Dwie drogi

by Paweł Jasienica

Wciągająca i barwna monografia Pawła Jasienicy poświęcona powstaniu styczniowemu.

Kreśląc szerokie tło stosunków społeczno-politycznych i międzynarodowych, Paweł Jasienica analizuje przyczyny wybuchu i przebieg pierwszych miesięcy insurekcji. Okres przedpowstaniowy to tajne organizacje spiskowe, manifestacje patriotyczne krwawo tłumione przez władze carskie, okres żałoby narodowej, prowokacje policyjne, a także próby reform postulowanych przez Aleksandra Wielopolskiego i Andrzeja Zamoyskiego.

Jasienica, zwolennik poglądu o wpływie jednostek na kształt historii, przedstawia dramat ludzkich postaw i emocji, kreśli sylwetki przedstawicieli rywalizujących obozów politycznych, zakulisowe rozgrywki i misterne kombinacje. Ich ofiarą pada – zabity w sprowokowanym pojedynku – Stefan Bobrowski, wuj Josepha Conrada, naczelnik Warszawy, sprawujący faktyczne zwierzchnictwo nad powstaniem w pierwszych miesiącach jego trwania. „Bez tej postaci rozpoczęta walka mogła się łatwo przeistoczyć w artyleryjski niewypał” – pisze Jasienica i dodaje: „Dwa razy [los] wmieszał się w decydujący sposób w dzieje powstania styczniowego, obdarzając je dwoma niezastąpionymi ludźmi. Wtedy kiedy trzeba było wybuchającymi siłami politycznie pokierować, oraz wtedy gdy już tylko heroiczny finał mógł nadać sens zbyt długo trwającej walce. Obaj wybrańcy losu przypłacili swą rolę życiem. Że Traugutt doczekał się sławy, a Bobrowski zapomnienia, to już całkiem logiczne, skoro odpowiedzialni za główne błędy (oraz ich duchowi spadkobiercy) stali się naczelnymi prokuratorami”.

Genres: History

396 pages, Hardcover

First published January 1, 1963

Reviews

[book_matula · Rating 5 out of 5]

Pozwólcie, że zacznę recenzję podobnie jak poprzednia recenzja książki autora pt. „Polska Piastów” ze wglądu na tematykę jego książek. Jak sami wiecie, są takie książki historyczne, które kojarzą się z grubym tomiskiem, datami do wykucia i nazwiskami, które wylatują z głowy zaraz po sprawdzianie. Są jednak i takie, które czyta się jak opowieść o ludziach z krwi i kości. „Dwie drogi. O powstaniu styczniowym” autorstwa Pawła Jasienicy zdecydowanie należy do tej drugiej kategorii.
Fakt, to nie jest podręcznik szkolny, ale historia opowiedziana tak, że zaczynasz rozumieć, dlaczego młodzi ludzie w XIX wieku byli gotowi rzucić wszystko i pójść do lasu walczyć o wolność. Szkoda, że takich książek nie ma w szkołach oraz że mało mamy nauczycieli, którzy potrafią przekazać historie w sposób ciekawy. Tym razem autor bierze na warsztat temat powstania styczniowego, czyli jednego z najbardziej dramatycznych momentów w naszych dziejach. Zamiast skupiać się wyłącznie na bitwach i politycznych analizach, pokazuje coś o wiele ważniejszego m.in. spór o, to jak walczyć o Polskę. Tytułowe „dwie drogi” to dwie różne wizje działania. Z jednej strony romantyczna, pełna emocji wiara w zryw, w natychmiastową walkę. Z drugiej strony chłodniejsze myślenie, że może potrzeba więcej czasu, przygotowania, pracy u podstaw. I nagle okazuje się, że to wcale nie jest tylko historia sprzed ponad 160 lat. To jest historia o wyborach. O tym, czy działać impulsywnie, czy planować, czy podążać za sercem, czy za rozumem? Brzmi znajomo? No właśnie.
Według mnie to co najbardziej uderza w tej książce to, że powstańcy przestają być „postaciami z podręcznika”. Stają się młodymi ludźmi, często w wieku dzisiejszych maturzystów czy studentów. Mieli swoje ambicje, marzenia, zakochania, plany. I nagle musieli podjąć decyzję: iść do lasu, czy zostać w domu? Ryzykować życie, czy próbować przetrwać? Jasienica nie robi z nich ani świętych, ani naiwnych wariatów. Pokazuje ich jako ludzi, którzy działali w trudnej, wręcz beznadziejnej sytuacji.
Co ważne, autor nie moralizuje. Nie krzyczy, że ktoś miał rację, a ktoś się mylił. On analizuje. Tłumaczy tło polityczne, pokazuje napięcia między różnymi środowiskami, opisuje, jak wyglądała sytuacja w zaborze rosyjskim. Robi to jednak językiem, który naprawdę da się czytać. Szczerym bez sztucznej powagi. Czuć, że to pisał człowiek, który kocha historię i pragnie, aby inni również ją polubili. Dla młodych czytelników ta książka może być totalnym odkryciem. Bo nagle powstanie styczniowe przestaje być nudnym hasłem z lekcji historii. Zaczyna być historią o młodości, buncie i idealizmie. O tym, że wolność nie była czymś oczywistym, że za każde pokolenie ktoś wcześniej zapłacił ogromną cenę. To dzięki tym osobom jesteśmy tym, kim jesteśmy. Warto, a nawet trzeba pamiętać i mówić, aby kolejne pokolenia nie popełniały tych samych błędów.
Autor ma też tę supermoc czyli potrafi pokazać konsekwencję. Powstanie nie zakończyło się zwycięstwem. Było klęską militarną, ale jednocześnie miało ogromny wpływ na dalsze losy narodu. Zmieniło sposób myślenia o walce, o pracy organicznej, o budowaniu tożsamości. To nie jest czarno-biała opowieść. To historia pełna szarości, dylematów i trudnych prawd.
Jeśli ktoś boi się, że książka historyczna będzie trudna i przegadana, tutaj może się pozytywnie zaskoczyć. Pisze tak, że naprawdę chce się czytać dalej. Czasem aż trudno uwierzyć, że mówimy o wydarzeniach z XIX wieku, bo emocje są bardzo współczesne.
Dlaczego warto sięgnąć po „Dwie drogi”?Według mnie, aby lepiej zrozumieć, skąd wzięła się nasza współczesna Polska, aby dostrzec, że historia to nie tylko daty, ale przede wszystkim ludzie i ich decyzje, aby przekonać się, że można pisać o trudnych tematach w sposób wciągający i mądry jednocześnie. I wreszcie po to, aby zadać sobie pytanie: którą drogę ja bym wybrał?
Ta książka nie daje prostych odpowiedzi, ale zmusza do myślenia. A to w literaturze jest chyba najcenniejsze. Jeśli jesteś młody i historia kojarzy Ci się głównie z kartkówkami, spróbuj dać tej książce szansę. Może się okazać, że odkryjesz coś więcej niż tylko opowieść o powstaniu. Odkryjesz historię o odwadze, błędach, marzeniach i cenie wolności. A to są tematy, które nigdy się nie starzeją. Cieszę się, że miałem możliwość poznania twórczości Jasienicy. Mocno ciekawią mnie jego pozostałe książki. A wy? Znacie już tę pozycję? Może przeczytaliście inne, które chcecie polecić? Z przyjemnością poznam wasze zdanie.