Osmanlı Münevverinden Türk Aydınına

by Azra Erhat

Zeus'tan ateşi çalan ve bedelini de ödeyen Prometheus'la ortak bir kaderi paylaşır aydınlar. İnsanoğlu'nun kaderini değiştiren Prometheus, kendi kaderini değiştirememiş, binyıllardan günümüze uzanan sorunun içeriği pek değişmemiştir: 'Aydın' kimdir? 'Aydın olmak' nedir? Kimilerine göre düşünmek, düşünce üretmek yeterli 'aydın' olmak için. Teorisini pratiğe dökenler ise daha geçerli. Kimilerine göre halkın anlamadığı insandır 'aydın', kimilerine göre ise halkı anlamayandır. Babil Kulesi'ne çekilenlere de 'aydın' denildiği görülür. Toplumsal ve düşünsel coğrafyamızda biz de Tanzimat'tan beri sonu gelmeyen, dallanıp budaklanan bir 'aydın sorunu' yaşıyoruz. Sorunlara çözüm üreten aydın, kendisi de aydın kimliğiyle bir sorun olarak hep karşımıza çıkıyor. Yaşamını Anadolu kültürünün aydınlanmasına adayan Azra Erhat, Mustafa Kemal'in 'Bursa Söylevi'nden yola çıkarak, Osmanlı Münevverinden Türk Aydınına uzanan süreci, ışık ve gölgeleriyle tartışıyor. Ölümünden yirmi yıl sonra ilk kez yayınlanan bu kitabında Azra Erhat, akademik titizliği, coşkulu üslûbu, yaklaşım perspektifi ve anlama çabasını bütünleyen sezgileriyle ufuk açıcı bir yaklaşım sergiliyor. Aydın olmayabilirsiniz, aydınlara çok kızabilirsiniz de, ama aydınlardan kaçamazsınız.

152 pages, Paperback

First published January 1, 2002

About the author

4 Haziran 1915’te İstanbul-Şişli’de doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Belçika’da yaptı. 1939’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’ni bitirerek Klasik Filoloji Bölümünde asistan olarak göreve başladı. 1946’da doçent oldu. 1948’de aynı fakültedeki öğretim üyeleri Pertev Naili Boratav, Behice Boran, Adnan Cemgil, Niyazi Berkes’le birlikte üniversiteden uzaklaştırıldı. 1949-1950 arasında Yeni İstanbul ve Vatan gazetelerinde çalışti. Uluslararası Çalışma Örgütünde (ILO) kütüphanecilik yaptı.

İlk çevirileri Tercüme dergisinde çıktı. Sofokles, Aristofanes gibi yazarların eserlerini Türkçeye kazandırdı. Yeni Ufuklar dergisinin yazarlarından biri olan Erhat, bu dergi çevresinde gelişen hümanist anlayışın öncüleri arasında yer aldı. Batı uygarlığının kökenini ve Anadolu’ya dayandıran ve Anadolu kültürlerini bir bütün olarak gören Halikarnas Balıkçısı ile aynı görüşleri paylaştı ve aralarında derin bir yakınlık doğdu. Yine çok yakınındaki Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte çevirdiği Hesiodos’un Theogonia ve "İşler ve Günler" adlı yapıtlarıyla Hesiodos üzerine araştırmaları, 1977’de "Hesiodos, Eserleri ve Kaynakları" adıyla basıldı. Bu üç isim bir arada "Mavi Yolculuk" terimini Türk ve dünya literatürüne kazandırdılar.

Azra Erhat, kansere yakalandı. Londra'da tedavi gördü, ama sonuçsuz kaldı. 6 Eylül 1982'de 67 yaşındayken İstanbul’da vefat etti. İstanbul-Üsküdar Bülbüldere Mezarlığına defnedildi.

Atatürk'ü İlyada kahramanlarindan Hektor'a benzetmesinin bir dönem sebep olduğu tartışmalarla da gündeme gelmiştir.

Şadan Gökovalı'nın manevi annesidir.

Reviews

[Yazkizim]

Azra Erhat, Atatürk’ün 1923’te gençlere yaptığı bir konuşmayı incelerken Atatürk’ün Osmanlı döneminin aydınlarına getirdiği eleştiriyi ve aydınlar ile halk arasındaki kopukluğu dile getirirken neyi kastetmiş olabileceğini anlamaya girişiyor. Bunu yaparken de akademik bir titizlikle Osmanlının son dönemindeki aydınların kimler olduğunu ve Atatürk’ün tam olarak neyi eleştirmiş olabileceğini açıklığa kavuşturmaya çalışıyor. Erhat, bu aydınların izinin edebi metinlerde de sürülebileceğini söylüyor ama maalesef ömrü bu bölümü yazmaya yetmemiş.

[Prenses_gul · Rating 5 out of 5]

Azra Erhat ile daha önce tanışamamış olmak çok üzücü. Geç olsun güç olmasın.
Herhangi bir cümlesinden ne kadar kültürlü, bilgili ve işine disiplinle yaklaşan bir insan olduğu anlaşılıyor. Bu sebeple de kitabı okumak insana inanılmaz doyurucu bir haz veriyor. Ömrü vefa etseydi de keşke bitirebilseydi kitabı ama bu haliyle bile o kadar ders niteliğinde bir kitap ki herkesin okuması gerek. Bildiğimi sandığım gerçeklerle, hiç bilmediklerimle kesinlikle aydınlatıcı bir kitap. Azra Erhat'ın dili de okuması bir o kadar kolay ve insanı okumaya devam ettirici.
Özellikle de kitaba konulan son yazısını ağlamadan okumak en azından benim için mümkün olmadı. Bitirdiğinde insanı uzun uzun uzaklara daldırıyor. Çok beğendim. Herkese tavsiye ederim.

[Pelin Ergin Ulaş · Rating 2 out of 5]

Bursa değil Konya ayrıca.