Though it reads like a suspense novel, this memoir is Lisa Fittko's extraordinary story of life as an "enemy alien" in France before and after the German invasion of 1940. Escaping a French prison, Fittko and her husband found their way to the Pyrenees and, while awaiting permission to enter Spain, helped hundreds of refugees, including Walter Benjamin, escape deportation, torture, and death at the hands of the Nazis.
Het wedervaren van een Duitse vluchteling die als pacifist in het verzet kwam tegen de opkomende Nazi’s. Fittko noteert vele jaren wat haar toen overkwam, gelardeerd met af en toe overgebleven dagboeknotities.
De overlevingsdrang, de administratie, de heldenmoed om mensen via de Pyreneeën naar veiliger oorden te smokkelen (en zichzelf niet in veiligheid te brengen)… het wordt nuchter op papier gezet. Het overkomt je de vervolging, maar enkel met veerkracht en de hulp van vele Fransen lukte het Fittko om veilig in Cuba te komen. Het vroeg een hoge mentale weerbaarheid.
Ook hielpen Lisa Fittko en haar man Hans heel wat bekende Duitse kunstenaars te ontsnappen. Gelukkig. Netflix maakte o.a. gebaseerd op haar boek de reeks Transatlantic (2023). Daarin staat het Emergency Rescue Committee (ERC) in Marseille tijdens WOIl centraal, met Varian Fry als een van de centrale hoofdpersonages. Lisa is in de reeks een nevenpersonage. Dit boek kleurt haar verhaal beter in.
Weer eens een sterke aanrader, dit boek. ‘In Vlucht over de Pyreneeën. Mijn tocht met Walter Benjamin’ beschrijft Lisa Fittko de ontstellende gebeurtenissen die haar leven bepaalden in de jaren 1940/1941. Haar memoir verscheen pas in 1985. Nu, nog eens bijna veertig jaar later, is het vertaald. Haar toon is bescheiden, maar de feiten spreken voor zich en onthullen een heldhaftige, koelbloedige en groothartige vrouw. De ondertitel ‘Mijn tocht met Walter Benjamin’ verwijst naar de onderneming die als haar gloriemoment beschouwd wordt.
Lisa Fittko (Oezjhorod, in het huidige Oekraïne, 1909 - Chicago, 2005) komt uit een Joodse familie. Ze groeide op in Budapest en Wenen. Later, in Berlijn, was ze actief in het antifascistische verzet. Na Hitlers machtsovername in 1933 vluchtte ze naar Tsjechoslowakije. Daar ontmoette ze in Praag Hans Fittko (1903-1960), een Berlijnse journalist. Vanwege zijn fervente anti-Hitler stem was ook hij op de vlucht. Om ogenschijnlijk als echtpaar naar veiliger oorden te kunnen reizen, lieten ze zich door een rabbijn trouwen. Eerst trokken ze naar Zwitserland, vervolgens naar Amsterdam en tot slot belandden ze in 1939 in Parijs.
Stories of resistance fighters are not well documented in this fashion. The focus of the story isn’t the strength & boldness of a young, Jewish woman that chose to stay behind in Nazi Germany to work with promoting leftist political parties after her family escaped.
Instead, the author focuses on her tribulations of survival. She captures the perspectives of friends & loved ones from deportation to thriving after escaping internment. It enraptured how Jews & other ‘undesirables’ were treated in neutral & anti fascist European countries as well. The story covers quite a few more minor, yet relevant historical events of the era if you’re a history buff.
This entire review has been hidden because of spoilers.
What a courage, what a perseverance, what a sense for tact this woman Lisa Fittko had. If this would have been fiction, it would have been a sensational thriller. Not because of exaggeration in the use of language or the story line, but through the facts themselves, which are hard to imagine in normal times let alone in war time in Vichy France. The dedication of Lisa and her husband is extremely admirable. From the next printing on publisher Cossee would do wise to skip the subtitle, and put that only in the description. JM
De oorspronkelijke titel in het Duits heeft als ondertitel Erinnerungen 1940/41 en dat is correcter. Walter Benjamin is een klinkende naam en een van de vele vluchtelingen die door Lisa Fittko en haar man Hans in 40-41 geholpen zijn om van Frankrijk naar Spanje te vluchten via een geheime route door de Pyreneeën vlakbij de kust van de Middellandse Zee, maar hij is dus slechts een van de vele en maakt slechts een fractie uit van de herinneringen uit die tijd. Dit boek uit 1985 is een neerslag van in de jaren '40 neergepende dagboekfragmenten, aangevuld met herinneringen die later zijn neergeschreven. Lisa Fittko, zelf een joodse uit Berlijn, vluchtte samen met haar man Hans Fittko al in 1933 uit Berlijn weg om te ontkomen aan vervolging door de nazi's, vanwege Hans' antinazistische standpunten. Het boek begint in Parijs in 1940 wanneer ook daar Frankrijk onder druk van Hitler alle Duitsers en andere buitenlanders interneert en in het 'onbezette' zuiden van Frankrijk opsluit in kampen. Lisa en haar man zijn daarbij. Wanneer het Duitse leger verder oprukt zijn de Fransen die gevangenen liever kwijt dan rijk en worden de kampen opgeheven. Wat volgt is een periode van onduidelijkheid. Ze zijn vluchtelingen, in principe welkom in onbezet Frankrijk, maar in de praktijk vogelvrij. Hun streven is Frankrijk uit geraken, maar wat het doel dan is en hoe dat te bereiken, verandert geregeld samen met de voortdurend veranderende bepalingen, regelgevingen, willekeur, ... van alle mogelijke overheden in Europa en daarbuiten, op alle mogelijke niveaus (lokaal, bovenlokaal, nationaal en internationaal). Ze streven lange tijd naar een doorreisvisum voor Spanje en Portugal om zo met dan weer een inreisvisum naar de VS te geraken. Uiteindelijk belanden ze in Cuba. De flexibilteit en veerkracht die ze aan de dag leggen om schijnbaar onvermoeibaar mee te buigen met de winden die waaien en tezelfdertijd trouw te blijven aan wie ze zijn en aan hun principes, is enorm. In die zoektocht naar een vluchtweg en de nodige papieren, tijdens het wachten daarop, het heroriënteren wanneer een bepaald deel van de vluchtroute ontdekt/afgesloten/onmogelijk geworden was, helpen ze dus tientallen vluchtelingen die wel al over wat papieren beschikken de Pyreneeën over langs een weg die zij hebben leren kennen: voor dag en dauw op pad, samen met de Franse wijnboeren, zonder bagage of iets anders waardoor ze als vluchteling herkend zouden kunnen worden door de douaniers en vanaf een zeker punt alleen verder tot over de Spaanse grens. Wat me trof in dit relaas is datgene wat maakte dat ze overleefden, niet gepakt werden: ze gaan zo goed als mogelijk op onder de Fransen qua kledij en taal, stellen zich behulpzaam op, maar houden helder voor ogen welke hulp hen duur te staan kan komen ook al lijkt het misschien juist de uitweg te beloven (bv. spionage); verder ook de vindingrijkheid waarmee ze bij controles en allerlei andere hachelijke situaties het hoofd koel houden en een arrestatie of andere ellende weten te vermijden. De stijl is rechttoe rechtaan: Lisa Fittko vertelt zo getrouw mogelijk wat er gebeurd is, wie wat gezegd of gedaan heeft, zonder stilistisch vertoon. Behalve interessant om een beeld te krijgen van wat dat nu eigenlijk betekende om in oorlogstijd een vluchteling te zijn, lijkt het boek ook bijna een handboek hoe jezelf overeind te houden als vluchteling in een vijandige omgeving, en daarbij blijken eten, slaap en geld niet de grootste zorgen te zijn. Het hoofd helder houden, dat is opdracht nummer één.
„Doch hätte keiner von uns überleben können ohne die Hilfe von Franzosen in jedem Winkel des Landes – Franzosen, deren Menschlichkeit ihnen den Mut gab, diese verbliebenen Fremden aufzunehmen, zu verstecken, zu ernähren.“ (Zitat Seite 108)
Thema und Inhalt Ihren späteren Ehemann, den Journalisten Hans Fittko, lernt Lisa bereits in Prag kennen, wohin die junge jüdische Widerstandskämpferin 1933 geflohen ist. 1939/1940 werden sie in Frankreich getrennt in Internierungslager gesperrt, sie können entkommen. Auf vielen Umwegen erreichen sie Marseille, ein wichtiger Schritt, um Frankreich schnellstmöglich verlassen zu können. Sie haben die benötigten Papiere, doch es fehlt ihnen, wie vielen anderen Flüchtlingen, das französische Ausreisevisum, das nur in Vichy ausgestellt wird, welches jedoch unter deutscher Kontrolle steht. Daher kommt nur ein illegaler Grenzübertritt in Frage, von Banyuls-sur-Meraus über die Pyrenäen nach Spanien. Walter Benjamin ist der erste von vielen Menschen, den sie über diesen Weg führen. Gerade als sie selbst aufbrechen wollen, tritt Varian Fry vom Emergency Rescue Committee an sie heran. Er benötigt eine erfahrene Anlaufstelle vor Ort. Sie überlegen nur kurz, riskieren es, bleiben, und aus der Route Lister wird die F-Route, Rettung für Tausende von Menschen.
Umsetzung Unaufgeregt, ohne ihren immer gefährlichen, unermüdlichen Einsatz (oft gehen sie und Hans den Weg drei Mal pro Woche) zu glorifizieren, schildert Lisa Fittko die Ereignisse dieser Zeit. Sie beginnt mir einer kurzen Vorgeschichte, ihre Jugendzeit in Wien und Berlin, dann Prag. Es folgt der Sommer 1940 im berüchtigten Lager Gurs, immer unter der Gefahr, an die Deutschen ausgeliefert zu werden. Die Zeit in Banyuls-sur-Mer 1940/1941 wird in Tagebucheinträgen vom 12. Oktober 1940 bis zum 26. März 1940 geschildert. Daran schließt die endgültige Reise nach Kuba im Herbst 1941 an und eine kurze Zusammenfassung der darauffolgenden vierzig Jahre. Am Buchende findet sich eine Zeittafel, je ein Artikel über die Internierungspraxis in Frankreich, das Emergency Rescue Committee, ein Namensregister mit kurzen Lebensläufen und ein Verzeichnis der französischen Bezeichnungen und Redewendungen. Die Sprache von Lisa Fittko ist persönlich, lebhaft und interessant. Sie schildert detailgenau und präzise, wie sie die F-Route immer wieder anpassen müssen, neue Möglichkeiten suchen, ein Netzwerk aufbauen, erzählt von hilfsbereiten Menschen auf beiden Seiten der Pyrenäen, aber auch von dem Gegenteil davon. Es ist immer spannend und für alle Beteiligten lebensgefährlich, manche Ereignisse sind besonders problematisch, andere skurril-komisch und hier zeigt sich Lisa Fittkos Humor.
Fazit Dieses Buch ist eine Mischung aus autobiografischen Erinnerungen und Tagebuch, und ist gleichzeitig ein authentischer Tatsachenbericht dieser Zeit. Es sind zeitlos aktuelle Ereignisse, die hier erzählt werden und die durchgehend packende Spannung lässt zeitweise beinahe vergessen, dass es sich hier um die lebensbedrohliche Realität in einer furchtbaren Zeit handelt. Das vorliegende Buch ist auch eine empfehlenswerte, wichtige Ergänzung zu dem im Februar 2024 erschienenen, ebenso empfehlenswerten Buch „Marseille 1940“ von Uwe Wittstock.
De Nederlandse titel van dit non-fictie boek is wel misleidend. De tocht die Lisa Fittko met Walter Benjamin ondernam om in de Pyreneeën de Frans-Spaanse grens over te steken, neemt slechts een miniem deel van het verhaal in beslag. Dat wil niet zeggen dat ik het niet interessant vond. Dat is het wel. Ik heb via fictie (Ceders in de sneeuw" van David Gutterson) en non fictie (dit boek, "Vreemdeling in eigen land" Anna Haag, "Een mens valt uit Duitsland" Konrad Merz) gelezen hoe respectievelijk Japanners in het 1e boek en Duitsers in Frankrijk, Engeland en Nederland in de andere boeken, die tegen de Nazi's waren en hen zelfs bevochten, vervolgd werden en in kampen werden opgesloten. Het Vichy regime in Frankrijk spande echter de kroon! Dat leverde de Duitse tegenstanders van Hitler zelfs aan de Nazi's uit. Daarom vond ik dit boek boeiend en belangwekkend. Dergelijke zaken mogen we nooit vergeten want de geschiedenis kan zich steeds herhalen. Waarom dan toch maar 3 sterren: het boek was niet erg goed geschreven. Maar dat vond ik in dit geval minder belangrijk.
Na het lezen van "Marseille 1940" van Uwe Wittstock was dit boek van Lisa Fittko, die samen met haar man Hans één van de hoofdrolspelers was in het organiseren (begeleiden) van vluchtelingen door Fry uit Frankrijk, via Spanje en Portugal, een aanvulling. De oorspronkelijke titel van haar boek 'Mein Weg über die Pyrenäen. Erinnerungen 1940/41' is ook omvattender dan de ondertitel doet vermoeden. De tocht met Walter Benjamin beslaat slechts een aantal pagina's en loopt met de zelfmoord van Walter Benjamin overigens slecht af. Flauw van de uitgever om daar dan op basis van welke overwegingen een ondertitel op te bouwen. Het chronologisch overzicht achteraan is een meerwaarde. Evenals de lijst van betrokkenen bij het Emergency Rescue Committee (deels ook in Marseille voorzien). De 'volgende notities (over veertig jaar)' zijn echt te summier om een meerwaarde te betekenen voor deze uitgave.
All in all, this was a very good and informative read. Although, like many other readers of the Dutch edition, I was a little dismayed to find that the Benjamin-related episode is merely a vignette in the broader narrative. My wife and I walked the Chemin Walter Benjamin last year, so it was easy to imagine the setting in which Fittko's clandestine activities to guide refugees out of Vichy France took place. What is striking about this story is the amazing resourcefulness of the people who put their lives on the line against the fascist forces that were so destructively sweeping across Europe. Something to ponder in the current context.
The German author belonged to the anti-Fascist resistance with her husband. She details her imprisonment, the escape, the fear, the waiting, the resourcefulness, finally meeting up with her husband, and ultimately how they guided others fleeing across the mountains from France to Spain prior to the 1940 Nazi invasion. They were inexplicably fortunate to escape multiple obstacles along the way. Truly awe-inspiring.
Told in first person, this is the fascinating account of a German couple. They flee Germany and go to France. Lisa is Jewish. There they find themselves recruited into the Resistance to guide emigrees to the Spanish border. But the hook in this story is how she tells what happened. It is truly captivating.
Just finished reading the Catalan translation published by eds. Reremús. It is a great book for learning about the situation of german political refugees in Ww II France. Fittko’s writing is more journalistic than literary, precise and straightforward. Nevertheless she creates very clear descriptions and events are narrated with great rhythm. A very solid and interesting historical memoir.
Een belangrijk verhaal over Duitse anti-fascisten en hoe ze anderen hielpen vluchten van het nazi regime.Walter Benjamin in de titel is er toch vooral bijgehaald uit commerciële redenen lijkt mij, hij komt voor in het verhaal maar is slechts een van de vele mensen die over de Pyreneeën geholpen werd.
Waarom 3 sterren? Omdat ik het literair niet zo’n sterk werk vind
Un libro para recordar cuáles deben ser los valores del antifascismo y guardar un poco de fe a la humanidad o, al menos, a la capacidad de organización y resistencia
If you really want to know what life was like for European Jews during the rise of Fascism, read this book~! One of the best accounts of life as a resistance fighter I have ever read. Incredible woman, incredible life, incredible story.
Great memoir of aiding Jews and others to escape France during WW II in the Roussillon. Lots of talk of Banyuls-sur-Mer. Never strays far from personal experiences and observations. No finger pointing; only the facts.