroeg moderne periode een belangrijke politiek vormde periode is geweest voor Europa, niet alleen heeft het ons het concept van souvereiniteit in internationale diplomatie en politiek geleverd of het eerste gebruik van aandelen als investerings middel voor kapitalistisch georganiseerde bedrijven maar ook dus een door (in)formele media gedragen vorm van publieke participatie waarbij lokaal protest het lokale kan overstijgen en zelfs nationale dimensies kan vertonen om de relatie tussen bestuur en burgers te heronderhandelen met grote focus op afwijzing van oligarchie. Tijdens het lezen en overdenken kwam de Arabisch lente to mind en dus ook de niet altijd eenduidige uitkomst van dergelijke protesten zoals voorzien door de door informele media geïnspireerde deelnemers alsook de politieke recuperatie achteraf door de elites. Het is echt wel een boek die leent tot vergelijkende analyses.
Vandaar indien ik twee scores mocht geven, had ik toch een gegeven voor de analyse maar bleef ik bij mijn twee voor leesplezier wat dus een drie oplevert in totaal; maar dankzij dit boek ga ik toch deze periode eens meer aandacht besteden bij het zoeken van interessante boeken.
November 19, 2018
Het jaar Rampjaar 1672 staat de afgelopen tijd vol in de aandacht. Van Luc Panhuysen verschenen bijvoorbeeld de afgelopen jaren De ware vrijheid. De levens van Johan en Cornelis de Witt en Rampjaar 1672. Hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte. Michel Reinders promoveerde in 2008 op het onderwerp en op het moment van dit schrijven zijn er nóg twee proefschriften over deze uiterst woelige periode uit de Vaderlandse geschiedenis in de maak. Blijkbaar is er een hoop uit te leggen over dit onderwerp waarvan velen lange tijd dachten dat de termen ‘radeloos’ (de regenten), ‘redeloos’ (het volk) en ‘reddeloos’ (het land) zo ongeveer de lading wel dekten. Van Reinders' dissertatie is nu een handelseditie verschenen onder de titel Gedrukte Chaos. De conclusies die hij over 1672 trekt zijn opmerkelijk te noemen.
De twee schokkendste binnenlandse gebeurtenissen in het jaar 1672, de benoeming van Willem III tot stadhouder en de moord op Johan en Cornelis de Witt, werden van oudsher verklaard als het gevolg van een conflict tussen de Staatse aanhangers van de Ware Vrijheid en de Orangisten. De eersten beijverden zich onder leiding van Johan de Witt en gewapend met het zogenaamde ‘Eeuwig Edict’ ervoor dat er nooit meer stadhouders zouden worden benoemd, terwijl de Orangisten juist alle heil van een stadhouder van Oranje verwachtten. Dit beeld werd in de jaren zeventig door de Leidse historicus Daan Roorda genuanceerd. Roorda toonde aan dat de scheidslijnen in de Republiek niet zo helder liepen als de tegenstelling Staats en Orangistisch suggereerde. Uit zijn onderzoek bleek dat het regentendom zich door allerlei lokaal politieke en pragmatische overwegingen liet leiden in zijn keuze voor een van de twee kampen en dat er weinig sprake was van een ideologische stellingname.
Niet het grauw, maar de burgers
Michel Reinders concludeert na een uitgebreide bestudering naar de vloedgolf van politieke pamfletten die in 1672 verschenen, dat beide bovengenoemde duidingen van de politieke crisis in het Rampjaar te kort schieten. Naar zijn mening worden de belangrijkste actoren, de gewone burgers, over het hoofd gezien. Het was niet het grauw dat verantwoordelijk was voor de intimidatie van de anti-orangistische regenten in de Hollandse steden of de groteske moord op de De Witten. Nee, het waren de 'aensienlijcke' burgers, meestal naast hun gewone werkzaamheden actief in de schutterijen, die op weinig zachtzinnige wijze hun ongenoegen uitten over de nalatigheid, de corruptie en het bestuurlijke onvermogen van de regenten.
In hun ogen bood de overheid hun niet datgene waarvoor ze was aangesteld, namelijk veiligheid, bescherming en orde. Gezien de desastreuze ontwikkelingen op het slagveld, waar pijnlijk duidelijk werd dat de verdediging van de grenzen ernstig was verwaarloosd, was dit een voor de hand liggende gedachte. Volgens vele pamflettisten was er sprake van contractbreuk door de lokale, provinciale en landsbestuurders en hadden zij daarmee het recht op hun ambten verkwanseld. De enige mogelijkheid om het land te redden van de ondergang was de aanstelling van een stadhouder om de militaire chaos ter keren en een grondige zuivering van het regenteske bestuursapparaat om het uit de late middeleeuwen stammende politieke contract tussen regeerder en geregeerde te herstellen.
Reinders toont aan dat in het overgrote deel van de pamfletten de gebroeders De Witt en Pieter de Groot (de zoon van Hugo) als de verpersoonlijkingen van alle misstanden beschouwd werden. Orangisten en burgers vonden elkaar in hun gezamenlijke afkeer van de Loevesteinse factie. Uit Gedrukte Chaos wordt helder dat het hier geen natuurlijk of bestendig bondgenootschap betrof, zoals in de historiografie nogal is verondersteld. Vanaf het moment dat Johan en Cornelis hun onzalige eind vonden, begonnen orangistische en burgerlijke belangen te divergeren.
Niet tegen de regenten, maar tegen machtsconcentratie
Het duidelijkst wordt dit uit de poging van Willem om zich tot graaf van Holland te laten benoemen. Hoewel gesteund door het collectief van door Oranje gefinancierde pamflettisten, blijkt er uitermate weinig enthousiasme vanuit de burgerij. In de politiek-bestuurlijke zuivering zoals de burgers die voor ogen hebben, is geen plaats voor machtsconcentratie zoals die door de Orangisten werd nagestreefd. Sterker, Willem ziet zich in toenemende mate ongewild voor de kar van de burgerbeweging gespannen. Met grote regelmaat wordt hij als bemiddelaar aangezocht om wetsverzettingen in Hollandse steden te legitimeren. Waar Willem, naar de zin van de lokale burgers, te veel begrip voor de oude regenten aan de dag legt, wordt in een aantal steden zijn oordeel genegeerd. In deze gevallen wordt een andere vorm van overreding toegepast: intimidatie. De dreigementen die de burgers de te zuiveren regenten naar het hoofd slingeren, liegen er niet om. Om hun boodschap extra kracht bij te zetten, verwijzen zij in hun pamfletten vaak expliciet naar wat de De Witten is overkomen:
‘Of hy wel wiste wat onlanghs in den Hage gepasseert was?’
en
‘By weygeringh [zullen wij] op sijn Haegs huyshouden’
en
‘Zoo schenk ik u een koogel door de kop’
Hoezeer het Orangistische kamp met de onophoudelijke stroom van pamfletten in zijn maag zat, bleek uit het feit dat de stadhouders eind september een verbod op het schrijven, drukken en verspreiden van pamfletten afkondigde. Hieraan koppelde hij een amnestie voor al diegenen die zich tot dan toe in schrift hadden uitgeleefd. Een paar weken later werd het verbod herhaald, dit keer vergezeld van strenge straffen. Vanaf dat moment nam het aantal pamfletten sterk af en keerde de politieke rust langzamerhand terug in de Republiek. Volgens Reinders is het verloop van de burgerbeweging te verklaren uit een aantal factoren.
Natuurlijk namen het pamfletverbod en de kerende krijgskansen in de oorlog met Frankrijk veel protest de wind uit de zeilen. Daarnaast moet volgens de auteur niet onderschat worden dat aan de eisen van de burgerbeweging voor een niet te onderschatten deel was tegemoetgekomen. Desondanks waarschuwt Reinders ervoor deze burgerbeweging democratisch te noemen. Daarvoor waren haar eisen veel te veel geworteld in de traditionele, vaak middeleeuwse sociaal-politieke verhoudingen. Er veranderde weinig op institutioneel gebied. Doorgaans werden - meestal na gêneloze baantjesjagerij - alleen de poppetjes vervangen. Toch kunnen wel de eerste voorzichtige aanzetten ontwaard worden voor werkelijk democratisch te noemen ontwikkelingen. In nogal wat steden beijverden de burgers zich bijvoorbeeld voor een vergroting van de openbaarheid van bestuur, waardoor gemakkelijker te controleren viel wat de regeerders nu precies uitspookten.
Niet van het verleden, maar van alle tijden: Houd den beck
De verdienste van Gedrukte Chaos is dat het van de historiografisch gebaande, misschien wel uitgesleten, paden afstapt en aan de lang aan het zicht onttrokken burgerbeweging een belangrijke plaats toekent. De burgers hadden een stem en schroomden niet die te laten horen, met alle gevolgen van dien. De stortvloed aan pamfletten weerspiegelde feilloos datgene wat leefde onder de bevolking en welke demagogische appèls wel of niet effectief waren. Johan de Witts in hoogwaardig juridisch jargon en deels in Latijn opgestelde verdediging van zijn broer is hét schoolvoorbeeld hoe het niet moet. Hij betaalde er een hoge prijs voor.
Toekomstige onderzoekers zullen zich van deze door Reinders ontsloten bronnen rekenschap moeten geven om een geloofwaardig beeld van het Rampjaar te kunnen schetsen. Voor die historici van morgen is er nog voldoende onbekend terrein in kaart te brengen. Zo gaat Gedrukte Chaos voorbij aan de vraag wat de precieze rol is van de Orangistische factie met betrekking tot het openen van de doos van Pandora. Hoe spontaan was de volkswoede tegen de Loevesteiners eigenlijk? De gerechtigde vraag lijkt hier: cui bono?
De totale wanverhouding tussen de pro- en anti-Staatse geschriften en de van meet af aan op een bijltjesdag aansturende retoriek lijkt - en dit is niets nieuws - te wijzen naar een aanjagende rol van de medestanders van Willem. Hoewel succesvolle pamfletten vaak kostendekkend of winstgevend konden zijn, zou meer informatie over de geldstromen wellicht meer helderheid kunnen verschaffen.
Behalve die invloed op het onderzoek, geeft Gedrukte chaos nog een aardig inzicht in de tijdloosheid van het karakter van politieke discussie. Er waren Johan de Witts juridische betogen. Maar de andere pool van de non-digitale blogosfeer van 1672 ligt in pamfletten van het genre Houd den Beck, waarin titel en argumentatie extreem veel overeenkomsten vertonen. Er is ook wat dat betreft de afgelopen driehonderdvijftig jaar niet veel veranderd.
De twee schokkendste binnenlandse gebeurtenissen in het jaar 1672, de benoeming van Willem III tot stadhouder en de moord op Johan en Cornelis de Witt, werden van oudsher verklaard als het gevolg van een conflict tussen de Staatse aanhangers van de Ware Vrijheid en de Orangisten. De eersten beijverden zich onder leiding van Johan de Witt en gewapend met het zogenaamde ‘Eeuwig Edict’ ervoor dat er nooit meer stadhouders zouden worden benoemd, terwijl de Orangisten juist alle heil van een stadhouder van Oranje verwachtten. Dit beeld werd in de jaren zeventig door de Leidse historicus Daan Roorda genuanceerd. Roorda toonde aan dat de scheidslijnen in de Republiek niet zo helder liepen als de tegenstelling Staats en Orangistisch suggereerde. Uit zijn onderzoek bleek dat het regentendom zich door allerlei lokaal politieke en pragmatische overwegingen liet leiden in zijn keuze voor een van de twee kampen en dat er weinig sprake was van een ideologische stellingname.
Niet het grauw, maar de burgers
Michel Reinders concludeert na een uitgebreide bestudering naar de vloedgolf van politieke pamfletten die in 1672 verschenen, dat beide bovengenoemde duidingen van de politieke crisis in het Rampjaar te kort schieten. Naar zijn mening worden de belangrijkste actoren, de gewone burgers, over het hoofd gezien. Het was niet het grauw dat verantwoordelijk was voor de intimidatie van de anti-orangistische regenten in de Hollandse steden of de groteske moord op de De Witten. Nee, het waren de 'aensienlijcke' burgers, meestal naast hun gewone werkzaamheden actief in de schutterijen, die op weinig zachtzinnige wijze hun ongenoegen uitten over de nalatigheid, de corruptie en het bestuurlijke onvermogen van de regenten.
In hun ogen bood de overheid hun niet datgene waarvoor ze was aangesteld, namelijk veiligheid, bescherming en orde. Gezien de desastreuze ontwikkelingen op het slagveld, waar pijnlijk duidelijk werd dat de verdediging van de grenzen ernstig was verwaarloosd, was dit een voor de hand liggende gedachte. Volgens vele pamflettisten was er sprake van contractbreuk door de lokale, provinciale en landsbestuurders en hadden zij daarmee het recht op hun ambten verkwanseld. De enige mogelijkheid om het land te redden van de ondergang was de aanstelling van een stadhouder om de militaire chaos ter keren en een grondige zuivering van het regenteske bestuursapparaat om het uit de late middeleeuwen stammende politieke contract tussen regeerder en geregeerde te herstellen.
Reinders toont aan dat in het overgrote deel van de pamfletten de gebroeders De Witt en Pieter de Groot (de zoon van Hugo) als de verpersoonlijkingen van alle misstanden beschouwd werden. Orangisten en burgers vonden elkaar in hun gezamenlijke afkeer van de Loevesteinse factie. Uit Gedrukte Chaos wordt helder dat het hier geen natuurlijk of bestendig bondgenootschap betrof, zoals in de historiografie nogal is verondersteld. Vanaf het moment dat Johan en Cornelis hun onzalige eind vonden, begonnen orangistische en burgerlijke belangen te divergeren.
Niet tegen de regenten, maar tegen machtsconcentratie
Het duidelijkst wordt dit uit de poging van Willem om zich tot graaf van Holland te laten benoemen. Hoewel gesteund door het collectief van door Oranje gefinancierde pamflettisten, blijkt er uitermate weinig enthousiasme vanuit de burgerij. In de politiek-bestuurlijke zuivering zoals de burgers die voor ogen hebben, is geen plaats voor machtsconcentratie zoals die door de Orangisten werd nagestreefd. Sterker, Willem ziet zich in toenemende mate ongewild voor de kar van de burgerbeweging gespannen. Met grote regelmaat wordt hij als bemiddelaar aangezocht om wetsverzettingen in Hollandse steden te legitimeren. Waar Willem, naar de zin van de lokale burgers, te veel begrip voor de oude regenten aan de dag legt, wordt in een aantal steden zijn oordeel genegeerd. In deze gevallen wordt een andere vorm van overreding toegepast: intimidatie. De dreigementen die de burgers de te zuiveren regenten naar het hoofd slingeren, liegen er niet om. Om hun boodschap extra kracht bij te zetten, verwijzen zij in hun pamfletten vaak expliciet naar wat de De Witten is overkomen:
‘Of hy wel wiste wat onlanghs in den Hage gepasseert was?’
en
‘By weygeringh [zullen wij] op sijn Haegs huyshouden’
en
‘Zoo schenk ik u een koogel door de kop’
Hoezeer het Orangistische kamp met de onophoudelijke stroom van pamfletten in zijn maag zat, bleek uit het feit dat de stadhouders eind september een verbod op het schrijven, drukken en verspreiden van pamfletten afkondigde. Hieraan koppelde hij een amnestie voor al diegenen die zich tot dan toe in schrift hadden uitgeleefd. Een paar weken later werd het verbod herhaald, dit keer vergezeld van strenge straffen. Vanaf dat moment nam het aantal pamfletten sterk af en keerde de politieke rust langzamerhand terug in de Republiek. Volgens Reinders is het verloop van de burgerbeweging te verklaren uit een aantal factoren.
Natuurlijk namen het pamfletverbod en de kerende krijgskansen in de oorlog met Frankrijk veel protest de wind uit de zeilen. Daarnaast moet volgens de auteur niet onderschat worden dat aan de eisen van de burgerbeweging voor een niet te onderschatten deel was tegemoetgekomen. Desondanks waarschuwt Reinders ervoor deze burgerbeweging democratisch te noemen. Daarvoor waren haar eisen veel te veel geworteld in de traditionele, vaak middeleeuwse sociaal-politieke verhoudingen. Er veranderde weinig op institutioneel gebied. Doorgaans werden - meestal na gêneloze baantjesjagerij - alleen de poppetjes vervangen. Toch kunnen wel de eerste voorzichtige aanzetten ontwaard worden voor werkelijk democratisch te noemen ontwikkelingen. In nogal wat steden beijverden de burgers zich bijvoorbeeld voor een vergroting van de openbaarheid van bestuur, waardoor gemakkelijker te controleren viel wat de regeerders nu precies uitspookten.
Niet van het verleden, maar van alle tijden: Houd den beck
De verdienste van Gedrukte Chaos is dat het van de historiografisch gebaande, misschien wel uitgesleten, paden afstapt en aan de lang aan het zicht onttrokken burgerbeweging een belangrijke plaats toekent. De burgers hadden een stem en schroomden niet die te laten horen, met alle gevolgen van dien. De stortvloed aan pamfletten weerspiegelde feilloos datgene wat leefde onder de bevolking en welke demagogische appèls wel of niet effectief waren. Johan de Witts in hoogwaardig juridisch jargon en deels in Latijn opgestelde verdediging van zijn broer is hét schoolvoorbeeld hoe het niet moet. Hij betaalde er een hoge prijs voor.
Toekomstige onderzoekers zullen zich van deze door Reinders ontsloten bronnen rekenschap moeten geven om een geloofwaardig beeld van het Rampjaar te kunnen schetsen. Voor die historici van morgen is er nog voldoende onbekend terrein in kaart te brengen. Zo gaat Gedrukte Chaos voorbij aan de vraag wat de precieze rol is van de Orangistische factie met betrekking tot het openen van de doos van Pandora. Hoe spontaan was de volkswoede tegen de Loevesteiners eigenlijk? De gerechtigde vraag lijkt hier: cui bono?
De totale wanverhouding tussen de pro- en anti-Staatse geschriften en de van meet af aan op een bijltjesdag aansturende retoriek lijkt - en dit is niets nieuws - te wijzen naar een aanjagende rol van de medestanders van Willem. Hoewel succesvolle pamfletten vaak kostendekkend of winstgevend konden zijn, zou meer informatie over de geldstromen wellicht meer helderheid kunnen verschaffen.
Behalve die invloed op het onderzoek, geeft Gedrukte chaos nog een aardig inzicht in de tijdloosheid van het karakter van politieke discussie. Er waren Johan de Witts juridische betogen. Maar de andere pool van de non-digitale blogosfeer van 1672 ligt in pamfletten van het genre Houd den Beck, waarin titel en argumentatie extreem veel overeenkomsten vertonen. Er is ook wat dat betreft de afgelopen driehonderdvijftig jaar niet veel veranderd.
June 10, 2025
super interessant boek. heel mooi over de huidige tijd te plakken.
Displaying 1 - 3 of 3 reviews