De zelfdenker: Karel van het Reve 1921 - 1991

by Willem Melching

Geregeld hoor je de 'Wat zou Karel van het Reve hiervan vinden?' Meer dan twintig jaar na zijn dood is zijn werk nog springlevend en een ijkpunt voor fatsoenlijk denken over politiek en samenleving. Met grote scherpzinnigheid, een trefzekere pen en veel humor benaderde hij op onorthodoxe wijze alle mogelijke facetten van politiek, kunst en cultuur. Karel was een zelfdenker, wars van alle modes.

In deze biografie beschrijft Willem Melching de belevenissen van Karel in de Tweede Wereldoorlog, zijn afscheid van het communisme, zijn relatie met broer Gerard, zijn reizen naar de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, en zijn unieke positie als een van de interessantste columnisten en essayisten uit de Nederlandse literatuur.

Melching gaat in op Karels betekenis als strijdbare democraat die het opnam tegen onderdrukkende regimes, obscurantisten, modieuze praatjesmakers en iedereen die een loopje nam met de spelregels van de democratie. Naast het meer dan 6600 pagina's tellend verzameld werk en talloze interviews gebruikt Melching ook ongepubliceerde correspondentie als bron voor deze biografie.
Willem Melching is historicus. Hij publiceerde eerder boeken over onder meer Joseph Goebbels, Adolf Hitler, de DDR en de Bondsrepubliek.

416 pages, Hardcover

First published April 18, 2023

About the author

Willem Frederik Bernard Melching (1954) is een Nederlands historicus.

Melching studeerde geschiedenis aan de Universiteit Leiden en promoveerde in 1988. Sinds 1989 is hij als historicus verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Hij heeft – veelal samen met Marcel Stuivenga – een aantal publicaties op zijn naam staan over de Europese geschiedenis. Zijn specialisatie is Duitsland. Daarnaast publiceert hij regelmatig essays, onder andere in het Historisch Nieuwsblad.

Van Wikipedia

Reviews

[Anne Bergsma · Rating 3 out of 5]

Een beknopte biografie van een groot schrijver. De titel, De Zelfdenker, is goed gekozen. Karel van het Reve was, is en blijft een voorbeeld voor iedereen die niet met modes meewaait. Voor iedereen die wars is van onzin als identiteitsdenken grillen als het het niet aflatende gezeur over kansenongelijkheid en dergelijke praat. Melching schrijft dat het als bron gebruiken van de vorige biografie over Van het Reve, die van Ger Verrips, problematisch is, vanwege diens fouten en andere problemen. Jammer is het daarom dat ook Melching’s boek niet geheel vrij is van onnauwkeurigheden. Dat geeft niet zo veel, maar is wel ‘problematisch’, waar hij dit Verrips verwijt. Ook het gekarel begon me al snel tegen te staan.

[Frank · Rating 5 out of 5]

Adriaan van Dis vroeg Karel van het Reve in 1990: "Misschien is uw parkinson wel de wraak van het Opperwezen, met wie u altijd hebt gespot?" "Dat zou goed kunnen", antwoordde Karel. "Hij is erg kleinzerig." Prachtig boek.

[Hessel Beijaard · Rating 5 out of 5]

Geslaagde biografie. In deze opmerking zal ik mij richten op de biografie en niet de gebiografeerde. Iemand voor mij merkte op dat Melching helaas zich beperkte 'tot vooral een literatuurstudie en geen interviews'. Dat klopt niet helemaal, want Oom Karel zijn televisieoptredens passeren de revue. Daarnaast haalt een biograaf toch weinig stof uit interviews gevoerd in de man zijn eigen studeerkamer over onderwerpen die in die literatuurstudie aan bod komen.

Ik mag ook over de biograaf iets opmerken. Laat ik dan anderen niet herhalen en Melching hierop een compliment geven. Hij durft partijdig te zijn. Niet door de lezer zijn interpretatie van Van Het Reves gedachtegoed door de strot te duwen, maar door zijn actie te beoordelen. Nu was het Gerards actie – de broer van. Die stuurde een fax naar de dochter na het overlijden van haar vader met daarop een weinige hartelijke boodschap. Ik zal de boodschap onvermeld laten om Melching een paar lezers te bezorgen wier belangstelling ik nu weet te wekken.

De mening van Melching niet, want anders heb ik niets nieuws op te merken. Deze man, die nu radioactief gloeit van Karelstof, schrijft: "Gerard slaagde er zelfs op 75-jarige leeftijd niet in zijn jaloezie op zijn te zetten en de laatste eer te bewijzen aan zijn oudere broer." (p.321) Aangenaam verrast was ik door zijn mening want de mijne zou ik in zijn plaats niet durven te delen. Maar ik geniet van de zijne.

Van meningen komen meningen en ik zal ook in Gerards hoofd boren. Ik trof hetzelfde, maar bij het uitdraaien kwam nog iets mee – daar tussen de laatste drie groeven.
Daar vond ik geen jaloezie aan maar verdriet. Zijn hoofd barstte van verdriet.

Nog sterker dan jaloezie voel ik gemis. Niet alleen het gemis van je broer, maar het gemis van een broer met wie je jarenlang geen toenadering vond, die zich integendeel verder van jou verwondert: van je opvattingen, wat jij betekenisvol vindt, kortom, waar jij voor staat en naar handelt. Want van Gerards inborst – ik wil poëtisch of religieus zeggen maar daar gaat het niet eens om –, daar moest Karel niets van hebben. Wanneer Gerard Karel daarom koud en kil, levenloos en zonder persoonlijkheid noemt, voel ik het gemis van een broer die om jou en jouw authentieke beslissingen geeft. En mij lijkt niet onwaarschijnlijk dat dit gemis zich bij zijn overlijden omzet in afgrondelijke haat. Je bent niet jaloers op zijn kwaliteiten, zoals jij stelling neemt, je houdt van iets wat niet terughoudt van jou en dat nooit meer gaat doen en alle kansen vroeger – al nodig je uit en ontvang je hem hartelijk bij je vakantiehuis hij maakt grof gebruik ervan belachelijk te maken waar jij van houdt (zijn mythologische leven) – het is bitter voorbij. Ik zou ook de ander de schuld geven. Wie durft die last te dragen. Ik vind het kwaad Gerard jaloers te noemen.

[Annette Koster · Rating 3 out of 5]

Een biografie over Karel van het Reve leek me interessant. Hij wordt nog altijd geëerd als een scherpzinnig schrijver met een formidabele stijl. Ik wist weinig van hem, vooral herinnerde ik me hem als iemand die in de jaren zeventig en tachtig erg anti-links was, zijn tegenstanders heel zwart-wit en nogal karikaturaal afschilderde. Wel was hij te prijzen omdat hij voortdurend opkwam voor Russische dissidenten.
De biografie viel helaas tegen en dat komt vooral door de biograaf. Het verhaal is zeer oppervlakkig, kleine hoofdstukjes over zijn leven en activiteiten in chronologische volgorde. Veel details en dan soms ook nog onnodige herhaling. Geen enkele analyse bv. van de positie die Karel van het Reve in bovengenoemde decennia innam, niet van de ingewikkelde verhouding van Karel met zijn broer Gerard etc.
Melching identificeert zich erg met zijn onderwerp, heeft geen kritische houding en geeft m.i. soms een gekleurde beschrijving van gebeurtenissen, alleen al door zijn woordgebruik ( voortdurend spreekt hij bv.van modieus links).
Toch drie sterren: Karel van het Reve heeft een interessant leven: de ontworsteling aan zijn communistische afkomst, hij stond decennialang midden in het intellectuele debat. Het was ook leuk om al die ontwikkelingen in Nederland van de jaren vijftig tot de jaren negentig de revue te zien passeren. En Karel maakt karikaturen, maar is ook geestig en scherp.

[Anja Sorber · Rating 4 out of 5]

Prachtig boek. Interessant hoe hij zich ontworstelde aan zijn communistische jeugd. Bijzondere man ook: leidt jeugdkampen en doet aan toneel. Wat zou ik graag zijn commentaar horen op de wereld van nu. Schaam mij ook dat ik in de jaren tachtig de meute achterna liep terwijl hij zelf nadacht.

[Wilte · Rating 4 out of 5]

Mooie, heldere en zakelijke biografie van Karel van het Reve. Zelfdenker (term van Schopenhauer) is zeer toepasselijk. Ook van dat het niet enorme pil is (324 pagina’s).

Onderstaande citaten geven mooi beeld van inhoud en van Karel (om maar in stijl van boek te blijven) zelf:

Wanneer iets grootvader niet aanstond, dan sprak hij de woorden: 'Allemaal droossies, kwakerij van niks.Lange tijd dacht Karel dat 'droossies' Gronings dialect was, maar het bleek Jiddisch te zijn.
p24

Hoe je wél moet schrijven, daar kwam hij een tijdje later achter toen hij zelf gedachten over Tolstoj en literatuur op papier zette: 'En toen merkte ik dat er geen verschil mag zijn tussen een wetenschappelijk betoog en de uitdrukking van de "individuele emotie" (...) dat wil zeggen door zo te schrijven, dat wat je schrijft alles tegelijk is. Dit is een goede gedachte.' Karel zou dit uitgangspunt zijn leven lang trouw blijven: emoties over een bepaald onder- werp mochten nooit de begrijpelijkheid en de zakelijkheid in de weg staan.
p66

Bij herhaling benadrukte Karel het volstrekt tijdloze karakter van Gerards meesterwerk. Hij verklaarde dit uit het feit dat de auteur volstrekt neutraal taal- gebruik bezigt, zonder modewoorden of tijdsgebonden verwijzingenNiet alles wat Gerard schreef vond Karel even goed, maar een flink deel van zijn oeuvre, waaronder De avonden, hoorde volgens hem tot de top van de Nederlandse lite ratuur: 'die familie Boslowits, dat is gewoon alles zoals het is'.
p106

Het Amerikaanse politieke debat vond Karel een in- teressant fenomeen, het was namelijk: 'volkomen kinderlijk: het enige wat je doet is je tegenstander voor een complete leugenaar uitmaken'.
p138

Feiten hebben nog nimmer een geloof aan het wankelen gebracht
Karel ontwikkelde zich in de jaren 1967-1972 tot een politiek essayist van for- maat.' De hoofdthema's van zijn artikelen en boeken uit deze jaren waren litera- tuur, engagement, kritiek op het communisme, pleidooien voor politieke vrijhe- den en met name de vrijheid van meningsuiting
p179

Het mooiste compliment kwam van de Pravda. Deze schreef over hem: 'Karel van het Reve: een gifzwam, die tot leven is gewekt om de ideologische ondermijning van het socialisme te bewerkstelligen.'
p195

Broekhuis twijfelde bovendien aan de invloed van reclame op het gedrag van de mensen. Er was immers ook veel reclame die niets bereikte. Zo maakten de kerken al vele eeuwen reclame voor de deugdNiettemin komt de ondeugd on- der gelovigen even frequent voor als onder mensen die nooit een stap in de kerk zetten en nooit van de tien geboden hebben gehoord.'
p228

In zijn dankwoord formuleerde Karel zijn uitgangspunt bij vertalen. In na- volging van de dichter-vertaler P.CBoutens en zijn leraar Nederlands D.A.MBinnendijk wilde hij 'vertalen wat er staat'. 'Dus niet vertalen wat je denkt dat er zou moeten staan, niet vertalen wat je zelf op die plaats geschreven zou hebben, nee, alleen maar vertalen wat er staat, niets meer, niets minder."
p244

Daarom dacht links nog steeds 'dat Hitler miljoenen mensen liet vermoorden omdat hij nazi was, en dat Stalin miljoenen mensen liet vermoorden hoewel hij communist was'
p254

Op de vraag van Van Dis of het wellicht de wraak van het Opperwezen wasantwoordde Karel dat dat heel goed zou kunnen, want 'hij is nogal kleinzieligKarel geloofde niet in een opperwezen, op de vraag waarin hij dan wél geloofde antwoordde hij: 'In emoties, in menselijke goedheid, in fatsoen, in rechtvaardigheid.'
p317

[Maria Odijk · Rating 4 out of 5]

Een interessante biografie van een schrijver/essayist, waarvan ik toch niet zoveel wist. "Zelfdenker" definieert hem inderdaad goed. Hij had al vroeg door (ondanks zijn communistische opvoeding) dat de Soviet Unie niet de heilstaat was, die heel links-Nederland in die tijd vond dat het was.
Jammer, dat ik bijna nooit iets van hem gelezen heb. Dat moet ik nog proberen goed te maken.

[Kari-Anne Fygi · Rating 3 out of 5]

Jammer dat het vooral een ‘literatuurstudie’ is. Raadpleging van wat er al is. Geen interviews of mensen die anno nu wat over Van het Reve kunnen zeggen.

[Cornelis Broekhof · Rating 4 out of 5]

Was Karel van het Reve een integere, in de waarheid geïnteresseerde intellectueel, of was hij een dwangmatige ruziezoeker (net als broer Gerard) en een stelselmatige plichtsverzuimer? Deze biografie biedt argumenten voor beide opvattingen. De titel geeft al aan dat biograaf Willem Melching Van het Reve in de eerste plaats ziet als kritisch denker. En dat is natuurlijk ook de reputatie die Van het Reve tijdens zijn leven opbouwde als essayist, columnist en slavist. Veel in dit boek gaat dan ook over het werk dat hij publiceerde in die verschillende rollen, waarin hij steevast opviel door zijn eigenzinnige, maar altijd op redelijke argumenten gebaseerde stellingnames.

Gesubsidieerd schrijver
Maar Karel hield ook van ruziemaken. Zo zegt hij letterlijk: ‘Ruzies winden mij op, vooral als een van de partijen gelijk heeft’ (p. 274). Hij ging niet alleen ruzie niet uit de weg, hij was er ook geregeld bewust op uit, zo lijkt het, om mensen tegen zich in het harnas te jagen. En wie dan die gelijkhebbende partij was, spreekt voor zich. Een mooi voorbeeld was zijn standpunt in de discussie over de vraag of schrijvers, net als beeldend kunstenaars, voor hun werk gesubsidieerd zouden moeten worden door de overheid. Broer Gerard was een van de schrijvers die hiervoor pleitten en Karel had hierover gewoon zijn mond kunnen houden, of – uit loyaliteit met zijn broer – de kant van de schrijvers kunnen kiezen. In ieder geval had hij er zelf geen belang bij om zich in de discussie te mengen. Toch kon hij het niet laten om luid te verkondigen dat subsidie voor schrijvers onzin was. Schrijven kon je immers prima in je vrije tijd doen, naast een betaalde baan, zo argumenteerde hij. Tja, hij had makkelijk praten. Hij had zelf een betaalde baan. En hij schreef veel. Maar of hij dat deed in de vrije tijd? Over zijn arbeidsethos is het volgende te lezen: ‘Karels wetenschappelijke productie, exclusief gericht op vakgenoten, bleef beperkt tot enkele artikelen en bijdragen aan conferenties’ (p. 157). En dat voor iemand die meer dan 25 jaar als hoogleraar werkte aan de universiteit. Bovendien vermeed hij vergaderingen zoveel mogelijk en gooide hij post van het universiteitsbestuur ongelezen in de prullenbak. Je krijgt bijna de indruk dat Karel, in weerwil van zijn eerder genoemde standpunt, een schrijver was die zich maar wat graag liet subsidiëren door de overheid. Alleen heette die subsidie ‘salaris’.

Van het Reve hoogmoed
Een ander opvallend trekje van Karel is zijn houding tegenover anderen. Hij liet zich over anderen vaak zeer laatdunkend uit en niet alleen in de bekende debatten over de literatuurwetenschap, het communisme en de evolutieleer. Volgens Gerard leed Karel, net als hijzelf, aan ‘Van het Reve hoogmoed’ (p. 173). Maar, zegt Gerard, wat zich bij hem (Gerard) tot een ‘eerlijke en indrukwekkende grootheidswaan heeft ontwikkeld, bereikt bij [Karel] slechts het peil ener weinig belangwekkende pedanterie’ (p. 173). Niet verbazingwekkend dus, dat beide broers het geregeld met anderen aan de stok kregen. En met elkaar, trouwens.

Het Bureau
Ik schafte deze biografie eerlijk gezegd alleen aan omdat het ’t minst nutteloze item leek op de lijst van cadeaus waaruit mijn werkgever mij eens liet kiezen rond Kerstmis. Het bleek een verrassend goede keuze. Van het Reve was een man met interessante denkbeelden, ongeacht of je die denkbeelden deelt of niet. En het is boeiend om te lezen hoe zijn leven verliep in het licht van de tijd waarin het leefde. Zijn politieke overtuigingen bijvoorbeeld, die veranderden van pro- naar anti-communistisch, weerspiegelen (zij het niet gelijktijdig) de opkomst en ondergang van het Sovjet-communisme. En dat vrijbuiterige leventje aan de Leidse Universiteit past helemaal in het tijdsbeeld dat we kennen van Het Bureau van Voskuil (het Rusland Instituut van de Universiteit van Amsterdam, waar Karel werkte voordat hij een aanstelling in Leiden kreeg, lijkt zelfs wel een evenknie van het Bureau, met Jacques Presser in de rol van Beerta).

Al met al
Een minpuntje van deze biografie is dat de chronologie soms verwarrend is, met merkwaardige sprongen terug in plaats van vooruit in de tijd. Ook zou ik graag wat meer gelezen hebben over Karels privéleven. Maar al met al is dit een uitstekend en prettig leesbaar boek, dat een rijk beeld schetst van deze wonderlijke man.