Op z'n laatst in november

by Hans Erich Nossack, Josephine Rijnaarts (translator)

Berthold Möncken, schrijver, en Marianne Helldegen, de echtgenote van een rijke ondernemer, ontmoeten elkaar voor het eerst bij de uitreiking van een literatuurprijs. Ze voelen zich onweerstaanbaar tot elkaar aangetrokken. ‘Met u is het de moeite waard om te sterven,’ zegt Berthold na de plechtigheid. Marianne verlaat spontaan man en zoon om met de schrijver mee te gaan.

Maar leven met Berthold is totaal anders dan ze zich had voorgesteld. Hij heeft stilte en rust nodig om te schrijven en eist dat niemand zijn werk in de weg staat. Marianne voelt zich weer alleen, verlaten en verveeld; ze slentert door parken en musea om de tijd te doden. Zelfs met Berthold bereikt ze het langverwachte geluk niet. Maar ondanks alles is ze ook niet ongelukkig. Toch keert Marianne na twee maanden terug naar haar gezin en probeert zich in haar oude leven te schikken. Ze kan de schrijver echter niet vergeten.

Als korte tijd later, in november, een toneelstuk van Berthold Möncken in de stad waar Marianne woont wordt opgevoerd, verschijnt de schrijver op de avond van de première dronken bij het huis van de Helldegens. En voor de tweede keer gaat Marianne met hem mee. Samen verdwijnen ze in de sneeuwnacht.

Een roman geschreven in zowel een poëtische stijl als in meesterlijke soberheid.

Genres: German Literature, Roman, Literature

312 pages, Kindle Edition

First published May 1, 1982

About the author

Hans Erich Nossack war ein deutscher Schriftsteller, der zunächst als Lyriker und Dramatiker, später jedoch vor allem als Prosaautor in Erscheinung trat.

Reviews

[Herman · Rating 5 out of 5]

Water stroomt steeds bergaf. Je kan het afremmen of even laten stoppen, maar zodra het weer kan, stroomt het weer verder alsof er nooit een belemmering is geweest. Zo ook met je levensloop als die reeds duidelijk vastligt. Moeilijke momenten kunnen evident zijn als het glashelder is dat ze onvermijdelijk zijn. Het leven moet geleefd worden zoals de bedding al is uitgetekend. Voor mij een heel mooi verhaal en het tweede topboek van deze schrijver!

[Reyer · Rating 3 out of 5]

I first encountered Hans Erich Nossack (1901-1977) through his novel The Impossible Proof , where he demonstrates a remarkable talent for portraying characters who consistently talk past each other. In Wait for November (1955), his protagonist Marianne appears equally lost in translation. Her marriage to industrial tycoon Max Helldegen suddenly seems futile when she meets author Berthold Möncken on the night he is awarded a literary prize – ironically funded by her husband.

Het was bijna alsof Berthold en ik alleen even met andere mensen waren gaan praten - hij met die Riebow en ik met de burgemeester - en ik, toen hij weer naar me toe kwam, alleen hoefde te zeggen: O, daar ben je weer! Terwijl hij nog niet eens wist wie ik was en hoe ik heette. En waar moest hij me aan herkennen? Er waren daar veel vrouwen, vrouwen van fabrikanten en ambtenaren. Ze zaten net als ik met hun kennissen aan kleine tafeltjes cocktails te drinken. Ik had een van die vrouwen kunnen zijn, niets onderscheidde me van hen. Alleen dat zij vrolijk met elkaar praatten. Ik praatte weliswaar ook en lachte als het nodig was, maar ik was verdrietig. Ik had een benauwd gevoel op mijn borst. Het tafeltje was ook zo klein, de anderen zaten zo dichtbij; als ze me per ongeluk aanraakten, kromp ik in elkaar.

I found the first of three acts, in which 28-year-old Marianne impulsively decides to leave with Berthold, the most striking. Nossack maintains a brisk pace while vividly portraying an unsatisfied woman seeking happiness through a drastic change. Meanwhile, her husband Max responds coolly, keeping up appearances. He perhaps reminded me of Alexei Karenin ( Anna Karenina ). I did have some reservations about the other two acts. The plot is interesting, but the protagonist’s emotions and insights did not always engage me.

[Fransien Vandeweghe · Rating 4 out of 5]

4,5 *

[Eulalie · Rating 5 out of 5]

Ik denk nog vaak aan dit boek ❤️

[Furait]

1955, wonderlijk existentialistisch verslavend licht geschreven vol zinzoekende bedenkingen met onwaarschijnlijk inlevingsvermogen en dat in een flutverhaal van verveelde burgervrouw zonder enige persoonlijkheid verlaat man en kind voor een haar onbekende schrijver die haar een zinnetje influistert, krijgt er na 2 maanden nul aandacht genoeg van en keert terug naar man en kind, tot... de schrijver terug opduikt en zijn zinnetje waarmaakt.

[Martine Geerardyn · Rating 4 out of 5]

Madame Bovary op zijn Duits.

[Angelique · Rating 3 out of 5]

In eerste instantie vond ik het verhaal tegenvallen. Maar na het besproken te hebben met de boekenclub, zit het toch beter in elkaar dan ik dacht. Het voortkabbelen van het verhaal en het ietwat besluiteloze gedrag van Marianne/Marion zijn irritant. Of kan dit gezien worden als de meesterlijke soberheid? Tegelijkertijd hoe 'mooi' is het dat de schrijver dit kan oproepen bij een lezer. Het existentialistische zit 'm eigenlijk al in dé zin waarmee Berthold haar verleidt: "Met u is het de moeite waard om te sterven." Is dit misschien ook het bewijs van een onrealistische romance in positieve zin? Aan het einde van het verhaal begrijp je dat deze zin alleszeggend is, voor de sfeer en voor het verloop van het verhaal. Zowel Berthold als Marianne zijn niet gelukkig maar wel op zoek naar het geluk. Maar wat is geluk en wanneer ben je gelukkig? In feite kunnen ze niet (meer) zonder elkaar, maar ook niet echt met elkaar leven. Het verhaal laat het spel van de sublieme liefde zien. Daarnaast is het ook wel een typische Duitse roman, terug te zien in de manier waarop het kille kapitalisme vorm krijgt (letterlijk in het personage Max), de positie van de vrouw als aanhangsel van de man, de hypocrisie en de schaamte over de oorlog. Dit laatste vooral door er maar niet over te praten dan wel in een soort van code taal (de stad D. staat voor Dresden?). Voor mij was de roman geen parel uit de jaren 50 maar wel een interessant boek.

[Truusje Truffel · Rating 4 out of 5]

Met haar zou hij willen sterven

Hans Erich Nossack (Hamburg, 1901–1977) studeerde literatuur en kunstgeschiedenis. Deze studies ruilde hij echter in voor een studie rechten, waaraan hij voortijdig de pijp aan Maarten gaf om in een fabriek te gaan werken en een opleiding te volgen om als bankbediende aan het werk te gaan. In die periode werd hij lid van de Kommunistische Partei Deutschlands (KPD). De nationaal-socialisten zaten hem echter op de hielen, maar hij wist aan hen te ontkomen. Tijdens het bombardement van Hamburg in 1943 verloor hij alles wat hij bezat, inclusief zijn manuscripten. In Der Untergang deed hij verslag van het verwoestende geallieerde bombardement op zijn geboortestad. Op z'n laatst in november verscheen in 1955 en betekende zijn grote doorbraak. Deze klassieke roman is nu vertaald door Josephine Rijnaarts en uitgegeven door Uitgeverij Oevers.

Op z'n laatst in november vertelt het verhaal van de dramatisch zoektocht van de achtentwintigjarige Marianne Helldegen: een zoektocht naar liefde, erkenning en zingeving tijdens de naoorlogse wederopbouw en de West-Duitse economische hoogconjunctuur. Ze zit gevangen in een gearrangeerd, benauwend huwelijk, waarin ze vooral dient als het verlengstuk van haar man Max die een winstgevend bedrijf runt. Iedere bediende in huis heeft een taak en zelfs voor haar eigen kind hoeft ze niet te zorgen. Veel intermenselijk contact ervaart ze dan ook niet. In wezen is ze eenzaam tussen anderen. Haar man leeft voor zijn bedrijf, maar hoe beter de zaken gaan, hoe meer hij zijn vrouw uit het oog verliest. 'Mijn man zegt dat iedereen me arrogant vindt. Terwijl ik zo verlegen ben als een klein meisje, ik kan het alleen goed verbergen.' De enige die haar wel begrijpt is haar schoonvader die bij hen inwoont.

'Geen mens weet wat geluk is, ook ik niet, want toen het er was vond ik alles zo vanzelfsprekend dat ik het helemaal niet als geluk beschouwde, eerder als... ik weet het niet, ik dacht er niet over na. Maar wat het is om ongelukkig te zijn, weet iedereen precies.'

Wanneer Max, ter meerdere eer en glorie van zichzelf, een literatuurprijs heeft uitgeloofd, wordt zijn vrouw geacht naar de Kunsthalle te gaan om hem te vertegenwoordigen en de prijs uit te reiken aan Berthold Möncken. De aantrekkingskracht tussen haar en de schrijver is groot en als bij donderslag zegt hij haar; 'Met u is het de moeite waard om te sterven'. Nogal onbezonnen neemt ze hem mee naar huis en pakt een aantal spullen in om met hem per trein te vertrekken naar... ergens, om te ontsnappen aan de leegheid van haar huwelijk. In de Duitse literatuurkritiek wordt Nossacks roman daardoor vergeleken met Flauberts Madame Bovary.
Marianne neemt wel de moeite om te wachten op de thuiskomst van haar man en brengt nog een laatste keer haar zoontje naar bed. Max wordt overrompeld door haar besluit om te vertrekken, maar lijkt haar actie niet echt serieus te nemen; 'En waar gaat de reis heen, als ik vragen mag?' Hij laat haar zonder slag of stoot gaan en verzekert haar ervan de goegemeente te vertellen dat zijn vrouw in een sanatorium zal verblijven.

Nossack schrijft zijn verhaal ingetogen, op een haast laconieke, prozaïsche wijze; met glasheldere, korte zinnen. De lezer wordt meegezogen door de koortsachtige innerlijke monoloog van de ik-figuur die – door middel van flashbacks en flashforwards – op de laatste periode terugkijkt, waarbij de auteur zich een meester toont in het psychologisch ontleden van zijn hoofdpersonage. Marianne is de onbetrouwbare verteller, maar ze heeft gezonde zelfkritiek die evenwel voortkomt uit onzekerheid. Het ingenieuze plot heeft enkele magische kantjes doordat Marianne letterlijk gebeurtenissen en conversaties vertelt waarbij ze zelf niet aanwezig is. 'Zo ongeveer moet het gegaan zijn, want zo ging het altijd.'

Berthold is niet vermogend; ze verblijven in verschillende pensions of hotels en leven van het geld dat hij incasseerde met de prijsuitreiking. Zij grote droom is om eens een Volkswagen te kunnen kopen. Hun beoogde geluk is echter van korte duur. Hij wordt volledig opgeslorpt door het toneelstuk dat hij aan het schrijven is en hierdoor vergeet hij aandacht aan Marianne te schenken. Het duurt zelfs enige weken voordat hij met haar in één bed wil slapen en hij is ronduit kribbig. 'Het is of geluk niet mag.' Ze verveelt zich en brengt haar dagen vooral buitenshuis door; in parken en musea. In de vele discussies kunnen ze elkaar niet meer bereiken. 'Het lag allemaal aan mij, ik was te ongeduldig.'

'Zijn werk daar, zijn schrijven is alleen maar een voorwendsel, zegt hij. Ik weet niets van hem, ik weet niets van die andere wereld die hem kwelt en waar hij aan kapot gaat.'

Uiteindelijk besluit ze terug te keren naar man en kind, en deze keer is het Berthold die haar niet tegenhoudt. Als vanzelfsprekend en zonder afkeuring laat Max haar weer binnen in zijn gezin. 'Wanneer we elkaar tegenkwamen, lachten we vriendelijk naar elkaar.' Zij doet consequent alles waarvan ze denkt dat de ander het op prijs stelt. 'Ik las ergens, op een kalenderblaadje of in de bijlage van de krant, dat je voor een fout moet uitkomen, want dan is die fout geen fout meer.'

Een krantenbericht in november over de première van het toneelstuk in de stadsschouwburg beroert de gemoederen in huize Helldegen. Marianne weet dat ze hem kan verwachten. Die avond staat hij inderdaad (in beschonken toestand weliswaar) bij de villa op de besneeuwde stoep – 'Zijn hele gezicht straalde, zo blij dat hij me eindelijk weer zag' – om vol trots zijn Volkswagen te laten zien. En Marianne stapt in. Op weg naar een spannende ontknoping.

'Ja, zo ongeveer is het gegaan.'

[Andrea · Rating 2 out of 5]

Was glad to finish it....

[Matthias Hogrefe · Rating 5 out of 5]

I cannot believe that this novel has not been turned into a film yet - it simply has everything.

An uncompromising approach to life, regardless of societal expectations.
A wonderful richness of details and observations.
An unconditional love story.
An astonishing turn of events.

Nossack wrote this story in the aftermath of World War II, and it is situated in Hamburg.
Yet, the lessons (rather: impulses) of this book are universal:

Listen to your feelings.
Accept that setbacks are a part of life.
Happy endings are possible.

[German language]

[booksnotdrvgs · Rating 2 out of 5]

2.5, not because i disliked it, but i didnt exactly like it either

yapyapyapyapyapyap

this is how this book felt to me, pointless yapping

i have to say the author has an interesting talent for writing, some passages were spot on and the way he put himself in a woman's position (though with a life so flavourless i felt like falling asleep as i was reading) show that he's actually a good writer

but omfg this story had no reason to grace the face of earth if you ask me, the narrator was so BORING

[Lili Bammens · Rating 4 out of 5]

Zo blij weer eens een roman te treffen die ik vanaf de eerste zin niet meer kon wegleggen, een roman die ongeveer even oud is als ikzelf.
En in die roman wordt een verhaal verteld over doen wat van je wordt verwacht, wat je plicht is, versus doen wat je graag zou willen doen, en dus ook over mensen pijn doen of jezelf wegcijferen en daardoor jezelf pijn doen, met een aangrijpend maar onvermijdelijk einde.

[Aline · Rating 2 out of 5]

Ik heb er echt lang over gedaan om dit boek te lezen. Voor mijn gevoel had het verhaal wel in 5 bladzijdes geschreven kunnen worden. Wat een saai geleuter. Het had heel mooi kunnen zijn, maar de uitwerking van het verhaal/manier van schrijven vind ik niks

[Max van Dijk]

Prachtig boek! Complex, en je leeft met de toch wel herkenbare personages mee.

[Olivia Lungulescu · Rating 2 out of 5]

everything is "apparently"