What do you think?
Rate this book
Vrij man
Plaats vanDe Republiek der Zeven Verenigde Provinciën en de Nieuwe Wereld. arts en jurist Menno Molenaar, die na de vroege dood van zijn vader het genadebrood van zijn Rotterdamse koopmansfamilie eet, en eenzaam en koppig zijn weg zoekt. De jonge Menno Molenaar komt aan de Leidse Alma Mater in contact met twee die van de perverse Engelse lakenreder Dixon en die van de jonge radicale denkers rond Spinoza. Met een van hen, Adriaan Koerbagh, sluit hij vriendschap. Molenaar rondt zowel een studie rechten als medicijnen af. Ondanks zijn voorkeur voor de geneeskunst wordt hij door Dixon naar Den Haag gemanoeuvreerd om daar in dienst van raadspensionaris Johan de Witt informatie te verzamelen die de Engelsen in hun eeuwige conflict met de Nederlanden goed kunnen gebruiken. De werelden van de radicale, integere denkers en die van de rijke Engelsman en diens naar liefde hunkerende vrouw raken op voor Menno Molenaar onverdraaglijke wijze met elkaar verknoopt. Als de druk die Dixon geestelijk en lichamelijk op hem uitoefent te groot wordt, kiest hij voor een rigoureuze daad van extreem geweld, waarna hij scheep gaat naar de Nieuwe Wereld.In New York probeert Menno Molenaar in het reine te komen met het turbulente verleden. Hij streeft de vestiging van een ideale gemeenschap na volgens de regels van zijn radicale vrienden. Maar idealen laten zich niet zomaar realiseren en de last van het onbuigzame lot bepaalt uiteindelijk het teken waarin zijn leven definitief komt te staan.Dat is het verhaal van Menno Molenaar.Maar er is meer…Nelleke Noordervliet is onderdeel van het verhaal, zij wandelt met Menno Molenaar door het decor van zijn verleden. Zij schrijft zijn geschiedenis, die een vertekening is van de echte geschiedenis. Kan zij immers het verleden echt kennen, echt begrijpen? Ziet ze niet wat ze de problemen van haar eigen tijd teruggeplaatst in het verleden? Om haar blikveld te verruimen vervlecht Nelleke Noordervliet haar verhaal van Menno Molenaar met persoonlijke getuigenissen van mensen die Menno’s leven delen – historische personages als Lieuwe van Aitzema en Johan de Witt, en fictieve personages want Vrij man is en blijft een roman.
464 pages, Paperback
First published May 1, 2012
4 people are currently reading
88 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 21 of 21 reviews
May 11, 2015
2.5/5
Het laatste stuk was een stuk beter dan het begin (aka tot en met pagina 300). Dat einde was zo verdrietig.
MAAR DAN DIE LAATSTE ZIN
DIE LAATSTE ZIN
Dit boek zou ik niemand aanraden, maar wow. De laatste zin. Het trok het hele boek samen en maakte het zo veel logischer.
De laatste zin <3
Het laatste stuk was een stuk beter dan het begin (aka tot en met pagina 300). Dat einde was zo verdrietig.
MAAR DAN DIE LAATSTE ZIN
DIE LAATSTE ZIN
Dit boek zou ik niemand aanraden, maar wow. De laatste zin. Het trok het hele boek samen en maakte het zo veel logischer.
De laatste zin <3
January 11, 2026
Helder geschreven met een gelaagde inhoud. Menno en ik delen een studieachtergrond en Rotterdam als geboortegrond.
De interne conflicten die opspelen wanneer men door de transitiefases van het leven gaat, zijn mooi beschreven. De dood stond op de voorgrond voor een man die vrij wilde zijn. Treffend, misschien?
De tijdsperiode en de bijbehorende karakters zijn historisch gezien erg goed beschreven. Noordervliet heeft de tijdsgeest en de hoop en verlangens van de mensen feilloos gevangen.
De interne conflicten die opspelen wanneer men door de transitiefases van het leven gaat, zijn mooi beschreven. De dood stond op de voorgrond voor een man die vrij wilde zijn. Treffend, misschien?
De tijdsperiode en de bijbehorende karakters zijn historisch gezien erg goed beschreven. Noordervliet heeft de tijdsgeest en de hoop en verlangens van de mensen feilloos gevangen.
December 23, 2023
Aanrader!
November 27, 2014
Het verleden tussen spiegel en liefhebberij
'De ontmoeting met Menno Molenaar’, zo luidt de eerste zin van Nelleke Noordervliets roman Vrij man (2012), ‘vond strikt genomen niet plaats.’ De ik-verteller – een vrouw die in het boek geen naam krijgt, maar die duidelijke overeenkomsten vertoont met de expliciete auteur Nelleke Noordervliet – ontmoet Menno Maartenszoon Molenaar op een zinderende oktoberdag, ergens in de tweede decade van de eenentwintigste eeuw, op het dorpsplein van Woodstock. Met zijn ouderwetse kleren en zijn halflange haar doet hij haar eerst denken aan een overjarige hippie, een overblijfsel uit de flowerpower-tijd. Maar als ze aan de praat raken, merkt ze al snel dat hij met zijn gedachten in een ver verleden leeft en dat hij de symbolen van de moderne tijd, zoals een passerende auto (‘De ijzeren karren zonder paarden bedoel ik. Het ding dat net voorbij ging’) nauwelijks opmerkt. Waar hij wél veel van afweet, blijkt al gauw, dat is het dagelijks leven in de Nederlandse Gouden Eeuw. Menno Molenaar komt, net als de ik-verteller, oorspronkelijk uit Rotterdam; alleen zíjn vader heeft Descartes nog gekend. De ik-verteller is gefascineerd en ze verleidt Menno om haar zijn levensverhaal te vertellen. Het is dit verhaal, dat zich grotendeels afspeelt tegen de achtergrond van het politieke en intellectuele klimaat van de radicale Verlichting in de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, dat de basis van de roman vormt. Af en toe doorbreekt de ik-verteller de romanfictie door zichzelf weer even nadrukkelijk te laten horen. ‘Mijn wereld is er niet voor hem’, constateert ze bijvoorbeeld. ‘De zijne was er wel. De belangstelling voor het verleden is nu eenmaal eenrichtingsverkeer en doet dienst voor een beter begrip van het heden. Of is zomaar een liefhebberij.’
De verwijzing naar Descartes, op één van de eerste bladzijden van het boek, is niet toevallig. ‘Descartes’, doceert de ik-verteller, ‘probeerde de waarheid vast te stellen door middel van de rede. Dat was gevaarlijk in jouw tijd. Dat lokte protest uit van dominees en gelovigen, van machthebbers en professoren.’ Maar Menno Molenaar is niet onder de indruk. Volgens hem is de rede het enige middel om de waarheid te vinden en schrok Descartes terug voor de uiterste consequentie van zijn eigen filosofie: ‘… hij bleef rooms.’ En als de ik-verteller vervolgens vraagt of geloof dan niet in overeenstemming te brengen is met de rede, gromt hij: ‘Descartes’ godsbewijs rammelt. Het is een angstbewijs.’ Zelf heeft Menno zich voorgoed afgewend van het christelijke geloof. Maar de vraag is: wat stel je ervoor in de plaats? Welk houvast blijft er over voor iemand die elk dogma afwijst? Het zijn de vragen die hem zijn hele leven hebben beziggehouden: ‘Hoe te leven? Wat is de dood?’
Menno’s vader is geneesheer te Rotterdam, en een aanhanger van Descartes. Menno bewondert zijn vader. Het eerste beslissende moment in zijn leven vindt plaats wanneer Menno, als hij elf of twaalf jaar oud is, een stervende poes mee naar huis neemt en het dier, dat nog niet helemaal dood is, op de snijtafel van zijn vader dissecteert. Als hij de buik opensnijdt, blijken er jonge, nog levende katjes in te zitten. De moederpoes en de nog ongeboren jongen sterven onder zijn handen. Menno kijkt gefascineerd toe. Maar zijn vader, die hem betrapt heeft, wendt zich geschokt van hem af. Hij sterft een week later, onverwachts, en in Menno’s beleving is zijn vaders overlijden voorgoed verbonden met schuldgevoel en met zijn fascinatie voor de dood.
Na de dood van zijn vader moet Menno’s moeder aankloppen bij haar familie, rijke Rotterdamse kooplieden die haar huwelijk met de arme dokter als een mesalliance hadden beschouwd. Uit angst voor de eenzame weg van het rationalisme en voor de donkere driften in zichzelf neemt Menno een tijdlang zijn toevlucht tot de religie. Hij gaat theologie studeren in Leiden, waar hij college loopt bij Jacob Revius. Het feit dat hij een studiebeurs heeft gekregen van het stadsbestuur van Rotterdam vervult hem met trots, omdat hij hierdoor niet langer zijn hand hoeft op te houden bij zijn moeders familie. Maar hij beseft al snel dat hij een fout heeft gemaakt en door openlijk te kiezen voor een losbandige levensstijl met veel hoerenlopen, drank en dobbelen, stuurt hij aan op een verwijdering van het Statencollege.
In Leiden leert hij echter ook de jonge Baruch ‘Bento’ Spinoza en zijn vriendenclub kennen. Tegenover hen verwoordt hij voor het eerst waar zijn fascinatie voor de medische wetenschap vandaan komt: ‘Alles wat de professoren ons leren over God en de ziel en het eeuwige leven, over Bijbel en recht, over planten en dieren, over de geschiedenis – alle kennis die bestaat komt voort uit dit lichaam dat kijkt en denkt en voelt. Ik wil weten hoe het werkt.’ Dat is een gevaarlijke belangstelling voor een dominee in spe, merkt de jonge theoloog Adriaan Koerbagh op. Maar Menno houdt voet bij stuk; voor hem is de theologie geen wetenschap, maar ‘een middel om een denkwijze op te leggen en uit te dragen’. De vrienden zwijgen. Hier, beseffen ze, staat iemand die doet wat de omstandigheden van hem vragen, hij doet wat hij ‘moet’ doen, ‘maar zijn hart is er niet in’. ‘Het verhaal van Menno’s jeugd’, constateert de eigentijdse ik-verteller dan ook, ‘is afgerond op het moment dat hij zijn plunjebaal inpakt en de poort van het Statencollege zich achter hem sluit. Hij is dan negentien jaar, lichamelijk een man, geestelijk nog volop op zoek naar zijn kompas. Ambitieus maar zonder richting. Verscheurd tussen de eisen en de eer van de familie en zijn behoefte aan onafhankelijkheid. Iedereen in zijn tijd is afhankelijk, het individu – hoewel door renaissance en humanisme en reformatie herontdekt – is ingebed in een formele structuur van familie, kerkgenootschap en beroepsgroep. De drang daaraan te ontsnappen wordt niet gezien als hoogste goed.’
Menno vindt een baantje in het Theatrum Anatomicum. Het is vuil en nederig werk, maar tussen de lijken, nu hij studie kan maken van de menselijke anatomie, is Menno in zijn element. Daarnaast begint hij een verboden, maar lucratieve praktijk als abortusarts die de prostituees uit de achterbuurten van Leiden van hun ‘pakketje’ verlost. Hij geeft zijn zelfstandige bestaan op als hij de rijke Engelse lakenhandelaar Henry Dixon ontmoet, die hem in staat stelt om medicijnen en rechten te gaan studeren. Menno aarzelt aanvankelijk, maar Dixon chanteert hem met zijn verleden als aborteur. Ook is er vanaf het begin de suggestie van een (in die tijd eveneens verboden) homo-erotische relatie tussen de twee, hoewel het lang duurt voor de ik-verteller – die zelf door Menno gecharmeerd wordt – dit doorheeft. En passant begint Menno ook een verhouding met de vrouw van zijn weldoener, Elisabeth Dixon, niet beseffend dat Dixon, de aarts-intrigant, dit van tevoren heeft bepland. Omdat hij geen persoonlijke moraal heeft, geen vaste innerlijke maatstaf, is Menno manipuleerbaar. Terwijl hij dénkt dat hij zelf in vrijheid zijn keuzes maakt, wordt er feitelijk met hem gespeeld.
Zijn leven raakt nog complexer als Dixon hem na zijn studie een baantje bezorgd als klerk bij de Staten-Generaal in Den Haag, waar hij het vertrouwen weet te winnen van raadpensionaris Johan de Witt. Dixon is een politieke tegenstander van de republikeinen en hij wil dat Menno hem aan kostbare informatie helpt. Opnieuw is Menno geen dokter geworden en doet hij wat de omstandigheden dicteren. Om zijn autonomie te herwinnen begint hij ook voor een andere partij te spioneren. Gelukkig wordt hij er niet van, want eigenlijk is de onkreukbare De Witt de enige voor wie hij sympathie en respect voelt. ‘Bevrijd je,’ fluistert de eenentwintigste-eeuwse ik-verteller hem toe. ‘Luister naar je hart.’ Maar dat is een romantische opvatting waarvoor in Menno’s tijd geen plaats is.
Na een dramatische climax vlucht Menno naar Amerika, de Engelse kolonie die voor hij in Britse handen was overgegaan bekend stond als ‘Nieuw-Nederland’. Die naam is veelzeggend, want even lijkt het erop alsof Menno hier een nieuwe start kan maken. ‘Het risico is dat we de Oude Wereld nabouwen, de fouten herhalen’, zegt hij. ‘Deze plek heeft geen geschiedenis, maar wij wel. Ik weet niet of we ons verleden kunnen afleggen als een oude jas. Ik weet niet of we dat durven. Mensen willen wat ze kennen. Hier is te veel onbekend. Er is behoefte aan de zekerheid van oude patronen. Maar er is een sprong nodig. Dit land vraagt erom.’ Er moet een knop om en voor Menno betekent dat, dat hij wil breken met de ‘doelloze diepzinnigheid’ die hem in het verleden steeds heeft afgeremd, en wil kiezen voor een leven dat in het teken staat van ‘de wil en de moed’. Hij vindt steun bij een jonge vrouw die hij op het schip heeft ontmoet, de heldere en praktisch ingestelde Margje (‘Margje. Merg. Kern’). Met haar hoopt hij ‘als vrij man, los van God en de dwang van denksystemen, naar de plus en het wit [te] komen, en […] in een andere modus voort [te] gaan’.
Tussen de karige bagage die Menno uit patria heeft meegenomen, bevindt zich het Kort Verhael van Nieuw Nederlands Gelegenheit van Spinoza’s leermeester Franciscus van den Enden. Dit pamflet lag ten grondslag aan de poging van Pieter Plockhoy om in de Nieuwe Wereld een ideale nederzetting te vestigen, met inspraak en ‘evengelijkheid’ voor allen – een project dat jammerlijk zou mislukken. Margjes familie – het gezin van de stijl-calvinistische meubelmaker Christiaan Paets en nog wat aanhang – vormt voor Menno de kleine gemeenschap die hij nodig heeft om Van den Endens ideeën alsnog in praktijk te kunnen brengen. Even lijkt alles voor de wind te gaan. Maar onder de oppervlakte bouwen de spanningen zich op. Vader Paets, gesteund door de plaatselijke dominee, moet niets hebben van Menno’s vrijdenkerij; er is onenigheid tussen de grootgrondbezitters en de arme pachters uit de streek; en vader Paets’ zendingswerk onder de indianen zou wel eens tot een bloedige confrontatie kunnen leiden. En dan duikt er onverwachts iemand uit het verleden op die Menno’s zorgvuldig opgebouwde nieuwe leven volledig omverwerpt.
In Vrij man geeft Nelleke Noordervliet een levendig, gedetailleerd en rijkgeschakeerd beeld van het dagelijks leven in Nederlands’ Gouden Eeuw. Het feit dat het toneel telkens verschuift – van Rotterdam, via Leiden en Den Haag naar ‘Nieuw-Nederland’ – biedt haar de ruimte om verschillende milieus te schetsen en ook de centrale thematiek – ‘Hoe te leven? Wat is de dood?’ – in uiteenlopende contexten (godsdienst, moraalfilosofie, politiek) verder uit te diepen. Er zullen op dit moment weinig mensen zijn die deze periode even goed kennen als Noordervliet. Het boek is leerzaam, maar omdat je als lezer geboeid raakt door de ontwikkeling van Menno Molenaar, blijft het verhaal van begin tot eind spannend, alle 450 bladzijden lang. Vrij man is dan ook een feest voor lezers voor wie de belangstelling voor het verleden als doel op zich al genoeg is, als ‘liefhebberij’.
De constructie van een ‘ontmoeting’ tussen de zeventiende-eeuwer Menno Molenaar en de eenentwintigste-eeuwse ik-verteller lijkt er echter op te duiden dat Noordervliet heeft beoogd om met dit boek ook bij te dragen aan een ‘beter begrip van het heden’. De vraag ‘Hoe te leven?’ is natuurlijk een vraag van alle tijden, en één die Noordervliet ook in haar eerdere fictiewerken consequent aan de orde heeft gesteld. Daarbij betoont ze zich keer op keer een streng en systematisch denker. Spinoza’s lijfspreuk, ‘Caute’, zal ook haar hebben aangesproken: ‘Het gebod van voorzichtigheid slaat op het denken zelf, niet op de maatschappij waarin men denkt. Wees prudent en zorgvuldig in denken. Weeg af. Ontmasker vooroordelen. Denk tegen elk denken in. En presenteer je denken niet als dogma maar als stelling.’ Maar uiteindelijk heeft ook zij een soort geloofssprong nodig tegen de onherbergzaamheid van een wereld zonder enig houvast. Het antwoord dat in Vrij man wordt gegeven op de vraag wat er overblijft als je alle vertrouwde denkramen overboord zet en alleen op de ratio vertrouwt, lijkt zoiets als ‘mededogen’ te zijn. En dat is dan inderdaad geen dogma, maar een notie die zich in de loop van de roman in de lezer komt nestelen.
Als ‘mededogen’ de grondhouding is die ons optreden bepaalt, dan ligt daar ook het antwoord op een zeer specifiek probleem van deze tijd dat in Noordervliets roman zijdelings aan de orde wordt gesteld. Het denken van de Radicale Verlichting vormt – zoals de Britse historicus Jonathan Israel heeft laten zien – de oorsprong van onze moderne democratie, een samenleving waarin gelijkheid voor allen, vrijheid van geloof en vrijheid van meningsuiting als belangrijke waarden worden beschouwd. Daarom is het ook niet toevallig dat het verhaal in Woodstock begint: het Woodstock Festival wordt immers beschouwd als hoogtepunt van de tegencultuur van de jaren zestig. Door de opkomst van populistische stromingen als het fortuynisme en de PVV van Geert Wilders is het openbare leven in Nederland de afgelopen jaren echter verhard. Pim Fortuyns ‘Ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg’ heeft geleid tot een vrijmoedigheid die ver verwijderd is van Spinoza’s ‘Caute’. Aan de andere kant is de vrijheid van meningsuiting onder druk komen te staan, zoals onder meer is gebleken uit de moord op Theo van Gogh en het proces-Wilders. Noordervliet ziet een historische parallel in de vervolging van de theoloog Adriaan Koerbagh: ‘Het ging niet om de inhoud van Adriaans geschrift, het ging om een eerder recht: te mogen schrijven wat men wil. Dat was een discussie die de enge grenzen van de theologie ruim te buiten ging en raakte aan de fundamenten van de samenleving. Moest alles gezegd mogen worden? En waar lagen de grenzen, en wie bepaalde dat?’
Met Vrij man heeft Nelleke Noordervliet hoog ingezet. Het is een rijke roman, boordevol ideeën, avontuur en historische beschrijvingen. De postmoderne constructie met een eigentijdse ik-verteller die zich verslingert aan een zeventiende-eeuwse fictieve figuur is enigszins geforceerd, maar opent toch ook de deur naar reflectie op hedendaagse maatschappelijke tendensen. Daar komt nog bij dat het juist de confrontaties tussen heden en verleden zijn, die regelmatig wat humor in de roman brengen. ‘Zijn tafelmanieren waren zo irritant dat ik hem het gebruik van een vork aanbeval’, lees je dan bijvoorbeeld. ‘Dat vond hij wel een handig ding.’ En: ‘We maakten ruzie als een echtpaar dat al jaren is getrouwd…’
Nelleke Noordervliet, Vrij man. Amsterdam / Antwerpen: Uitgeverij Augustus, 2012.
'De ontmoeting met Menno Molenaar’, zo luidt de eerste zin van Nelleke Noordervliets roman Vrij man (2012), ‘vond strikt genomen niet plaats.’ De ik-verteller – een vrouw die in het boek geen naam krijgt, maar die duidelijke overeenkomsten vertoont met de expliciete auteur Nelleke Noordervliet – ontmoet Menno Maartenszoon Molenaar op een zinderende oktoberdag, ergens in de tweede decade van de eenentwintigste eeuw, op het dorpsplein van Woodstock. Met zijn ouderwetse kleren en zijn halflange haar doet hij haar eerst denken aan een overjarige hippie, een overblijfsel uit de flowerpower-tijd. Maar als ze aan de praat raken, merkt ze al snel dat hij met zijn gedachten in een ver verleden leeft en dat hij de symbolen van de moderne tijd, zoals een passerende auto (‘De ijzeren karren zonder paarden bedoel ik. Het ding dat net voorbij ging’) nauwelijks opmerkt. Waar hij wél veel van afweet, blijkt al gauw, dat is het dagelijks leven in de Nederlandse Gouden Eeuw. Menno Molenaar komt, net als de ik-verteller, oorspronkelijk uit Rotterdam; alleen zíjn vader heeft Descartes nog gekend. De ik-verteller is gefascineerd en ze verleidt Menno om haar zijn levensverhaal te vertellen. Het is dit verhaal, dat zich grotendeels afspeelt tegen de achtergrond van het politieke en intellectuele klimaat van de radicale Verlichting in de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, dat de basis van de roman vormt. Af en toe doorbreekt de ik-verteller de romanfictie door zichzelf weer even nadrukkelijk te laten horen. ‘Mijn wereld is er niet voor hem’, constateert ze bijvoorbeeld. ‘De zijne was er wel. De belangstelling voor het verleden is nu eenmaal eenrichtingsverkeer en doet dienst voor een beter begrip van het heden. Of is zomaar een liefhebberij.’
De verwijzing naar Descartes, op één van de eerste bladzijden van het boek, is niet toevallig. ‘Descartes’, doceert de ik-verteller, ‘probeerde de waarheid vast te stellen door middel van de rede. Dat was gevaarlijk in jouw tijd. Dat lokte protest uit van dominees en gelovigen, van machthebbers en professoren.’ Maar Menno Molenaar is niet onder de indruk. Volgens hem is de rede het enige middel om de waarheid te vinden en schrok Descartes terug voor de uiterste consequentie van zijn eigen filosofie: ‘… hij bleef rooms.’ En als de ik-verteller vervolgens vraagt of geloof dan niet in overeenstemming te brengen is met de rede, gromt hij: ‘Descartes’ godsbewijs rammelt. Het is een angstbewijs.’ Zelf heeft Menno zich voorgoed afgewend van het christelijke geloof. Maar de vraag is: wat stel je ervoor in de plaats? Welk houvast blijft er over voor iemand die elk dogma afwijst? Het zijn de vragen die hem zijn hele leven hebben beziggehouden: ‘Hoe te leven? Wat is de dood?’
Menno’s vader is geneesheer te Rotterdam, en een aanhanger van Descartes. Menno bewondert zijn vader. Het eerste beslissende moment in zijn leven vindt plaats wanneer Menno, als hij elf of twaalf jaar oud is, een stervende poes mee naar huis neemt en het dier, dat nog niet helemaal dood is, op de snijtafel van zijn vader dissecteert. Als hij de buik opensnijdt, blijken er jonge, nog levende katjes in te zitten. De moederpoes en de nog ongeboren jongen sterven onder zijn handen. Menno kijkt gefascineerd toe. Maar zijn vader, die hem betrapt heeft, wendt zich geschokt van hem af. Hij sterft een week later, onverwachts, en in Menno’s beleving is zijn vaders overlijden voorgoed verbonden met schuldgevoel en met zijn fascinatie voor de dood.
Na de dood van zijn vader moet Menno’s moeder aankloppen bij haar familie, rijke Rotterdamse kooplieden die haar huwelijk met de arme dokter als een mesalliance hadden beschouwd. Uit angst voor de eenzame weg van het rationalisme en voor de donkere driften in zichzelf neemt Menno een tijdlang zijn toevlucht tot de religie. Hij gaat theologie studeren in Leiden, waar hij college loopt bij Jacob Revius. Het feit dat hij een studiebeurs heeft gekregen van het stadsbestuur van Rotterdam vervult hem met trots, omdat hij hierdoor niet langer zijn hand hoeft op te houden bij zijn moeders familie. Maar hij beseft al snel dat hij een fout heeft gemaakt en door openlijk te kiezen voor een losbandige levensstijl met veel hoerenlopen, drank en dobbelen, stuurt hij aan op een verwijdering van het Statencollege.
In Leiden leert hij echter ook de jonge Baruch ‘Bento’ Spinoza en zijn vriendenclub kennen. Tegenover hen verwoordt hij voor het eerst waar zijn fascinatie voor de medische wetenschap vandaan komt: ‘Alles wat de professoren ons leren over God en de ziel en het eeuwige leven, over Bijbel en recht, over planten en dieren, over de geschiedenis – alle kennis die bestaat komt voort uit dit lichaam dat kijkt en denkt en voelt. Ik wil weten hoe het werkt.’ Dat is een gevaarlijke belangstelling voor een dominee in spe, merkt de jonge theoloog Adriaan Koerbagh op. Maar Menno houdt voet bij stuk; voor hem is de theologie geen wetenschap, maar ‘een middel om een denkwijze op te leggen en uit te dragen’. De vrienden zwijgen. Hier, beseffen ze, staat iemand die doet wat de omstandigheden van hem vragen, hij doet wat hij ‘moet’ doen, ‘maar zijn hart is er niet in’. ‘Het verhaal van Menno’s jeugd’, constateert de eigentijdse ik-verteller dan ook, ‘is afgerond op het moment dat hij zijn plunjebaal inpakt en de poort van het Statencollege zich achter hem sluit. Hij is dan negentien jaar, lichamelijk een man, geestelijk nog volop op zoek naar zijn kompas. Ambitieus maar zonder richting. Verscheurd tussen de eisen en de eer van de familie en zijn behoefte aan onafhankelijkheid. Iedereen in zijn tijd is afhankelijk, het individu – hoewel door renaissance en humanisme en reformatie herontdekt – is ingebed in een formele structuur van familie, kerkgenootschap en beroepsgroep. De drang daaraan te ontsnappen wordt niet gezien als hoogste goed.’
Menno vindt een baantje in het Theatrum Anatomicum. Het is vuil en nederig werk, maar tussen de lijken, nu hij studie kan maken van de menselijke anatomie, is Menno in zijn element. Daarnaast begint hij een verboden, maar lucratieve praktijk als abortusarts die de prostituees uit de achterbuurten van Leiden van hun ‘pakketje’ verlost. Hij geeft zijn zelfstandige bestaan op als hij de rijke Engelse lakenhandelaar Henry Dixon ontmoet, die hem in staat stelt om medicijnen en rechten te gaan studeren. Menno aarzelt aanvankelijk, maar Dixon chanteert hem met zijn verleden als aborteur. Ook is er vanaf het begin de suggestie van een (in die tijd eveneens verboden) homo-erotische relatie tussen de twee, hoewel het lang duurt voor de ik-verteller – die zelf door Menno gecharmeerd wordt – dit doorheeft. En passant begint Menno ook een verhouding met de vrouw van zijn weldoener, Elisabeth Dixon, niet beseffend dat Dixon, de aarts-intrigant, dit van tevoren heeft bepland. Omdat hij geen persoonlijke moraal heeft, geen vaste innerlijke maatstaf, is Menno manipuleerbaar. Terwijl hij dénkt dat hij zelf in vrijheid zijn keuzes maakt, wordt er feitelijk met hem gespeeld.
Zijn leven raakt nog complexer als Dixon hem na zijn studie een baantje bezorgd als klerk bij de Staten-Generaal in Den Haag, waar hij het vertrouwen weet te winnen van raadpensionaris Johan de Witt. Dixon is een politieke tegenstander van de republikeinen en hij wil dat Menno hem aan kostbare informatie helpt. Opnieuw is Menno geen dokter geworden en doet hij wat de omstandigheden dicteren. Om zijn autonomie te herwinnen begint hij ook voor een andere partij te spioneren. Gelukkig wordt hij er niet van, want eigenlijk is de onkreukbare De Witt de enige voor wie hij sympathie en respect voelt. ‘Bevrijd je,’ fluistert de eenentwintigste-eeuwse ik-verteller hem toe. ‘Luister naar je hart.’ Maar dat is een romantische opvatting waarvoor in Menno’s tijd geen plaats is.
Na een dramatische climax vlucht Menno naar Amerika, de Engelse kolonie die voor hij in Britse handen was overgegaan bekend stond als ‘Nieuw-Nederland’. Die naam is veelzeggend, want even lijkt het erop alsof Menno hier een nieuwe start kan maken. ‘Het risico is dat we de Oude Wereld nabouwen, de fouten herhalen’, zegt hij. ‘Deze plek heeft geen geschiedenis, maar wij wel. Ik weet niet of we ons verleden kunnen afleggen als een oude jas. Ik weet niet of we dat durven. Mensen willen wat ze kennen. Hier is te veel onbekend. Er is behoefte aan de zekerheid van oude patronen. Maar er is een sprong nodig. Dit land vraagt erom.’ Er moet een knop om en voor Menno betekent dat, dat hij wil breken met de ‘doelloze diepzinnigheid’ die hem in het verleden steeds heeft afgeremd, en wil kiezen voor een leven dat in het teken staat van ‘de wil en de moed’. Hij vindt steun bij een jonge vrouw die hij op het schip heeft ontmoet, de heldere en praktisch ingestelde Margje (‘Margje. Merg. Kern’). Met haar hoopt hij ‘als vrij man, los van God en de dwang van denksystemen, naar de plus en het wit [te] komen, en […] in een andere modus voort [te] gaan’.
Tussen de karige bagage die Menno uit patria heeft meegenomen, bevindt zich het Kort Verhael van Nieuw Nederlands Gelegenheit van Spinoza’s leermeester Franciscus van den Enden. Dit pamflet lag ten grondslag aan de poging van Pieter Plockhoy om in de Nieuwe Wereld een ideale nederzetting te vestigen, met inspraak en ‘evengelijkheid’ voor allen – een project dat jammerlijk zou mislukken. Margjes familie – het gezin van de stijl-calvinistische meubelmaker Christiaan Paets en nog wat aanhang – vormt voor Menno de kleine gemeenschap die hij nodig heeft om Van den Endens ideeën alsnog in praktijk te kunnen brengen. Even lijkt alles voor de wind te gaan. Maar onder de oppervlakte bouwen de spanningen zich op. Vader Paets, gesteund door de plaatselijke dominee, moet niets hebben van Menno’s vrijdenkerij; er is onenigheid tussen de grootgrondbezitters en de arme pachters uit de streek; en vader Paets’ zendingswerk onder de indianen zou wel eens tot een bloedige confrontatie kunnen leiden. En dan duikt er onverwachts iemand uit het verleden op die Menno’s zorgvuldig opgebouwde nieuwe leven volledig omverwerpt.
In Vrij man geeft Nelleke Noordervliet een levendig, gedetailleerd en rijkgeschakeerd beeld van het dagelijks leven in Nederlands’ Gouden Eeuw. Het feit dat het toneel telkens verschuift – van Rotterdam, via Leiden en Den Haag naar ‘Nieuw-Nederland’ – biedt haar de ruimte om verschillende milieus te schetsen en ook de centrale thematiek – ‘Hoe te leven? Wat is de dood?’ – in uiteenlopende contexten (godsdienst, moraalfilosofie, politiek) verder uit te diepen. Er zullen op dit moment weinig mensen zijn die deze periode even goed kennen als Noordervliet. Het boek is leerzaam, maar omdat je als lezer geboeid raakt door de ontwikkeling van Menno Molenaar, blijft het verhaal van begin tot eind spannend, alle 450 bladzijden lang. Vrij man is dan ook een feest voor lezers voor wie de belangstelling voor het verleden als doel op zich al genoeg is, als ‘liefhebberij’.
De constructie van een ‘ontmoeting’ tussen de zeventiende-eeuwer Menno Molenaar en de eenentwintigste-eeuwse ik-verteller lijkt er echter op te duiden dat Noordervliet heeft beoogd om met dit boek ook bij te dragen aan een ‘beter begrip van het heden’. De vraag ‘Hoe te leven?’ is natuurlijk een vraag van alle tijden, en één die Noordervliet ook in haar eerdere fictiewerken consequent aan de orde heeft gesteld. Daarbij betoont ze zich keer op keer een streng en systematisch denker. Spinoza’s lijfspreuk, ‘Caute’, zal ook haar hebben aangesproken: ‘Het gebod van voorzichtigheid slaat op het denken zelf, niet op de maatschappij waarin men denkt. Wees prudent en zorgvuldig in denken. Weeg af. Ontmasker vooroordelen. Denk tegen elk denken in. En presenteer je denken niet als dogma maar als stelling.’ Maar uiteindelijk heeft ook zij een soort geloofssprong nodig tegen de onherbergzaamheid van een wereld zonder enig houvast. Het antwoord dat in Vrij man wordt gegeven op de vraag wat er overblijft als je alle vertrouwde denkramen overboord zet en alleen op de ratio vertrouwt, lijkt zoiets als ‘mededogen’ te zijn. En dat is dan inderdaad geen dogma, maar een notie die zich in de loop van de roman in de lezer komt nestelen.
Als ‘mededogen’ de grondhouding is die ons optreden bepaalt, dan ligt daar ook het antwoord op een zeer specifiek probleem van deze tijd dat in Noordervliets roman zijdelings aan de orde wordt gesteld. Het denken van de Radicale Verlichting vormt – zoals de Britse historicus Jonathan Israel heeft laten zien – de oorsprong van onze moderne democratie, een samenleving waarin gelijkheid voor allen, vrijheid van geloof en vrijheid van meningsuiting als belangrijke waarden worden beschouwd. Daarom is het ook niet toevallig dat het verhaal in Woodstock begint: het Woodstock Festival wordt immers beschouwd als hoogtepunt van de tegencultuur van de jaren zestig. Door de opkomst van populistische stromingen als het fortuynisme en de PVV van Geert Wilders is het openbare leven in Nederland de afgelopen jaren echter verhard. Pim Fortuyns ‘Ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg’ heeft geleid tot een vrijmoedigheid die ver verwijderd is van Spinoza’s ‘Caute’. Aan de andere kant is de vrijheid van meningsuiting onder druk komen te staan, zoals onder meer is gebleken uit de moord op Theo van Gogh en het proces-Wilders. Noordervliet ziet een historische parallel in de vervolging van de theoloog Adriaan Koerbagh: ‘Het ging niet om de inhoud van Adriaans geschrift, het ging om een eerder recht: te mogen schrijven wat men wil. Dat was een discussie die de enge grenzen van de theologie ruim te buiten ging en raakte aan de fundamenten van de samenleving. Moest alles gezegd mogen worden? En waar lagen de grenzen, en wie bepaalde dat?’
Met Vrij man heeft Nelleke Noordervliet hoog ingezet. Het is een rijke roman, boordevol ideeën, avontuur en historische beschrijvingen. De postmoderne constructie met een eigentijdse ik-verteller die zich verslingert aan een zeventiende-eeuwse fictieve figuur is enigszins geforceerd, maar opent toch ook de deur naar reflectie op hedendaagse maatschappelijke tendensen. Daar komt nog bij dat het juist de confrontaties tussen heden en verleden zijn, die regelmatig wat humor in de roman brengen. ‘Zijn tafelmanieren waren zo irritant dat ik hem het gebruik van een vork aanbeval’, lees je dan bijvoorbeeld. ‘Dat vond hij wel een handig ding.’ En: ‘We maakten ruzie als een echtpaar dat al jaren is getrouwd…’
Nelleke Noordervliet, Vrij man. Amsterdam / Antwerpen: Uitgeverij Augustus, 2012.
December 27, 2018
Eindelijk aan dit boek toegekomen, het stond al lang op mijn lijstje. Ik heb het met veel genoegen gelezen en vind het een overtuigend boek. Menno Molenaar is een boeiend personage. De sfeer van de zeventiende eeuw is treffend beschreven. In veel recensies wordt er kritisch gereageerd op de aanwezigheid van de auteur in het verhaal. Dit heeft ze echter op zo'n soepele en natuurlijke manier gedaan, dat het extra diepte geeft aan het verhaal. In de controverse tussen verlichte denkers als Spinoza en Descartes en de calvinisten trekt Noordervliet duidelijk partij. Een vrij man is Molenaar pas als hij God achter zich heeft gelaten. Nu vraagt hij zich af: 'Hoe moet ik leven? Zeg me hoe ik moet leven.' De moraal is persoonlijk geworden.
May 28, 2023
Dit boek stond al een tijdje op mijn lijst “want to read” vooral vanwege het prachtige portret van Jan Lievens op de omslag. Achter de kaft schuilt een gevarieerd verhaal dat zich in het Holland van de Gebroeders de Witt en in koloniaal Amerika afspeelt. Een verlichte geest voor die tijd, Menno Molenaar, speelt de hoofdrol. Een droomman die als pennenvrucht uit Nelleke Noordervliet’s fantasieën is komen aanwaaien. De schrijfster duikt soms onverwachts in het verhaal op om zich te vergapen aan de hoofdpersoon, wat een beetje wonderlijk overkomt.
August 11, 2018
Skillfully written coming of age novel that is situated against historical-philosophical backdrop of Netherlands and New world around the 16th century with all its debates and intrigues. The narrator perspectives switches throughout the story, which gives the book a catchy dynamic. The author blends a real page turner with (fairly mainstream) philosophy, but on the whole, the book fails to leave a lasting impression.
October 15, 2018
Overtuigt als schets van de geschiedenis en filosofische ontwikkelingen van een roerige en beslissende tijd in de ‘vaderlandse geschiedenis’. Maar als roman vind ik dit boek niet geslaagd. Krampachtige constructie.
January 15, 2021
Ik vind dit boek een erg verwarrende verwarrende indeling hebben op sommige momenten.
Het is mij nogsteeds niet duidelijk hoe het nou precies zit, welk stuk zich in welke tijd afspeelt.
Verder was het verhaal redelijk filosofisch op sommige momenten.
Maar toch vind ik de onduidelijkheid overheersen.
Het is mij nogsteeds niet duidelijk hoe het nou precies zit, welk stuk zich in welke tijd afspeelt.
Verder was het verhaal redelijk filosofisch op sommige momenten.
Maar toch vind ik de onduidelijkheid overheersen.
August 13, 2013
Dit boek was een zeer aangename kennismaking met Nelleke Noordervliet. Ze laat je wandelen door de Nederlandse geschiedenis niet alleen door feitelijke beschrijving van gebeurtenissen, maar door jou daar een onderdeel van te maken. Je voelt wat het betekent om in oorlog te zijn met Engeland of een vrouw te zijn van 40 in de 17de eeuw; een vrouw wiens tanden spoedig zullen los gaan en uitvallen.
En toch, ondanks alle maatschappelijke en technologische ontwikkelingen laat de schrijfster op intelligente manier zien, dat de mens' zoektocht naar vrijheid en zingeving toen even belangrijk en spannend was als nu.
En toch, ondanks alle maatschappelijke en technologische ontwikkelingen laat de schrijfster op intelligente manier zien, dat de mens' zoektocht naar vrijheid en zingeving toen even belangrijk en spannend was als nu.
January 24, 2013
Vrij man is een historische roman die speelt tijdens de Gouden Eeuw. De nadruk ligt op het ontwikkelen van het vrije denken, los van God en Vaderland. De hoofdpersoon reist door Nederland én Amerika, wat de lezer veel te ontdekken biedt. Auteur Nelleke Noordervliet liet het daar echter niet bij. Om zich de hoofdpersoon beter voor te kunnen stellen geeft ze zichzelf een actieve rol in het verhaal. Geen geslaagd experiment.
February 27, 2014
Hard to get into because the religious debate didn't interest me much, but I loved the historical detail about daily life.From the moment he leaves for America, I enjoyed it more. Perhaps because you then read about the settlers and the debate is still about being a free man, but this time from the point of view of politics and power.
I wish it could give it more than a three, but I hated the role of the narrator.
I wish it could give it more than a three, but I hated the role of the narrator.
January 13, 2016
Ik heb het boek met veel plezier gelezen. Niet alles vond ik even boeiend, maar uiteindelijk valt alles mooi samen.. Het stuk waarin Menno naar Amerika gaat leest vlotter omdat er minst theologisch / politieke verhandelingen in staan. Ook de rol van de verteller is heel mooi gedaan. Echt een aanrader!
September 9, 2013
Levendig portret van intellectueel zeventiende-eeuws Nederland, en daarnaast ook een klassieke schelmenroman over een marginaal figuur die in contact komt met sommige van de meest interessante personen uit de Nederlandse geschiedenis (Spinoza en tijdgenoten).
February 10, 2015
Well, only managed to keep reading until page 80 or so. Not my type of book, I'm done (after trying two different books) with Nelleke Noordervliet. I'm not saying she doesn't know how to write, but it's just not my cup of tea.
July 9, 2012
Boeiende schrijfstijl. Noordervliet weet de personages beeldend in de tijd te plaatsen. Het boek moet liefst vandaag nog uit worden gelezen. Chapeau!
July 26, 2012
Heel mooi boek, los van de prettige schrijfstijl kan ik diverse componenten uit de vaderlandse geschiedenis weer goed in de context terugplaatsen. Verrassend perspectief!
December 4, 2012
Goed boek, even wennen aan de verteller. Historische roman over o.m. strijd om scheiding tussen staat en kerk in de Nederlanden van Johan de Wit. Prettige stijl. Aanrader
April 18, 2014
mooi tijdsbeeld
October 9, 2014
Mooie historische roman. Op een goede manier zijn de gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis verweven met een persoonlijk verhaal.
August 18, 2015
Verhaal geeft een aardige inkijk in het burgerlijke leven in de 17e eeuw in Nederland.
Displaying 1 - 21 of 21 reviews