Cuộc đời hai mặt phi thường của PHẠM XUÂN ẨNPhóng viên Reuters, Time, New York Herald Tribune... &Tướng Tình Báo Chiến Lược Việt NamPhạm Xuân Ẩn, một cái tên chứa biết bao điều bí ẩn, không chỉ với người Việt Nam, mà đối với cả rất nhiều chính khách và báo chí thế giới, đặc biệt là báo chí Mỹ. Người ta đã bình luận, tranh cãi, phỏng đoán và viết rất nhiều về ông, thậm chí còn làm phim tài liệu nhiều tập về ông, nhưng dường như còn có quá nhiều điều vẫn chưa được làm sáng tỏ. Cho đến khi một người Mỹ bắt tay vào cuộc... Đó chính là Larry Berman, nhà sử học, giáo sư chính trị học thuộc đại học California, một chuyên gia xuất sắc chuyên nghiên cứu về cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ. Năm 2007, quyển sách Perfect Spy - The Incredible Double Life of PHAM XUAN AN Time Magazine Reporter & Vietnamese Communist Agent (Điệp viên hoàn hảo - Hai cuộc đời khó tin (hay cuộc đời hai mặt theo cách gọi của Phương Tây về Phạm Xuân Ẩn, phóng viên tạp chí Reuters, Time và tướng tình báo Cộng sản Việt Nam)) của Larry Berman được xuất bản lần đầu tiên tại Mỹ đã gây chấn động dư luận Mỹ, kiều bào Việt Nam ở Mỹ và cả ở Việt Nam. Vì trước khi quyển sách này ra đời, rất ít người biết và hiểu về tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn, mặc dù ông là một nhân vật huyền thoại của chiến tranh Việt Nam. Có lẽ bởi vì cuộc đời của Phạm Xuân Ẩn, cũng giống như tên của ông, chứa đựng nhiều bí ẩn về con người và sự nghiệp của một nhà tình báo vĩ đại, tài năng và bản lĩnh nhưng lại vô cùng khiêm nhường, bình dị.Phạm Xuân Ẩn (sinh ngày 12/9/1927,…
Có những con người bước đi âm thầm giữa lịch sử, mang theo những bí mật không bao giờ được phép cất thành lời, nhưng lại góp phần định hình vận mệnh của cả một dân tộc. Họ không cần ánh hào quang, không cần tượng đài, nhưng chính phẩm cách và sự hy sinh lặng lẽ của họ đã khiến thời gian phải khắc ghi bằng sự ngưỡng mộ và trân trọng. Phạm Xuân Ẩn là một người như thế.
Cuốn sách Điệp viên hoàn hảo của giáo sư sử học Larry Berman không chỉ là một bản tiểu sử công phu về một trong những nhà tình báo chiến lược xuất sắc nhất thế kỷ 20, mà còn là một lời tri ân chân thành đến một nhân cách lớn, một người Việt Nam giản dị mà kiêu hãnh, âm thầm mà vĩ đại. Phạm Xuân Ẩn - người được cả bạn lẫn thù kính trọng - là một nhân vật mà chỉ khi đọc đến trang cuối cùng, ta mới hiểu rằng mình vừa lặng lẽ đi theo một cuộc đời hoàn toàn ngoại lệ.
Ông sống trong ẩn danh, nhưng cũng sống hết mình với vỏ bọc của chính mình. Cái tên “Ẩn” như thể một định mệnh. Một cuộc đời mà vẻ ngoài là phóng viên uy tín của tạp chí Time, là người nuôi chim kiểng và huấn luyện chó giỏi nhất Sài Gòn, là người bạn của những tướng lĩnh chế độ cũ và các nhà báo Mỹ, nhưng bên trong lại là một chiến sĩ tình báo chiến lược thầm lặng, truyền những mạch sống quý giá cho cách mạng. Điều kỳ lạ là chính ông cũng yêu quý cái vỏ bọc ấy, vì trong sâu thẳm, ông không sống giả tạo để che giấu con người thật, mà sống thật cả trong vai trò của một nhà báo - nghề mà ông mơ ước và hành xử với sự chính trực đúng mực.
Ẩn không làm tình báo vì tiền bạc hay danh vọng. Ông chiến đấu vì nhân dân mình, vì khát vọng độc lập dân tộc và công bằng xã hội. Tác giả Larry Berman đã viết bằng một niềm tin sâu sắc: “Phạm Xuân Ẩn là một nhà cách mạng với tâm hồn đầy lý tưởng đã chiến đấu để đất nước mình giành được quyền tự quyết về tương lai, cũng tương tự như những nhà ái quốc người Mỹ đã chiến đấu giành tự do.”
Cuộc đời ông là một chuỗi những xung đột nội tâm, mà ông phải tự mình cân bằng từng ngày. Một bên là nghĩa vụ với Tổ quốc, một bên là sự tử tế chân thành với những người bạn Mỹ. Một bên là bí mật sống còn, một bên là nghiệp báo chí khách quan. Và ông đã giữ được tất cả, bằng sự điềm tĩnh của một trí tuệ lớn và trái tim không nghiêng lệch.
Ẩn giỏi tiếng Anh, am hiểu văn hoá Mỹ, là người yêu động vật. Ông yêu chim vì “chim là biểu tượng của tự do”. Yêu cá vì “cá không biết nói và nó nhắc nhở ông phải biết giữ im lặng”. Và yêu chó vì “chó tượng trưng cho lòng trung thành với Tổ quốc và bạn bè.” Những biểu tượng ấy không hề ngẫu nhiên, nó nói lên triết lý sống sâu sắc, cô đọng trong từng hành vi nhỏ nhất.
Ông là một nhà phân tích sắc sảo, có khả năng diễn dịch những kế hoạch quân sự phức tạp, là người hiểu tư duy người Mỹ hơn bất kỳ ai khác trong chiến trường Việt Nam. Có tầm nhìn chính trị nên từ năm 1970, hầu hết bạn bè Mỹ của ông đều đã nhìn cuộc chiến bằng ánh mắt như ông từng nhìn. Nhiều người trong số họ, khi biết ông là điệp viên, không giận dữ, không phản bội, mà ngược lại càng thêm kính trọng. Một người bạn đã nói thay cho nhiều người: “Chúng tôi yêu Việt Nam, yêu ông Ẩn, chúng tôi hiểu tinh thần dân tộc. Người Việt Nam là bạn bè của chúng tôi. Ông Ẩn đã làm điều phải làm, cho đất nước, cho gia đình ông ấy. Ông ấy đã vun đắp tình bạn cho tương lai. Ông ấy đã tham gia trò chơi một cách thông minh nhất.”
Ẩn từng nói: “Những người kia là bạn của tôi, tôi không bao giờ làm đau họ, nhưng trong chiến tranh làm sao tránh được người vô tội gặp thảm hoạ. Tôi chỉ bảo vệ đất nước của tôi.” Sự nhân văn ấy luôn hiện diện trong mọi hành xử của ông. Không giễu cợt bên thua trận, không tự mãn bên thắng cuộc, không phản bội bạn bè dù là trong tâm tưởng.
Cuộc đời điệp viên là cuộc đời của sự im lặng. Ông hiểu rằng “chỉ cần một tích tắc sai lầm của bản thân cũng dẫn tới hậu quả là ông sẽ bị bắt hoặc bị giết.” Và mặc dù đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, ông không được phép xuất ngoại, kể cả khi con trai tốt nghiệp ở Mỹ. Gia đình phân ly, không được gặp mặt đầy đủ sau ngày đất nước thống nhất - đó là mặt trái cay đắng của một tấm huy chương lặng lẽ.
Ông luôn tự nhận mình chỉ là “một nhà cách mạng may mắn”, nhưng may mắn không thể lý giải hết sự khôn ngoan, bản lĩnh, lòng trung thành và sự hy sinh. Ông được vinh danh vì đóng góp trong trận Ấp Bắc, nhưng vẫn từ tốn: “Tôi không bao giờ có thể đeo tấm huân chương đó cho đến khi vở kịch kết thúc, tôi chỉ hạnh phúc khi đeo nó vào ngày giải phóng.”
Ẩn là người sống có trước có sau, trọng nghĩa bạn bè và nặng tình quê hương. Bà Thu Nhạn - vợ ông là một hậu phương vững chãi, can đảm trong âm thầm: “Là phụ nữ, tôi rất lo sợ. Tôi luôn sống trong tâm trạng sẵn sàng đối mặt với tình huống xấu nhất, khi nào cũng cảm giác như cá nằm trên thớt vậy.” Những người cộng sự như bà Nguyễn Thị Ba cũng đã góp phần làm nên “một trong những nhóm tình báo kỳ lạ nhất và hiệu quả nhất trong lịch sử”, theo lời tác giả.
Ẩn là người duy nhất sống trọn giữa hai thế giới: Đông và Tây, đỏ và trắng, sự thật và giả tạo mà không để đánh mất mình. Ông trân trọng nước Mỹ, yêu những người bạn Mỹ tử tế, và nói một cách khôi hài nhưng thâm trầm rằng: “Mỹ là một quốc gia tươi đẹp, với những con người dễ mến; họ chỉ không học thuộc lịch sử thôi.”
Thú vị thay, một điệp viên từng cất giấu cả mạng sống vào lớp vỏ bọc, lại rất mê tín. Suốt năm mươi năm, ông chỉ hút duy nhất một loại thuốc lá, và tin rằng mình được nữ thần bảo vệ, nên ông “cảm thấy mình có bổn phận phải bảo vệ phụ nữ.” Những chi tiết đó không khiến hình ảnh ông nhỏ đi, mà càng khiến ta thấy ông gần gũi, rất người và rất thật.
Gấp lại cuốn sách, ta nhận thấy đây không chỉ là một tác phẩm tiểu sử, mà còn là một công trình tri ân. Tấm lòng và sự dày công của giáo sư sử học Larry Berman dành cho Phạm Xuân Ẩn khiến từng trang sách thấm đẫm sự khách quan, tỉnh táo mà cũng rất giàu cảm xúc. Những cuộc phỏng vấn từ cả hai phía: thua trận và chiến thắng, cho thấy một Phạm Xuân Ẩn được nhìn nhận không phải chỉ là anh hùng, mà là một con người mang khí chất Nho giáo, vô cùng cởi mở, tiến bộ, bản lĩnh và tầm vóc.
Ông từng nói: “Trong đời mình, tôi chỉ có hai trách nhiệm. Một dành cho Tổ quốc như là nghĩa vụ bắt buộc. Cái còn lại là dành cho những người bạn Mỹ đã dạy tôi từ A tới Z, đặc biệt là nhân dân Mỹ. Ước nguyện của tôi là như thế này: chiến đấu cho tới lúc đất nước giành lại được độc lập và sau đó tái lập quan hệ ngoại giao và bình thường hoá quan hệ giữa người Việt Nam và Mỹ. Sau đó thì tôi có thể nhắm mắt xuôi tay thật mãn nguyện vào bất cứ lúc nào.”
Một ước nguyện giản dị và thanh thản như chính ông. Một người đàn ông cả đời nói ít, nhưng khi nói ra thì lịch sử lặng đi để lắng nghe.
Hình ảnh một gã nhà báo Time từ Mỹ về, mê chó, mê chim cảnh, đi trên chiếc Renault-4, súng ngắn trong túi, chó bẹc-giê to bên cạnh, rít thuốc lá nom ngang tàn, hào hoa lãng tử. Hình ảnh của một ông bác giản dị trong thời bình đạp xe từ quận 3 sang khu Thanh Đa xin mấy trái đu đủ xanh về làm thuốc cho chị. Đều là cùng một người - “điệp viên hoàn hảo” Phạm Xuân Ẩn.
Làm sao một người có thể sống giữa trung tâm quyền lực của chính quyền Sài Gòn, kết bạn với các tướng lĩnh, phóng viên Mỹ, mà vẫn giữ được lý tưởng cách mạng suốt hơn 20 năm, mà không bị nghi ngờ, không để lộ mình, và cũng không đánh mất nhân cách?
Mình không chỉ khâm phục lý tưởng sống và tinh thần làm việc của ông, mà còn xúc động bởi những tình bạn chân thành xuyên chiến tuyến, những góc nhìn lịch sử rất nhân bản về một thời kỳ đầy mâu thuẫn, sai lầm và hy sinh. Có lẽ điều đẹp nhất mà ông để lại không chỉ là chiến công tình báo, mà là cách ông đã sống: trọn vẹn, tử tế và không hề mất mình trong cơn bão lịch sử.
Tôi đọc cuốn sách này trong không khí tràn ngập niềm tự hào của lễ kỷ niệm 30/4 ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước. Đọc xong tôi thêm vào list danh sách những nhân vật lịch sử tôi ngưỡng mộ nhất tên của người điệp viên “may mắn” - bác Phạm Xuân Ẩn. Đúng như cái tên, bác đã sống một cuộc đời kép mà luôn mang trong mình những bí mật để đem lại mùa xuân thực sự cho nước nhà. Tôi gọi bác là Điệp viên may mắn vì chính bác cũng khẳng định như vậy, nhưng có thực sự là may mắn không! Tôi nghĩ cái may mắn lớn nhất đó là bác được tổ chức cho sang Mĩ học ngành báo chí. Để rồi từ bước đệm đó, cộng với phẩm chất tuyệt vời bác đã góp công mình vào chiến thắng lẫy lừng của dân tộc. Tuy nhiên có phải chỉ vì vậy mà tôi ngưỡng mộ bác không. Việt Nam có nhiều điệp viên tài giỏi, dũng cảm, kiên trung, có người vĩ đại như bác Phạm Ngọc Thảo khiến tôi chỉ cần nghe tới tên đã nghẹn lại vì xúc động. Nhưng điều tôi ngưỡng mộ nhất ở bác Phạm Xuân Ẩn là tinh thần dân tộc, 100% chỉ vì dân tộc của bác. Tôi nghĩ trong các điệp viên không ai yêu quý nước Mĩ như bác Phạm Xuân Ẩn, bác làm việc cho người Mĩ, học những điều tiên tiến và cách suy nghĩ từ người Mĩ, bác có những người bạn bè thân thiết nhất là người Mĩ ( hoặc 1 nửa người Mĩ) nhưng bác chưa từng hối hận và chưa có một giây phút nào chần chừ để lựa chọn giữa người Mĩ và dân tộc Việt Nam. Bác chiến đấu không vì hệ tư tưởng chủ nghĩa Xã Hội hay bất cứ một thứ gì khác mà chỉ vì dân tộc Việt Nam, vì Việt Nam phải được tự do định đoạt số mệnh của nó chứ không phải sống nhờ vào người Mĩ như cách chế độ nhà họ Ngô đã từng làm. Tôi thích cách bác Ẩn rạch ròi giữa niềm yêu quý cá nhân với sứ mệnh dân tộc. Hai điều đó vốn không mâu thuẫn với nhau. Hiểu được điều này nên nhiều người Mĩ đã lựa chọn tha thứ và vẫn kính trọng bác dù biết được sự thật bác là một nhà tình báo chiến lược, làm việc cho phía bên kia chiến tuyến. Với tư cách là người trẻ sống trong thời bình, từ cuốn sách đầy khách quan của nhà sử học người Mĩ viết về điệp viên hoàn hảo của Việt Nam, tôi nghĩ người trẻ như mình cần học cách yêu nước như bác Phạm Xuân Ẩn. Yêu nước một cách vừa sáng suốt vừa trung thành, nhận thấy được sự thiếu sót của đất nước, nỗ lực hết sức có thể để thay đổi bộ mặt của đất nước, đồng thời phải chiến đấu tới cùng để bảo vệ độc lập dân tộc.
Mình tìm đọc quyển sách này trong dịp lễ Quốc khánh, và càng tò mò khi tác giả là sử học người Mỹ, phỏng vấn viết về Sử Việt ở góc nhìn trung lập. Vì lý do này, nên mình đọc. Và không nghĩ quyển sách làm mình tò mò đọc một lèo trong vài ngày.
Quyển sách được ghi lại, qua những ngày tháng cuối đời của điệp viên Phạm Xuân Ẩn khi ông đang ở thời kỳ cuối của căn bệnh ung thư phổi. Càng đọc sâu về lịch sử càng đau lòng, vì cuộc chiến tranh Việt Nam vô nghĩa đó, không những đánh đổi bằng mạng sống của người Mỹ, mà cả người Việt Nam giữa 2 chiến tuyến (Cộng Hoà và Việt Cộng). Người tình báo này, đã sống đúng vĩ đại vì ông dành cả thanh xuân cho công cuộc tình báo dù ko được đào tạo bài bản về tình báo, nhưng có thể vượt lên trên đó là tình yêu nước, nên ông tự lĩnh hội và tự đào tạo mình để vượt qua nguy hiểm của công việc này. Dù khi chiến tranh qua đi, ông sống những năm cuối đời trong sự dằn vặt nội tâm. Vì những người bạn Mỹ mà ông đã làm việc cùng qua mấy chục năm, vẫn là tình bạn chân thật. Nhưng vì thời cuộc, ông đành gác lại chuyện riêng để làm vì mục đích thống nhất 2 miền nam bắc như lý tưởng cộng sản mà ông đã được lĩnh hội.
Có những bí mật trong cuộc đời tình báo, ông đã giữ lại cho đến chết mà vẫn chưa dc tiết lộ như cách ông dấn thân vào công việc này. Và nhờ công lao của ông, mà đất nước mới có cuộc tổng tiến công nổi dậy thống nhất đất nước vào tháng 04/1975. Để từ đó, chiến tranh chấm dứt. Nhưng nỗi đau của 2 phe vẫn còn lại cho đến ngày hôm nay. Dù là bên phe nào, thì đau khổ vẫn còn mãi ở các thế hệ sau, dù ở Việt Nam hay bên ngoài lãnh thổ…
Mình quyết định đọc cuốn này sau khi xem video phỏng vấn bác viral trên facebook. Muốn muốn tìm hiểu rõ hơn về cuộc đời của một con người bình thường nhưng phi thường này. Thật sự quá khâm phục bác và mình học hỏi được nhiều từ tính cách, phong thái làm việc cũng như mindset của bác. Cảm ơn bác vì những đóng góp vô cùng to lớn nhưng thầm lặng cho dân tộc. Nền hoà bình mà thế hệ chúng cháu hôm nay có được đều nhờ những hi sinh của các bác, các thế hệ đi trước đã quyết tử cho Tổ Quốc quyết sinh.
Mình vô tình đọc xong quyển sách bên thềm sự kiện A80 - kỷ niệm 80 năm ngày quốc khánh. Càng thấy trân trọng và biết ơn những đóng góp, hy sinh của cha ông ngày trước để có được hòa bình ngày nay. Ông Ẩn rất giỏi, nếu sinh vào thời thế khác, hẳn đã gặt hái rất nhiều thành công vang dội. Một lần nữa, xin trân trọng và biết ơn!
Gấp sách lại vẫn cảm thấy chưa thoả mãn. Không thể tưởng tượng được những gì những con người ấy đã trải qua trong suốt 30 năm chiến tranh. Vậy mà, lúc hoà bình rồi, cuộc sống quả thật với những thế hệ đã đi qua chiến tranh hẳn vẫn còn nhiều khổ cực, niềm đau, sự day dứt… mà họ mang theo cho tới cuối đời, mà thế hệ con cháu như chúng ta không thể hiểu và biết được..
Nắm bắt được những cột mốc quan trọng trong sự nghiệp học tập, thực chiến với với nghề phóng viên và tình báo của Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn. Chân dung nhân vật với sự nghiêm túc, mưu trí, dũng cảm trong công tác. Đặc biệt ấn tượng với sự đề cao giá trị tình bạn (với người Việt lẫn người Mỹ), trung thành với lý tưởng sống của bác.
Những người kia là bạn của tôi, tôi không bao giờ làm đau họ, nhưng trong chiến trang thì làm sao tráng được người vô tội gặp thảm hoạ. Tôi chỉ bảo vệ đất nước của tôi.
Mình đọc cuốn này vì một đoạn phỏng vấn của cụ Phạm Xuân Ẩn bất ngờ viral trên Facebook. Và đây quả là một quyết định không sai lầm của mình. Cuốn sách đã cho mình phiêu lưu qua những thăng trầm của đất nước trong chiến tranh chống Mỹ, ở đó mình bắt gặp những số phận, những cuộc đời, những tư tưởng, những suy nghĩ mà có lẽ chỉ những người trong thời thế rối ren như thế mới thấu hiểu, hay như Nguyễn Trải đã nói "Trải qua một cuộc bể dâu/ Những điều trông thấy mà đau đớn lòng". Suy cho cùng, chiến tranh là một bức tranh màu xám, ở đó có những điều xấu xí như giết chóc, âm mưu nhưng cũng có những điều tốt đẹp được thể hiện như lòng yêu nước, yêu dân tộc, sự nhân đạo, sự dũng cảm, và con người trong chiến tranh cũng không thể được đánh giá theo tư tưởng tư tưởng tốt hay xấu, họ là những kẻ ở giữa lằn ranh, sống và chết, tốt đẹp và xấu xí. Nếu không phân chia phe phá, kẻ thắng hay bại, họ chỉ là những người đang chiến đấu hết mình cho lý tưởng của chính mình. Về cụ Phạm Xuân Ẩn, mình thật sự vừa cảm phục và cảm thông cụ. Mình cảm phục cho tinh thần yêu nước, hết mình vì chủ nghĩa dân tộc, sự chuyên nghiệp trên cả 2 mặt công việc, tình báo và phóng viên. Nhưng hơn cả mình cũng xót xa cho ông, ông là người sống 2 cuộc đời và đôi lúc ông bị xé đôi bởi 2 cuộc đời ấy. Một người cả đời cống hiến cho lý tưởng của mình thế nhưng lại chấp nhận thực tại không như mơ. "Trong đời mình, tôi chỉ có hai trách nhiệm. Một dành cho Tổ quốc như là nghĩa vụ bắt buộc, cái còn lại dành cho những người bạn" "Chiến đấu cho tới lúc đất nước giành lại được độc lập và sau đó tái lập quan hệ ngoại giao và bình thường hoá quan hệ giữa Việt nam và Mỹ, sau đó thì tôi có thể nhắm mắt xuôi tay thật mãn nguyện bất cứ lúc nào" "Không, Không hề hối tiếc. Tôi phải làm việc đó. Nền hoà bình mà tôi chiến đấu để giành lấy có thể khiến đất nước này què quặt, nhưng chiến tranh thì có thể giết chết xử sở này" P/s: Trùng hợp làm sao, sau khi đọc cuốn sách này mình có dịp đi Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh và cảm thấy lịch sử như đang sống lại quanh mình.
Mình đọc quyển này sau cùng, đơn giản vì nó dày quá so với hai cuốn của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hải và Jean-Claude Pomonti. Nếu hai cuốn trước thiên về cảm xúc và những lát cắt cuộc đời ông Ẩn, thì quyển này lại nặng về tính tư liệu và sự kiện. Đọc “Điệp viên hoàn hảo'”, mình thấy rõ những nỗi buồn của ông Ẩn. Nỗi buồn đó không hẳn đến từ thời cuộc, mà đến từ việc ông không thể gặp lại nhiều người bạn cũ – những người không thể tha thứ cho sự “lừa dối” của ông và xem đó như một sự phản bội. Mình nghĩ đây có lẽ là nỗi day dứt lớn nhất đời ông, dù đó là lựa chọn bắt buộc vì Tổ quốc và dân tộc. Đọc đến đoạn ông dùng máy ghi âm để gửi lại những lời hỏi thăm cuối cùng cho bạn bè ở nơi xa, mình thực sự cảm thấy tiếc nuối và xót xa. Nhiều người thường thắc mắc: Vì sao ông Ẩn rất yêu nước Mỹ nhưng lại kiên quyết đánh đuổi đế quốc Mỹ khỏi Việt Nam? Có nhiều cách lý giải, nhưng với mình, câu trả lời đơn giản nhất nằm ở nhân cách của ông. Ông là người trọng tình nghĩa và giàu lòng trắc ẩn. Vì yêu đồng bào, ông không chịu nổi cảnh người dân bị áp bức, bốc lột, sống khổ sở. Nhưng ở chiều ngược lại, khi nhận được sự giúp đỡ từ những người bạn Mỹ, ông luôn trân trọng và ghi nhớ sâu sắc. Nhiều người cố giải mã thành công của ông qua việc ông được Pháp hay Mỹ đào tạo, nhưng họ quên mất rằng trước khi đi học ở bất cứ đâu, ông Ẩn trước hết là một người Việt Nam, mang trọn vẹn đặc điểm và tâm hồn của con người Việt. Về đánh giá, mình cho quyển này 4.5 sao. Thú thật, có những chỗ tác giả Larry Berman lý giải vấn đề theo quan điểm cá nhân của một người Mỹ mà mình không thực sự đồng tình. Mình hiểu những gì ông viết về giai đoạn của ông Ẩn sau chiến tranh, nhưng mình tin rằng mọi quyết định thời đó đều nằm trong dòng chảy khắc nghiệt của lịch sử. Đứng ở thời điểm hiện tại, chúng ta dễ dàng phê phán sự cứng nhắc, nhưng đặt vào bối cảnh 10 năm sau chiến tranh – khi vận mệnh dân tộc đứng trước nhiều thử thách – thì đó là những bước đi không thể tránh khỏi để bảo vệ sự ổn định. Ngay cả những nhà lãnh đạo thời đó, dù đã nhận ra nhu cầu thay đổi, cũng không thể dễ dàng đưa đất nước ra khỏi “đường rây” ngay lập tức vì những ràng buộc địa chính trị phức tạp. Chính ông Ẩn cũng từng nói “nghề nó như vậy” và ông bình thản chấp nhận mọi thứ. Và mình cũng chọn cách thấu hiểu và chấp nhận thực tế đó, giống như cái cách mà ông Ẩn đã bao dung với mọi thăng trầm của đời mình. Quyển sách này xuất bản khi ông Ẩn đã mất, nên có những việc mãi mãi sẽ “Ẩn” như chính cái tên của ông. Gập sách lại, mình cứ tiếc nuối mãi. Tiếc vì những cuộc gặp gỡ cuối đời không thành và tiếc vì giá như ông còn sống đến bây giờ để thấy Việt Nam đã phát triển ra sao, mối quan hệ Việt - Mỹ đã thay đổi tích cực thế nào. Một điều cuối cùng mình nhận ra là: Những người thực sự xuất sắc thường rất khiêm nhường. Họ không bao giờ xem vinh quang là đích đến cuối cùng, nhưng chính lý tưởng vì Tổ quốc vì dân tộc đã biến họ thành huyền thoại. Ông Ẩn chưa bao giờ nhận công lao v�� mình, ông luôn xem những gì mình làm được là nhờ “may mắn” chứ không phải vì mình “hoàn hảo”.