Velika riznica predaka

by Béla Hamvas

Unknown Binding

About the author

Béla Hamvas was born in 23 March 1897 in Eperjes (Prešov). His father, József Hamvas was an evangelical pastor, teacher of German and Hungarian, journalist and writer. The family moved to Bratislava in 1898, where Hamvas completes his basic studies in 1915. After graduation, like his classmates, he entered voluntary military service and was sent to the front in Ukraine. He is sent back to Budapest for hospital treatment due to severe traumatic shock, but just after recovery, he's being drafted to the front lines to western Italy. He never reaches the battlefield, as his train was hit by a bombshell, wounding Hamvas, who was discharged.

In 1919 his father refuses to take an oath of allegiance to Czechoslovakia, whereby his family was expelled from Bratislava. They move to Budapest, where Hamvas attends Péter Pázmány University. Upon graduation he became a journalist at the newspapers Budapesti Hírlap and Szózat. Hamvas considered this job shallow and humiliating, but he had to support his family (his father was pensioned in 1924). Three years later he quits, as he finds a better job in the main library of Budapest. He is appointed as a senior librarian in 1927. By this time he is writing articles, reviews and essays for 25 different journals. He marries Ilona Angyal in 1929, but divorces in 1936 to marry Katalin Kemény in 1937. She was her partner in founding the Sziget circle, a literary group which later gains prominent members like Antal Szerb, László Németh, or Antal Molnár.

Nearly 20 years of library work is ended by World War II. Hamvas was drafted for military service three times. He continues his literary work while on the front lines - translating Laozi and Heraclitus among others. His first essay collection is published in 1943.

The couple survives the siege of Budapest. Their apartment is hit by bombing, destroying his library and manuscripts. Despite the Soviet siege and numerous harassment by authorities, 1945-1947 are his most fruitful years.

In 1948 he was placed on the b-list (interdiction from publishing) by the newly elected communist government, and was forced into retirement from his library job. While he published more than 250 works before his interdiction, most larger body of Hamvas's work was written anonymously later on. He gets licence to farm in the garden of his brother-in-law in Szentendre, and is tending plants between 1948-1951, in which time he also completes Karnevál, one of his major essay.

Between 1961-1964 he is employed as an unskilled worker in power plant buildings in Tiszapalkonya, Inota and Bokod, under harsh conditions. Whenever he has spare time, he translates from Sanskrit, Hebrew and Greek, and writes about the Cabala, Zen, and Sufism. Between 1959 and 1966 he completes Patmosz, his last major work.

Aged 67, he finally manages to get permission for pension. Béla Hamvas dies in 1968 in brain hemorrhage. He was buried in Szentendre.

In 1990 he receives the Kossuth Prize posthumously.

Reviews

[Marko Bojkovský · Rating 5 out of 5]

(tekst je dug, za modernog čoveka u žurbi, jer je rođen i umreće, savet da ga preskoči i da odmah čita knjigu, za onog što se nije rodio, pa samim tim i neće umreti... svakako ne moraš čitati ni ovaj tekst, pa ni ovu knjigu, jer već znaš sve što se i nema znati)

Posedovati moć čitanja srpskog jezika u poređenju sa nekim drugim, onim velikim, jezicima možda i nije neka silna privilegija, odnosno nije sigurno, no u ovom jednom slučaju i datom vremenu, oh jeste i to ogromna. Iz nekog razloga, koji je sam po sebi zanimljiv i tema za razmišljanje, ogroman deo radova mađarskog filozofa (koji to nije bio), esejiste, književnika i čega sve ne (a ponajviše probuđene i ponovo vaspostavljene sile pradavnog, pravog Čoveka) Bele Hamvaša jeste prevedeno na taj naš srpski jezik. Zašto je baš ovde, i praktično samo ovde, uz njegovu rodnu Mađarsku hamvaševo delo doživelo značajnu, da ne kažem kultnu, popularnost zaista je zanimljivo. Da li zbog očajanja koje nas je zadesilo, da li zbog prezira modernosti i činjenice da od svega onog dobrog iz modernog, zapadnog sveta jedva da je srpski narod nešto okusio, ali je zato preko leđa istrpeo sve ono najgrđe što je ta civilizacija ovom napaćenom svetu donela... Šta god da je tu, to seme što je posejao prvo sam Bela Hamvaš, a onda i svi ljudi koji su radili na prevodima njegovih dela, raduje. Raduje što ga čitaju i citiraju iu red najviših dometa ljudske misli, zajedno sa Genonom, stavljaju čak i grupice studenata sa naših filozofskih fakulteta, kao konačna, neophodna odbrana od mračnjaštva Ničea i Siorana i sličnih optših mesta koji su postali izmužena zabava za malograđanski tinejdžerski kliše.

Kada pokušavam drugima da dočaram svoje razumevanje sveta, odnosno suštinsko nepostojanje razumevanja već jednostavno i neposredno življenje u njemu, pokušavam se koristiti nekim što jednostavnijim, destilovanim rečenicama. Rečenicama koje smatram temeljnim. Ovaj atman je Brahman. Sve je Jedno. Život u jednoj dimenziji. A kao savete za početak hoda ka svetlu, lepoti i ljubavi dajem odlučno i potpuno odbacivanje ideje o pravolinijskom vremenu (što je naša istorijska uslovljenost toliko moćna i potpuna da je ovo naravno lakše reći, no učiniti) i kao možda najvažnija lekcija za promenu toka svesti od one uslovljene razumom, ka onoj primordijalnoj, otvorenoj, univerzalnoj jeste - Jedan je veće od dva. Čak, dva kao takvo i ne postoji, dva je tek raspolućeno Jedan, koje je sve što i postoji.

Za mene su te rečenice mantre za postojanje, poput pravoslavnog kyrie, eleison, koje večnim ponavljanjem nikako ne gube na snazi i lepoti, naprotiv. Ma koliko da sam svestan da su u današnjem svetu isprazna opšta mesta, kao i mnoge druge stvari, za mene su mnogo, mnogo više.
Često je i delo Bele Hamvaša takvo, ovde možda i manje no u Scientia Sacra, on će iz strane u stranu ponavljati poneku temeljnu misao univerzalnog čovečanstva, čak i svestan toga, pominjuući negde u ovoj knjizi budističku priču na tu temu - kako bi tako moćne i lepe rečenice i mogle da dosade, kao što i šum mora nikada ne dosadi.

Velika riznica predaka je, ako je ikada takvo delo postojalo i da mu takav opis pripada, kapitalno delo! Epohalno, monumentalno, temeljno. Originalna ambicija autora, sa ličnim prevodima i još velikom količinom studija i komentara je tek prometejski poduhvat jednog trudbenika da svom, u ovom slučaju mađarskom, narodu donese, sakupi, revalorizuje celoklupnu baštinu ljudske civilizacije. No, i u ovom okrnjenom obliku do kojeg do nas dolazi, na više od pet stotina strana, ali tako nabijenih lepotom i ljubavlju, je jedna od najvrednijih knjiga koje čovek za života može da pročita.

Baština. Naš prevod temeljnog pojma hamvaševe (i genonove misli), možda možemo reći i tradicija, no ta je reč kao i maltene svaka uprljana nekim svojim suprotstavljenim pojmom. Tako i kada Hamvaša zajedno za Evolom, Rene Genonom stavimo u "tradicionalističku školu evrospke filozofije 20. veka" činimo bolnu grešku. Oni to nisu. Oni su baštinari, oni (Evola ponajmanje od svih njih, no ipak nije bez značaja) donose, reinterpretiraju, revaloriziju, oživljavaju transcedentno znanje/ne-znanje, drevno sveto, univerzalno znanje što nije znanje oživljavaju, vraćaju ga posrnulom čovečanstvu.

Kabala je baština, sufi je baština, tao, zen, mahajana, alhemija, sankhja, orfika i pitagora su baština, izvorno učenje hrišćanstva je baština, a najkompletnija, najrazvijenija baština je - veda. Nije to religija i nije to filozofija, iako se ljudima može učiniti da jeste i to uglavnom samo jedno od ta dva. A istina je da su religija i filozofija raspolućeni, raspomamljeni, jadni otpatci baštine, to što unutar njih tu i tamo može sinuti genijalnost je više dokaz da ljudska genijalnost mora sinuti pa bilo gde i u bilo kom sistemu mišljenja, pre nego da religija i filozofija same po sebi imaju ikakvu vrednost, posebno ne u odnosu na baštinu. Baština je univerzalizam. Ne individualizam, a nikako ne ni kolektivizam. Baština je androgin (mada ne baš uvek, ali u svojoj razvijenoj, najvišoj lepoti jeste to), ona nije ni muško, ni žensko, iako je i jedno i drugo. Baština nije znanje, zato je i večna. Na naše oči vidimo kako znanje propada, kako nema vrednost dalje od nekog uskog i za istinsko postojanje nebitnog istorijskog razdoblja. Genijalnost Dekarta, Tome Akvinskog, Sv. Avgustina, Ničea, Aristotela nije sporna, ali je sporna njihova aktuelnost, kada god bi se zadubili u njihova dela ipak bi videli beskrajnu arhaičnost, prevaziđenost, makar esencija ostajala temeljna i za našu civilizaciju. Baština nije moderna, jeste arhaična ali samo posmatrano iz zagnjurenosti u dati istorijski momenat, no ispod tankog pokrova iluzije ona se olako aktuelizuje za mene, čoveka 21. veka ili nekoga koje živeo u 21. veku pre Hrista, na onaj način na koji se recimo Niče nikada ne bi mogao aktuelizovati i otvoritit za bilo koji um rođen pre 19. veka, kako bi Aristotel bio stran i neshvatljiv da je živeo 500 godina ranije. Hegel bi za neistorijskog čoveka bio budala, Buda gde god da se u (ne)istoriji pojavi je sveti, pravi Čovek.
Citat koji Hamvaš više puta ponavlja: "Knjiga enohova je i dalje najmodernija knjiga čovečanstva".

Ne bi bilo svrsishodno ovgde nabrajati dela svetske baštine koje Hamvaš analizira, čita i prinosi modernom umu, lista je podugačka i samo na minimalno predstavljanje svake bi otišlo previše prostora. Dovoljno je reći da je, koliko-toliko, pokriveno sve najvažnije, a da se za detaljniju revalorizaciju hrišćanstva konslutuje treći tom Scientia Sacre, takođe preveden na naš maternji. Bitnije je dati neke smernice, prikazati šta to od ove knjige možemo očekivati. Iako po sili pririode znanja u ovoj knjizi ne manjka, ona nije knjiga znanja, jer baština nije znanje. Nauka je znanje, istorija je znanje, medicina je znanje. Baština to nije. Baština je izvorno putokaz, danas je nažalost prvo oštra, opasna krivina u koju retko ko sme da uđe, pa tek onda, ako se iz te krivine izađe, tek onda postaje putokaz. Krivina koju valja savladati je istorija (ali i racionalizam, nauka, materijalizam), istorijska uslovljenost čoveka, zatvoreno, nekada univerzalno bivstvo. Baština je pravac i smer, ali samo jedan jedini. Dok čovek neprobuđeno i sneno živi rastrgnut, rasčeren između četiri pobesnela konja koje još zovemo istok, zapad, sever i jug, baština ima jedan pravac - ka središtu. Dok pali čovek posrće u četiri dimenzija, od kojih poslednja, vreme, jeste najgrđi demon, probuđeni živi u samo jednoj jedinoj. U središtu. Dok se biloški čovek rađa u datom istorijskom momentu, vuklja se i puzi ka svom odredištu, ka izlasku iz istorije, što je za njega i njegove žalosne saplemenike isto što i konačni kraj, jer ispod i iznad linije ne mogu videti, probuđeni sedi u središtu vremena koje se oko njega vrti bez kraja i konca.

Probiti iluziju pojavnosti, doći do prastanja, realizovati izvornog, pravog čoveka, Adama Kadmana kabale, je samo po sebi teško (mada i ne mora biti, koliko je teško ustaliti se tu), no ono što je za baštinu za sada nepremostiva poteškoća jeste kako do objaviti, kako to na najlakši, najrazumniji, na pogrešno tumačenje otporan način uraditi. Kako probuđen da probudi drugoga. Ne da mu da znanje, jer baština nije znanje, nego samo da mu pomogne. O toj muci govori i budistička i hrišćanska baština - budin najomiljeniji učenik je znao sva njegova učenja, sve njegove reči, no dugo, dugo nije mogao biti probuđen, u drugoj prilici tek jedan jedini učenik shvata budin nauk, a potresna nesposobnost Isusa da nađe učenike, a još više valjane učenike, je u samom Jevanđelju jedna od najvažnijih tema, predskazanje za budućnost. Kada vedantski duhovnik kaže da je svet iluzija, maja, to za racionalni, istorijski, filozofski, bilo koji neposvećen um zvuči tako mračno, tako pesimistično. A istina je tako jednostavna i prisutna sve vreme u toj kratoj tvrdnji. Zreli nar je za neprobuđen um objekat koji se može proždrati, nar je za njega nar i to je sve, za probuđenog nar je i dalje nar, tu je, ali i nije, negde treperi na ivici postojanja i nepostojanja, nar je nar, ali sada i više od toga i manje od toga. Ima svoju vrednost ali samo kao deo apsoluta u kojem se i probuđeni... probudio.

Takođe često ponavljam da je dubina baštine tolika da je razlika između hindu vedante i budinog učenja suštinski nepostojeća, iako na filozofskom, razumnom nivou ne može biti veće razdaljine između dva sistema - temeljna reč (advaita) vedante je atman, dok je budina ne-atman. Jedna uči o apsolutu koji je sve, a drugi o nepostojanju apsoluta, već samo praznine, a kako bi Nagarđuna konačno formulisao - i ta praznina i je prazna. Lepota, vekovečnost baštine je upravo u tome što bez ikakvog problema, živeti iz nje, i jedno i drugo je jednako tačno i nije tačno, a što je najdivnije, takvo sitničarstvo malog, smrtnog čoveka nema baš nikakvu vrednost, kao i naša "difoltna" (a zapravo iskvarena) poimanja sve siline objekata, od kojih je najtragičnije ono o Ja. To je istovetna misao koja se može naći i u ovoj knjizi. Čovek luta u svetu objekata, daje im konačnu i apsolutn uvrednost, voli ih želi ih ili ih se plaši ili ih mrzi. No probuđeni, maltene na mađijski način, ovladava objektima, razara privid o njima i nanovo ih stvara, ali sada ih vidi onakvim kakvi jesu, bez svoje sopstvene esencije - a da li esenciju nemaju ili je ta esencija univerzalni Brahman, kao što vidimo, samo po sebi nije bitno., već je bitno da su u momentu buđenja, objekti izgubili moć nad nama. I ideologije, religije, nacije su objekti, još očiglednije lažni od automobila, kuće, drveta, neba, mora. Život, smrt, Ja, čak vreme samo su objekti, iako najjači, najpodmukliji, takođe lažni i tlačiteljski. Ali lažni tek toliko dok ih primamo onakvim kakvim nam se čine, ako ideju o objektu prihvatamo kao ultimativnu stvarnost. Probuđen neće ostati bez vremena, kuće, drveta, ali će ih sada razumeti onakvim kakvim zaista jesu.

Baš kao i sve baštine sveta, na trenutke i istrgnuto iz konteksta i razumevanja, Hamvaš se može učiniti anti-životni, anti-prirodni, anti-racionalan i anti-feminin. No, on to nije. On je, kao i cela baština, protiv lažnog života, protiv lažnog znanja, protiv lažne prirode. Da je živeo u nekom drugom vremenu, neki drugi demoni bi ga mučili (možda filozofija da ona već nije bila irelevantan demon), no čoveka 20. veka je morao mučiti scijentifizam, ne smatrajući naravno da je on sam po sebi suvišan i da nema vrednost, no da jednostavno nije dovoljan. Iako to eksplicitno ne kaže, naravno da ne pada u grešku misli da je scijentifizam sam po sebi problem, jer je problem, kako je to i Hrist znao, a recimo dva milenijuma kasnije razni utopisti to ne znaju - problem čovekova iskvarenost. Nije problem um, ali pobesneli, surovi, sirovi razum koji je sam sebi cilj - jeste. I ne zato što nam u procesu svog divljanja donosi nove i nove igračke i tehnički progres, već zato što suštinski pati. Nije problem žena, priroda kao celokupni domen ženstvenosti, već razjareni naturalizam koji sem sebe ništa više ne vidi. Kada femini aspekt postojanja - priroda, materija (koja je maltene sita reč kao i mater, majka) podivlja, kada ostane jedini postojeći u Evropi, tada i strogo patrijarhalne (a domen oca je duh) baštine kakva je recimo Jevrejska, izgledaju privlačnije, iako su najlepše i najpotpunije baštine androgine - veda, mahajana, hrišćanstvo (izvorno, a ne pozniji organizovan sistem ortodoksije). Kada je naučnom revolucijom priroda stavljena na jedini tron stvarnosti u Evropi, mnogo je toga dobijeno, samim usredsređivanjem genija na konkretne pojavne probleme, no o tome koliko je izgubljeno jedva da se znalo do pojave Junga, u potpunosti tek sa Genonom i Hamvašem (mada patnju i prazninu u sredini duše, instinktivno su ljudi osećali, što se jasno očitavalo u umetnosti i filozofiji naučnog doba).

Baština nam pokazuje kako da se ustalimo u lepoti, onoj lepoti koja nije lepota dijalektičkog sveta posrnule Evrope, onoj lepoti kojoj nije samo ružno suprotstavljeno već i usamljeno, otuđeno, individualno, hladno, mračno, mrtvo. Isto onoj toploti, svetlosti kojoj nije negativan kraj samo tama i led, već i glad, ego, sebičluk, laž, smrad. Onoj ljubavi kojoj se ne suprotstvalja samo mržnja, već iluzija, istorija, politika, religija, filozofija, nacionalizam, liberalizam, komunizam. Taj blagi plamen ljubavi, ta beskrajna lepota što iz središta isijava na sve strane, kupa vascelo postojanje samo nakon jednog trena promene svesti.

Za kraj, misao iz sufi tradicije koju Hamvaš citira bar dva puta u ovoj knjizi: "Nisam hrišćanin, nisam Jevrejin, nisam pars, niti muhamedanac. Nisam istočnjak, nisam zapadnjak, nisam suvozemac, nisam morski. Ne potičem iz zemlje, niti s nebeskih tela koja kruže. Nije me rodila zemlja, ni voda, ni vazduh, ni vatra. Nisam stigao iz grada božijeg, ni iz praha, ni iz vekovečnosti, niti iz večne promene.. Nisam kod svoje kuće na ovom svetu, ni na drugom svetu, ni u raju ni u paklu. Otac mi nije Adam, majka mi nije Eva, nisam došao iz Rajskog vrta niti od anđela rajskog vrta. Moje je mesto ne-mesto, trag mi je istražen, ni telo, ni duša."

Takođe: "Ovaj događaj koji nije događaj ima tri momenta. Prvi je: sedim na obali reke i vidim da ptica čuči na grani vrbe, a granu ljulja vetar. Drugi je - nema drveta i nema ptice, nema vetra i nema reke i nema obale, ne sedim nigde i ne vidim ništa, jer nema pogleda, i nema mene koji bi video. Treći momenat - sedim na obali reke i vidim kako ptica čuči na grani vrbe, a granu ljulja vetar. Ništa se nije zbilo." I to je buđenje. I to je baština.

[Mihajlo Curcic · Rating 5 out of 5]

Read this book, people!
Chitajte knjigu, narode!