Το τιμωρό χέρι του λαού: Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα, 1942-1944

by Ιάσονας Χανδρινός

Τα δραματικά γεγονότα που σημάδεψαν την ταραγμένη κατοχική διετία 1943-1944 στην Αθήνα και τον Πειραιά μέσα από το πρίσμα της δράσης δύο βασικών ένοπλων αντιστασιακών οργανώσεων –του Εθνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ) και της Οργάνωσης Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα (ΟΠΛΑ)– τίθενται για πρώτη φορά κάτω από το μικροσκόπιο μιας συστηματικής ιστορικής έρευνας. Φιλοδοξώντας να αποτελέσει μια πρώτη καταγραφή των αιματηρών γεγονότων που σημάδεψαν αυτήν την τελευταία φάση της γερμανικής κατοχής στο χώρο της πρωτεύουσας, το βιβλίο θέτει κάποιους βασικούς προβληματισμούς που αφορούν την εξέλιξη της πολιτικής του ΕΑΜ/ΚΚΕ στην πρωτεύουσα από την ανασυγκρότηση των κομματικών οργανώσεων το καλοκαίρι του 1941 μέχρι την Απελευθέρωση.

Στην Αθήνα και τον Πειραιά, η αλματώδης ανάπτυξη του ΕΑΜ, βασισμένου σε ένα εκτεταμένο οργανωτικό δίκτυο, τροφοδοτούσε το αντικατοχικό αίσθημα του κόσμου, οδηγώντας τον σε πλήρη ρήξη με το κατοχικό καθεστώς. Η όξυνση της ναζιστικής τρομοκρατίας σε συνδυασμό με την πολιτική πόλωση που κορυφώθηκε την τελευταία φάση της Κατοχής (1943-1944) οδήγησε σε έναν αιματηρό κύκλο εκτελέσεων, ανοιχτών μαχών και δολοφονιών στο κέντρο και τις συνοικίες της πρωτεύουσας ανάμεσα στις ελληνόφωνες κατοχικές δυνάμεις (Χωροφυλακή, Ασφάλεια, Τάγματα Ευζώνων) και τους «αντάρτες πόλης» του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ που κλήθηκαν να περιφουρήσουν ανοιχτά τις εαμικές και κομματικές οργανώσεις, αναλαμβάνοντας παράλληλα «μυστικά» καθήκοντα πληροφοριών, κατασκοπείας και εξόντωσης στελεχών του κατοχικού μηχανισμού. Η λειτουργία και δράση αυτού του «σιδερένιου βραχίονα του κόμματος» αποτελεί μία από τις τελευταίες άγνωστες σελίδες της κατοχικής ιστορίας.

Genres: History, Politics, Nonfiction

287 pages, Paperback

First published March 21, 2012

About the author

Ο Ιάσονας Χανδρινός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1984. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στην Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τον Σεπτέμβριο του 2015 υποστήριξε τη διδακτορική του διατριβή στο ίδιο τμήμα με τίτλο Πόλεις σε πόλεμο: Ευρωπαϊκά αστικά κέντρα στη ναζιστική κατοχή, 1939-1945 και θέμα μια συγκριτική μελέτη της ναζιστικής κατοχής σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις, με έμφαση στην μελέτη της καθημερινότητας και της αντίστασης (εκδόσεις Μωβ Σκίουρος, 2018).

Έχει εκδώσει το βιβλίο Το τιμωρό χέρι του λαού: Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα, 1942-1944 (εκδόσεις Θεμέλιο, 2012) το οποίο πραγματεύεται την ένοπλη κομμουνιστική αντίσταση στην Αθήνα την περίοδο της Κατοχής.

Από το 2007 έως το 2015 εργάστηκε ως επιστημονικός συνεργάτης στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (ΕΜΕ) και έκτοτε τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα στρέφονται στην μελέτη της σύγχρονης ιστορίας του ελληνικού εβραϊσμού.

To ακαδημαϊκό έτος 2016-17 ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Regensburg, όπου δίδαξε τέσσερα σεμινάρια με θέμα την Κατοχή και το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα.
Από τον Ιούνιο του 2016 εργάζεται ως επιστημονικός συνεργάτης του προγράμματος "Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα" του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου.

Reviews

[Alfred Brendel · Rating 5 out of 5]

Η ιστορία της ΟΠΛΑ λόγω της φύσης της δράσης της περιβάλλεται από ένα πέπλο μυστηρίου, θρύλων και συκοφαντιών, γεγονός που κάνει την ιστορική αποτίμηση του πραγματικού ρόλου της στα κρίσιμα γεγονότα της περιόδου 1942-'44, μάλλον δύσκολη. Με βάση αυτή την πραγματικότητα κρίνεται θετικότατα και είναι σε κάθε περίπτωση θεμιτή και αναγκαία η ερευνητική και συγγραφική προσπάθεια του ιστορικού Ιάσονα Χανδρινού να φωτίσει όσες πλευρές της οργάνωσης είναι δυνατόν να φωτιστούν. Το τιμωρό χέρι του λαού είναι ένα ακόμα λιθαράκι στην εξαιρετικά μοντέρνα ιστοριογραφία που έχει αναπτυχθεί την τελευταία δεκαετία από τη nouvelle vague των Ελλήνων ιστορικών και αφορά στην πολύ πικρή δεκαετία του 1940.

[John ... · Rating 5 out of 5]

Επιστημονική εργασία υψηλού επιπέδου. Κατά γενική ομολογία, η νέα γενιά ιστορικών στην οποία ανήκει και ο Ιάσονας Χανδρινός, έχει ανεβάσει αρκετά ψηλά το επίπεδο της ελληνικής ιστοριογραφίας, ειδικά για την περίοδο και τη θεματολογία του Β΄ ΠΠ, της Κατοχής και του Εμφυλίου όπου μέχρι πρόσφατα έκαναν πάρτι οι τσαρλατάνοι «ερευνητές» της εθνικοφροσύνης και οι απολογητές του δοσιλογισμού.

[Sevi Salagianni · Rating 5 out of 5]

Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η προσπάθεια που γίνεται από νέους ιστορικούς τα τελευταία χρόνια να αναδειχθεί η σύγχρονη-νεότερη ιστορία. Το βιβλίο του Χανδρινού σχετίζεται με τη δράση του ΕΛΑΣ και της (αδίκως δαιμονοποιημένης) ΟΠΛΑ στην Αθήνα. Αυτό που κάνει μοναδικό το βιβλίο είναι τόσο η πρόσβαση σε αρχειακό (και πολλές φορές αδημοσίευτο) υλικό, καθώς και σε προσωπικές μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν την περίοδο της Κατοχής και διηγούνται την εμπειρία τους ως μέλη αντιστασιακών οργανώσεων. Το συστήνω ανεπιφύλακτα και έχω στα to-read το νέο βιβλίο του Ι. Χανδρινού "Πόλεις σε πόλεμο".

[foteini_dl · Rating 4 out of 5]

O Χανδρινός μέσα απ’ αυτό το βιβλίο φωτίζει τα γεγονότα σε Αθήνα και Πειραιά κατά την περίοδο 1942-1944 μέσα από τη δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ. Και αν η δουλειά του ως ιστορικού ήταν κάπως πιο εύκολη όσον αφορά το κομμάτι του ΕΛΑΣ, μιας και οι πηγές είναι περισσότερες (έστω και αν κατά κύριο λόγο είναι μαρτυρίες και απομνημονεύματα, πηγές, δηλαδή, με υποκειμενικό χαρακτήρα), η αντίστοιχη που έγινε για τη δράση της ΟΠΛΑ ήταν πολύ πιο δύσκολη, μιας και είναι ανύπαρκτες οι ουσιαστικές πληροφορίες. Αναγκαστικά, ανέτρεξε σε μια σύνθεση στοιχείων από αρχειακές συλλογές, δελτία από τον παράνομο και κατοχικό Τύπο, μαρτυρίες μαχητών, ακόμα και δελτία πληροφοριών της Ειδικής Ασφάλειας.

Η σημασία του βιβλίου, λοιπόν, είναι ξεκάθαρα το γεγονός ότι πρόκειται ουσιαστικά για την πρώτη ουσιαστική προσπάθεια μελέτης της δράσης της ΟΠΛΑ, μιας οργάνωσης που-και λόγω του γεγονότος ότι ούτε τα ίδια τα μέλη της δεν μιλούσαν γι’ αυτή ακόμα και πολλά χρόνια μετά τον πόλεμο, σαν ένα είδος omerta-δαιμονοποιήθηκε όσο καμία άλλη στην Ελλάδα.

Στα θετικά του βιβλίου συγκαταλέγω και την αναφορά στη δράση των οργανώσεων που πήραν το μέρος των Γερμανών, όπως οι Εύζωνοι και η Ειδική Ασφάλεια, καθώς και τις ενδιαφέρουσες σημειώσεις.

Σίγουρα, το βιβλίο αυτό δεν μπορεί να αποκαταστήσει την ΟΠΛΑ (δε νομίζω ότι ήταν και αυτός ο σκοπός του συγγραφέα), λόγω και της αδυναμίας διασταύρωσης των ελάχιστων διαθέσιμων στοιχείων. Όμως, είναι μια πολύ καλή προσπάθεια για μελέτη και προβληματισμό, άρα και γόνιμο διάλογο, για όποιον θέλει να ξεφύγει από το επιφανειακό δίλημμα "μαύρη ή κόκκινη βία" και την επικρατούσα ιστορική (παρα)πληροφόρηση .

[Jason · Rating 5 out of 5]

Από τα καλύτερα βιβλία που έχω διαβάσει για τον εμφύλιο. Καθαρά επιστημονικό και με την απαραίτητη απόσταση του ιστορικού αναλυτή (αντίθετα με του ιστορικού δημοσιογράφου) δίνει μια ψύχραιμη ανάλυση των λίγων στοιχείων που υπάρχουν πίσω από την οργάνωση ταμπού που επί δεκατίες παρουσιάζονταν σαν ένα μαύρο (ή κόκκινο ) τρομακτικό κουτί. Παρότι βασίζεται σημαντικά σε μεταχρονολογημένες μαρτυρίες των πρωταγωνιστών, η κοπιαστική δουλειά του ιστορικού δίνει ένα πολύ καλό αποτέλεσμα. Αν αυτό είναι το έργο του συγγραφέα στα πρώτα συγγραφικά του βήματα, σίγουρα θα περιμένω αγωνιωδώς επόμενες μελέτες και δημοσιεύσεις. Περιλαμβάνει και ένα μεγάλο κομμάτι για τη δράση του ΕΛΑΣ γενικότερα το οποίο και αυτό έχει καινούργια στοιχεία. Σίγουρα απευθύνεται σε αναγνώστες που έχουν διαβάσει και άλλα βιβλία για τον εμφύλιο πριν.

Εν κατακλείδι: μια πολύ καλή και ψύχραιμη ιστορική μελέτη.

[Bluebird · Rating 4 out of 5]

Μία ψύχραιμη και διεξοδική παρουσίαση της δράσης του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ, η οποία ακολουθεί την ιστορική πορεία της πρωτεύουσας κατά την διάρκεια της κατοχής. Και αυτή η ένταξη της δράσης των ένοπλων ανταρτών στο συγκεκριμένο χωρικό και χρονικό πλαίσιο είναι που καταρρίπτει την δαιμονοποίηση και τον αφορισμό των δύο οργανώσεων. Τα ίδια τα γεγονότα που παρουσιάζονται ανατρέπουν την αφήγηση περί εθνικής ενότητας κατά του κατακτητή, αποκαλύπτουν την αγαστή συνεργασία των ελληνόφωνων και γερμανόφων φασιστών και τονίζουν την επιτακτηκή αναγκαιότητα της ένοπλης αντίστασης εναντίον τους για την διεκδίση της ελευθερίας της πρωτεύουσας και κατ' επέκταση της χώρας.

[John · Rating 5 out of 5]

Οτι έχω διαβάσει απο τον Χανδρινό είναι πλήρως ερευνημένο και καλογραμένο. Το θέμα είναι απο αυτά που αναγκαστικά πέρνεις θέση και το κάνει χωρίς φόβο και πάθος. Αξίζει για όσους ενδιαφέρονται για την συγκεκριμένη θεματολογία.

[Kostas Eftaxias · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετική δουλειά. Εμπεριστατωμένη ερευνα σε ένα πολύ σκοτεινό κομμάτι της εθνικής Αντίστασης.