What do you think?
Rate this book
Leo Trotski
Biografie van de Russische communist en revolutionair (1879-1940).
161 pages
First published January 1, 2006
1 person is currently reading
2 people want to read
About the author
Arthur Stam
4 booksDutch writer specializing in the history of communism.
He studied sociology and history in Utrecht.
In his younger years he was a staff member for the Oosthoek encyclopedia.
He studied sociology and history in Utrecht.
In his younger years he was a staff member for the Oosthoek encyclopedia.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 of 1 review
May 7, 2020
"Timing is everything", zo gaat het gezegde. Ook, of misschien zeker in de politiek geldt dit adagium. Na de dood van Stalin, haalde zijn opvolger Nikita Chroetsjov de voormalige Sovjet-dictator snoeihard onderuit en werden zijn misdaden voor de wijde wereld bekend. Amper vijftien jaar vroeger was "Uncle Joe" nog de sympathieke Rus die de democratische wereld hielp het ultieme kwaad Adolf Hitler te overwinnen. Gezien Stalin plots een slechterik was geworden, moeten zijn tegenstanders binnen en buiten de partij dan wel goed zijn geweest. Althans toch volgens het klassieke manicheïstisch denken. Zou de overlevering dan wat milder mogen oordelen over Leo Trotski, Stalin's opponent "par excéllence" binnen de Sovjet-Unie?
Los van zijn (mis)daden had de man zijn talenten. Hij was intelligent, was een vlotte spreker en een goed organisator. Zijn arrogantie en individualisme zouden hem in zijn latere carrière echter de das omdoen.
Tijdens zijn turbulente leven was Trotski niet bepaald een huismus. Zo werd hij omwille van zijn subversieve activiteiten verbannen naar Siberië om erna zich in Londen te verenigen met Lenin. Later viel hij nog op te merken in Zürich, Wenen en de VS. Toen de Russische Revolutie uitbarstte, keerde hij terug naar zijn vaderland. Maar toen hij opnieuw persona non grata werd (ditmaal bij zijn rode kameraden), zwierf hij rond in achtereenvolgens Turkije, Frankrijk en Noorwegen. Hij zou zijn laatste zucht slaken in... Mexico.
Sinds de 19e eeuw was de linkerzijde in Rusland verdeeld. Enerzijds waren er de narodniki, die de opheffing van het lijfeigenschap eisten en voor communale boerengemeenschappen pleitten. Anderzijds kende men er de klassieke marxisten, die zich focusten op het industrieel proletariaat. Trotski bekende zich tot de eerste categorie. Toen de man later actief werd binnen de Sociaaldemokratische Arbeiderspartij koos hij het midden tussen de bolsjewieken onder leiding van Vladimir Lenin en de mensjewieken van Julius Martov. De eerste vond hij te autoritair, de tweede vertrouwde er volgens Trotski teveel op dat de burgerij eerst Rusland zou omvormen tot een kapitalistische samenleving. Volgens de leer van Marx was dit nodig aleer de arbeidersrevolutie kon beginnen.
In 1905 kende het tsaristisch regime een dubbele ramp. Eerst beet ze militair in het zand tegen Japan en daarna werd een arbeidersstaking zonder duidelijke reden uiteengeschoten. De overgang naar een parlementair systeem bleek onafwendbaar. Voor extreem-links was dit uiteraard veel te weinig, maar over de strategie werd nog heftig gediscussieerd. Trotski predikte dat een "permanente revolutie" nodig was om een prille sovjetstaat te doen slagen. Dit wil zeggen dat de communistische revolutie ook in West-Europa (en vooral in het industriële Duitsland) moest slagen om zich van bondgenoten te verzekeren. Stalin geloofde in een 'socialisme in één land' en rekende eerder op een sterke bureaucratie om het jonge regime te stutten. Trotski en Stalin verschilden nog op een ander fundamenteel punt. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbarstte, was de communistische partij verdeeld. Stalin was van oordeel dat het vaderland diende verdedigd te worden, desnoods onder tsaristische vlag. Herinner dat ook tijdens de Tweede Wereldoorlog hij niet te beroerd was om ook feodale helden als Alexander Nevski en Bagration onder het stof te halen om de patriottische trom te roeren. Lenin en Trotski gingen echter zo ver in hun haat tegen tsaristisch Rusland dat ze de zege van de Centralen (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Ottomaanse Rijk, Bulgarije) verkozen boven de overwinning van hun "vaderland".
Met zijn slogan 'Brood en vrede' verlamde Lenin langzaam maar zeker de spieren van het Russische lichaam. Inflatie, voedselschaarste en het onpopulaire opvorderen van boeren als soldaat deed weinig goeds aan de sympathie voor de oorlog bij de Russische Jan Modaal.
Het jaar 1917 leek zowel Trotski als Martov gelijk te geven. De laatste omdat Kerenski eerder dat jaar een burgerlijke revolutie (Februarirevolutie) startte en het dus wijs was hierop te wachten; de eerste omdat de Russische burgerij inderdaad te zwak was om het meer dan een half jaar uit te zingen aan de macht. Met de Oktoberrevolutie nam het communisme de scepter over. Niet via verkiezingen want de bolsjewieken verloren deze, maar het voordeel van een "dictatuur van het proletariaat" is dat men het niet te nauw dient te nemen met de democratische rechtsregels. Het parlement werd uiteenjaagd en de rode terreur kon zijn aanvang nemen.
Een van de eerste agendapunten was echter de Sovjet-Unie uit de Eerste Wereldoorlog loswrikken. Via het Verdrag van Brest-Litovsk verloor het nieuwe regime een kwart van zijn bevolking en gaf het tegelijk ademruimte aan een geallieerde interventie die de Witten steunde. Het Duitse opperbevel was dan wel blij dat de wapens aan het Oostfront zwegen (zonder dat er een vredesverdrag werd getekend!), maar was allerminst opgezet met het feit dat via propaganda vanuit Petrograd de Duitse soldaten werd aangezet te revolteren. Trotski bleef immers geloven dat Duitsland onmisbaar was om het communisme levensvatbaar te maken.
Het zou historisch incorrect zijn om te beweren dat de communisten de sleutel tot de macht zomaar in de schoot geworpen kregen. Al snel braken Witte opstanden uit in Vladivostok, Moermansk, de Kaukasus en het Balticum. Een ideologisch divers leger vocht initieel met geallieerde hulp en wist het het nieuwe regime behoorlijk benauwd te maken, maar ze ging tenslotte ten onder aan interne verdeeldheid, logistieke problemen en oorlogsmoeheid bij haar buitenlandse bondgenoten. Daarnaast waren er bewegingen in de Kaukasus, Polen en Oekraïne die de kans mooi zagen om zich af te scheuren van het uiteenvallende tsarenrijk. Ze vochten zowel tegen Witten als Roden en kenden wisselend succes. Tenslotte was er ook in het "hartland" zelf weerstand. In de beginperiode (1918-1921) morde de traditionele achterban van het nieuwe regime steeds luider: boeren omdat hun oogst werd opgevorderd, arbeiders omdat ze honger leden en soldaten omdat de demobilisatie haperde. Vooral in Sint-Petersburg roerde de bevolking zich. Stam merkt op dat dit de reden was dat de hoofdstad van de nieuwe staat zich naar Moskou verplaatst heeft.
Het sterke verzet vanuit verschillende hoeken noopte de machthebbers tot enig ideologisch pragmatisme. Via de Nieuwe Economische Politiek (NEP) liet Lenin toe dat de boeren hun belasting in natura betaalden, zodat ze een voedseloverschot overhielden dat ze konden verhandelen. Ook Trotski liet de internationale solidariteit voor het proletariaat links liggen. In het belang van de Sovjet-Unie vroeg hij de communisten in Europa om samen te werken met de sociaal-democraten. Uiteraard had Trotski in eerste instantie Duitsland op het oog. Ook Stalin zag in dat het communisme bondgenoten nodig had, maar in tegenstelling tot Trotski was hij niet te beroerd om eerder burgerlijk-nationalistische bewegingen zoals de Kwomintang in China te steunen in plaats van socialisten. Daarvoor was zijn viscerale afkeer voor de 'sociaal-fascisten' te groot. Niet alleen op vlak van buitenlands beleid stonden beide Sovjet-leiders diametraal tegenover elkaar. Ook inzake economisch beleid voerden ze hevige discussies. Stalin wilde in eerste instantie de boeren ontzien en was bereid daarvoor de industrialisatie te vertragen, terwijl Trotski de boeren zwaarder wilde belasten. Het is een cynische speling van het lot dat Stalin's beleid de geschiedenis zou ingaan als de boeman bij uitstek van de Russische en vooral Oekraïnse boer. Zijn beslissing tot collectivisatie van de landbouw en doorgedreven industrialisatie zouden leiden tot massale deportaties, hongersnood en de dood van miljoenen boeren.
Met de slechtere gezondheid van Lenin en diens nakende troonsopvolging, brak aan het Kremlin de machtsstrijd los. De kaarten voor Stalin lagen het slechtst nu de relatie met Lenin zich op een hellend vlak bevond. Als gevolg daarvan liet Lenin in zijn testament opnemen dat Stalin diende afgezet. Maar daarbij onderschatte hij de overlevingskracht en sluwheid van de Georgiër.
Stalin verbond zich handig met Zinoviev en Kamenev (beiden zouden tijdens de processen van 1936-39 door diezelfde Stalin vermoord worden!) tegen Trotski en zet deze laatste af als volkscommissaris voor defensie. Die bleef desalniettemin aanhoudend kritiek leveren op het beleid van Stalin: diens bureaucratische elite die de sociale ongelijkheid aanmoedigde, doelstellingen die kwantiteit (cf. Stachanov) boven kwaliteit stelden en een economie die zich in tegenstelling tot de klassiek-marxistische noodzaak onvoldoende kon meten met haar kapitalistische evenknieën. Stalin was er de man niet naar om deze binnenlandse oppositie te dulden en Trotski kon vrij snel een enkeltje Turkije boeken. Pogingen om via de Vierde Internationale het trotskisme wereldwijd te organiseren liepen op een sisser af omwille van sektarisme. Mooi voorbeeld was de kritiek op de Spaanse partij POUM die het extreem-linkse speelveld zo versnipperde dat Franco mede daarom makkelijk de macht kon grijpen. Ook in het buitenland bleek Trotski niet veilig voor Stalin's toorn. Uiteindelijk zou hij in Mexico worden vermoord met een pikhouweel (of ijspriem?) door sovjet-agent Ramon Mercader. De ironie was dat deze communist zich op het einde liet omringen door een ruime schare huispersoneel, een luxe die de modale kapitalistische Europeaan of Amerikaan zich niet kon veroorloven. Zo eindigde het leven van deze landbouwerszoon uit de Krim op een tragische manier, zeker als men weet dat hij daarvoor al zijn twee zonen én twee dochters zag sterven. De auteur bezondigt niet aan een historische oefening "wat als Trotski het pleit had gewonnen van Stalin", maar uit niets blijkt dat Trotski vreedzamere methodes zou hanteren dan Stalin. Meer zelfs, de vrees is dat Trotski actiever zou zijn geweest om het communisme wereldwijd te promoten, zeker in West-Europa na WO II. Maar nogmaals, dit is een zuiver persoonlijke gedachtesprong die Arthur Stam niet maakt.
Het boek telt hooguit 150 bladzijden en dient vooral gelezen als een biografie. Verwacht geen uitgebreide ideologische uitdieping van Trotski's politieke denken of een psychologisch-politiek exposé over zijn verhouding met Stalin. Maar over die onderwerpen zullen zeker wel andere boeken op de markt bestaan.
Los van zijn (mis)daden had de man zijn talenten. Hij was intelligent, was een vlotte spreker en een goed organisator. Zijn arrogantie en individualisme zouden hem in zijn latere carrière echter de das omdoen.
Tijdens zijn turbulente leven was Trotski niet bepaald een huismus. Zo werd hij omwille van zijn subversieve activiteiten verbannen naar Siberië om erna zich in Londen te verenigen met Lenin. Later viel hij nog op te merken in Zürich, Wenen en de VS. Toen de Russische Revolutie uitbarstte, keerde hij terug naar zijn vaderland. Maar toen hij opnieuw persona non grata werd (ditmaal bij zijn rode kameraden), zwierf hij rond in achtereenvolgens Turkije, Frankrijk en Noorwegen. Hij zou zijn laatste zucht slaken in... Mexico.
Sinds de 19e eeuw was de linkerzijde in Rusland verdeeld. Enerzijds waren er de narodniki, die de opheffing van het lijfeigenschap eisten en voor communale boerengemeenschappen pleitten. Anderzijds kende men er de klassieke marxisten, die zich focusten op het industrieel proletariaat. Trotski bekende zich tot de eerste categorie. Toen de man later actief werd binnen de Sociaaldemokratische Arbeiderspartij koos hij het midden tussen de bolsjewieken onder leiding van Vladimir Lenin en de mensjewieken van Julius Martov. De eerste vond hij te autoritair, de tweede vertrouwde er volgens Trotski teveel op dat de burgerij eerst Rusland zou omvormen tot een kapitalistische samenleving. Volgens de leer van Marx was dit nodig aleer de arbeidersrevolutie kon beginnen.
In 1905 kende het tsaristisch regime een dubbele ramp. Eerst beet ze militair in het zand tegen Japan en daarna werd een arbeidersstaking zonder duidelijke reden uiteengeschoten. De overgang naar een parlementair systeem bleek onafwendbaar. Voor extreem-links was dit uiteraard veel te weinig, maar over de strategie werd nog heftig gediscussieerd. Trotski predikte dat een "permanente revolutie" nodig was om een prille sovjetstaat te doen slagen. Dit wil zeggen dat de communistische revolutie ook in West-Europa (en vooral in het industriële Duitsland) moest slagen om zich van bondgenoten te verzekeren. Stalin geloofde in een 'socialisme in één land' en rekende eerder op een sterke bureaucratie om het jonge regime te stutten. Trotski en Stalin verschilden nog op een ander fundamenteel punt. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbarstte, was de communistische partij verdeeld. Stalin was van oordeel dat het vaderland diende verdedigd te worden, desnoods onder tsaristische vlag. Herinner dat ook tijdens de Tweede Wereldoorlog hij niet te beroerd was om ook feodale helden als Alexander Nevski en Bagration onder het stof te halen om de patriottische trom te roeren. Lenin en Trotski gingen echter zo ver in hun haat tegen tsaristisch Rusland dat ze de zege van de Centralen (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Ottomaanse Rijk, Bulgarije) verkozen boven de overwinning van hun "vaderland".
Met zijn slogan 'Brood en vrede' verlamde Lenin langzaam maar zeker de spieren van het Russische lichaam. Inflatie, voedselschaarste en het onpopulaire opvorderen van boeren als soldaat deed weinig goeds aan de sympathie voor de oorlog bij de Russische Jan Modaal.
Het jaar 1917 leek zowel Trotski als Martov gelijk te geven. De laatste omdat Kerenski eerder dat jaar een burgerlijke revolutie (Februarirevolutie) startte en het dus wijs was hierop te wachten; de eerste omdat de Russische burgerij inderdaad te zwak was om het meer dan een half jaar uit te zingen aan de macht. Met de Oktoberrevolutie nam het communisme de scepter over. Niet via verkiezingen want de bolsjewieken verloren deze, maar het voordeel van een "dictatuur van het proletariaat" is dat men het niet te nauw dient te nemen met de democratische rechtsregels. Het parlement werd uiteenjaagd en de rode terreur kon zijn aanvang nemen.
Een van de eerste agendapunten was echter de Sovjet-Unie uit de Eerste Wereldoorlog loswrikken. Via het Verdrag van Brest-Litovsk verloor het nieuwe regime een kwart van zijn bevolking en gaf het tegelijk ademruimte aan een geallieerde interventie die de Witten steunde. Het Duitse opperbevel was dan wel blij dat de wapens aan het Oostfront zwegen (zonder dat er een vredesverdrag werd getekend!), maar was allerminst opgezet met het feit dat via propaganda vanuit Petrograd de Duitse soldaten werd aangezet te revolteren. Trotski bleef immers geloven dat Duitsland onmisbaar was om het communisme levensvatbaar te maken.
Het zou historisch incorrect zijn om te beweren dat de communisten de sleutel tot de macht zomaar in de schoot geworpen kregen. Al snel braken Witte opstanden uit in Vladivostok, Moermansk, de Kaukasus en het Balticum. Een ideologisch divers leger vocht initieel met geallieerde hulp en wist het het nieuwe regime behoorlijk benauwd te maken, maar ze ging tenslotte ten onder aan interne verdeeldheid, logistieke problemen en oorlogsmoeheid bij haar buitenlandse bondgenoten. Daarnaast waren er bewegingen in de Kaukasus, Polen en Oekraïne die de kans mooi zagen om zich af te scheuren van het uiteenvallende tsarenrijk. Ze vochten zowel tegen Witten als Roden en kenden wisselend succes. Tenslotte was er ook in het "hartland" zelf weerstand. In de beginperiode (1918-1921) morde de traditionele achterban van het nieuwe regime steeds luider: boeren omdat hun oogst werd opgevorderd, arbeiders omdat ze honger leden en soldaten omdat de demobilisatie haperde. Vooral in Sint-Petersburg roerde de bevolking zich. Stam merkt op dat dit de reden was dat de hoofdstad van de nieuwe staat zich naar Moskou verplaatst heeft.
Het sterke verzet vanuit verschillende hoeken noopte de machthebbers tot enig ideologisch pragmatisme. Via de Nieuwe Economische Politiek (NEP) liet Lenin toe dat de boeren hun belasting in natura betaalden, zodat ze een voedseloverschot overhielden dat ze konden verhandelen. Ook Trotski liet de internationale solidariteit voor het proletariaat links liggen. In het belang van de Sovjet-Unie vroeg hij de communisten in Europa om samen te werken met de sociaal-democraten. Uiteraard had Trotski in eerste instantie Duitsland op het oog. Ook Stalin zag in dat het communisme bondgenoten nodig had, maar in tegenstelling tot Trotski was hij niet te beroerd om eerder burgerlijk-nationalistische bewegingen zoals de Kwomintang in China te steunen in plaats van socialisten. Daarvoor was zijn viscerale afkeer voor de 'sociaal-fascisten' te groot. Niet alleen op vlak van buitenlands beleid stonden beide Sovjet-leiders diametraal tegenover elkaar. Ook inzake economisch beleid voerden ze hevige discussies. Stalin wilde in eerste instantie de boeren ontzien en was bereid daarvoor de industrialisatie te vertragen, terwijl Trotski de boeren zwaarder wilde belasten. Het is een cynische speling van het lot dat Stalin's beleid de geschiedenis zou ingaan als de boeman bij uitstek van de Russische en vooral Oekraïnse boer. Zijn beslissing tot collectivisatie van de landbouw en doorgedreven industrialisatie zouden leiden tot massale deportaties, hongersnood en de dood van miljoenen boeren.
Met de slechtere gezondheid van Lenin en diens nakende troonsopvolging, brak aan het Kremlin de machtsstrijd los. De kaarten voor Stalin lagen het slechtst nu de relatie met Lenin zich op een hellend vlak bevond. Als gevolg daarvan liet Lenin in zijn testament opnemen dat Stalin diende afgezet. Maar daarbij onderschatte hij de overlevingskracht en sluwheid van de Georgiër.
Stalin verbond zich handig met Zinoviev en Kamenev (beiden zouden tijdens de processen van 1936-39 door diezelfde Stalin vermoord worden!) tegen Trotski en zet deze laatste af als volkscommissaris voor defensie. Die bleef desalniettemin aanhoudend kritiek leveren op het beleid van Stalin: diens bureaucratische elite die de sociale ongelijkheid aanmoedigde, doelstellingen die kwantiteit (cf. Stachanov) boven kwaliteit stelden en een economie die zich in tegenstelling tot de klassiek-marxistische noodzaak onvoldoende kon meten met haar kapitalistische evenknieën. Stalin was er de man niet naar om deze binnenlandse oppositie te dulden en Trotski kon vrij snel een enkeltje Turkije boeken. Pogingen om via de Vierde Internationale het trotskisme wereldwijd te organiseren liepen op een sisser af omwille van sektarisme. Mooi voorbeeld was de kritiek op de Spaanse partij POUM die het extreem-linkse speelveld zo versnipperde dat Franco mede daarom makkelijk de macht kon grijpen. Ook in het buitenland bleek Trotski niet veilig voor Stalin's toorn. Uiteindelijk zou hij in Mexico worden vermoord met een pikhouweel (of ijspriem?) door sovjet-agent Ramon Mercader. De ironie was dat deze communist zich op het einde liet omringen door een ruime schare huispersoneel, een luxe die de modale kapitalistische Europeaan of Amerikaan zich niet kon veroorloven. Zo eindigde het leven van deze landbouwerszoon uit de Krim op een tragische manier, zeker als men weet dat hij daarvoor al zijn twee zonen én twee dochters zag sterven. De auteur bezondigt niet aan een historische oefening "wat als Trotski het pleit had gewonnen van Stalin", maar uit niets blijkt dat Trotski vreedzamere methodes zou hanteren dan Stalin. Meer zelfs, de vrees is dat Trotski actiever zou zijn geweest om het communisme wereldwijd te promoten, zeker in West-Europa na WO II. Maar nogmaals, dit is een zuiver persoonlijke gedachtesprong die Arthur Stam niet maakt.
Het boek telt hooguit 150 bladzijden en dient vooral gelezen als een biografie. Verwacht geen uitgebreide ideologische uitdieping van Trotski's politieke denken of een psychologisch-politiek exposé over zijn verhouding met Stalin. Maar over die onderwerpen zullen zeker wel andere boeken op de markt bestaan.
Displaying 1 of 1 review