De Reynaert: Leven met een middeleeuws meesterwerk

by Frits van Oostrom

Van den vos Reynaerde geldt als hét meesterwerk van onze middeleeuwse letterkunde, en misschien wel van de hele Nederlandse literatuur. Wat is het geheim van deze klassieker, die in elke tijd ook leest als een moderne roman, en die zoveel heeft betekend voor zovelen?
Met de eruditie van de kenner en het enthousiasme van de liefhebber besloot Frits van Oostrom om een boek te wijden aan de Reynaert, met het doel te laten zien wat deze tekst zo uniek maakt voor al die generaties lezers en onderzoekers die – soms op het obsessieve af – met de Reynaert hebben geleefd. En uiteindelijk gaat het ook over Van Oostroms eigen levenslange omgang met onze beroemdste middeleeuwer: een vos.

De Reynaert. Leven met een middeleeuws meesterwerk biedt in zijn breedte en diepte een weergaloos panorama van literatuur, geschiedenis en wetenschap.

Met een nieuwe editie naar alle bronnen van de Middelnederlandse tekst, door Ingrid Biesheuvel en Frits van Oostrom.

Frits van Oostrom is universiteitshoogleraar te Utrecht. Hij ontving talloze prijzen en eerbewijzen, waaronder de AKO Literatuurprijs, de Spinozaprijs en in Vlaanderen de Keizer Karelprijs en de Gouden Penning van de Belgische Academie van Wetenschappen. Zijn meest recente boek, Nobel streven, werd in 2018 bekroond met de Libris Geschiedenis Prijs.

Genres: History, Nonfiction, Literature

592 pages, Hardcover

First published May 1, 2023

About the author

Frits van Oostrom studeerde in Utrecht Middelnederlandse taal- en letterkunde, en werd op zijn 29e hoogleraar in dat vak te Leiden. Ook was hij onder meer gasthoogleraar aan Harvard University, president van de KNAW en voorzitter van de commissie die de Canon van Nederland ontwierp. Sinds 2002 is hij universiteitshoogleraar te Utrecht.
Van Oostrom ontving talloze prijzen en eerbewijzen, waaronder de AKO Literatuurprijs, de Spinozaprijs en in Vlaanderen de Keizer Karelprijs en de Gouden Penning van de Belgische Akademie van Wetenschappen. Zijn meest recente boek, Nobel streven. Het wonderbaarlijke maar waargebeurde verhaal van ridder Jan van Brederode, werd in 2018 bekroond met de Libris Geschiedenisprijs.
In de late herfst van zijn loopbaan is hij zijn visie op de Reynaert tot een boek gaan vormen, mede als eerbetoon aan een vakgebied dat hem zoveel heeft gebracht. Het boek is bedoeld te verschijnen bij Van Oostroms feestelijke afscheidscollege – na 40 jaar hoogleraarschap – op 12 mei 2023. Het is zijn meest persoonlijke boek geworden, en wat dat betreft de kroon op zijn werk.

Reviews

[Remco Sleiderink · Rating 4 out of 5]

Een belangrijke publicatie in mijn vakgebied door mijn vroegere promotor Frits van Oostrom, gepubliceerd ter gelegenheid van zijn emeritaat en 70ste verjaardag: uiteraard heb ik dit zo snel mogelijk gelezen, van voor naar achter en van achter naar voor (heen en weer bladerend tussen het betoog, de aantekeningen en de editie). Het is zonder meer een bijzonder rijk en verrijkend boek.

Het eigenlijke betoog valt uiteen in drie delen waarbij in het eerste deel de vakgeschiedenis rond de Reynaert centraal staat (inclusief het onderwijs), in het tweede deel de tekst passage per passage wordt besproken en in het derde deel nog allerlei verdiepingen en verbredingen worden aangeboden (en waarin bijvoorbeeld ook een tot nadenken stemmende opmerking wordt gemaakt over het geringe aantal vrouwelijke Reynaertonderzoekers).

Omdat het over mijn eigen vak gaat, en deels over vakgenoten waar ik zelf nog les van heb gehad (W.P. Gerritsen!) of alleszins over heb gehoord (Hellinga!), was het eerste deel voor mij veruit het meest boeiend om te lezen. Het herinnerde me eraan waarom ik zo graag in dit vak wilde werken en wat een genot het was om oude bronnen te leren ontcijferen. Als student las ik de editie van Frank Lulofs (uit 1983) en ik genoot ervan hoe je daarmee steeds dieper in de tekst kon duiken: de Middelnederlandse tekst met de woordverklaring, de commentaar (passage per passage) en uiteindelijk de tekstkritische aantekeningen. En daarvoor, of daarna, de inleiding die alles in perspectief plaatste en waarin ook veel onopgeloste kwesties werden aangestipt.

Het boek van Frits van Oostrom lijkt in wezen vrij sterk op dat van Lulofs al krijgt de navertelling (passage per passage) bij Van Oostrom in diens tweede deel veel meer ruimte. Soms voelt het wel wat overdadig aan, zeker omdat heel wat passages ook al worden besproken in het eerste of derde deel. Maar omdat Van Oostrom een magistrale verteller is, en vooral ook op microniveau heel mooie zinnen bouwt, wordt het nergens saai, zoals ook de Reynaert nooit saai wordt (zoals Van Oostrom niet nalaat te benadrukken). Met de aantekeningen erbij (die ook online staan en dus digitaal doorzoekbaar zijn) is Van Oostroms Reynaert een uitstekend startpunt voor hernieuwd onderzoek (al blijft het nodig kritisch te blijven: hier en daar worden afwijkende standpunten snel onder de mat geschoven).

Als aanvulling bij het eigenlijke betoog biedt dit boek een nieuwe editie van de hand van Frits van Oostrom én Ingrid Biesheuvel. Daarvoor baseren de editeurs zich in eerste instantie op de versie van het Comburgse handschrift (A) maar ze willen de versie van het Dyckse handschrift (F) toch meer recht doen dan in het recente verleden vaak gebeurde (hoewel ook Lulofs al heel vaak en nadrukkelijk naar F en andere tekstgetuigen verwees). De poging om dichter bij de tekst van Willem te komen is op zich wel interessant, al betekent het natuurlijk dat we iets lezen dat als geheel niet is overgeleverd (een zonde tegen de ‘material philology’ maar daar til ik niet zo zwaar aan). Wel vind ik het onhandig dat ze niet hebben aangesloten bij de traditie van bijvoorbeeld Lulofs en Bouwman & Besamusca om in de kern de (ingeburgerde) regelnummering van A aan te houden en enkel de afwijkende verzen met een F-nummer aan te duiden. De aanpak van Van Oostrom & Biesheuvel maakt het bijvoorbeeld ook lastiger om hun reconstructie te lezen naast de ‘synoptische’ uitgave van Hellinga (1952) waarin elk overgeleverd vers ook een uniek versnummer heeft gekregen.

Maar lees De Reynaert vooral zelf. Wellicht is de slotalinea van het ‘Ten geleide’ dat W.P. Gerritsen in 1983 schreef bij de editie van Lulofs, evengoed op zijn plaats bij dit nieuwe Reynaertboek van Frits van Oostrom:

“Het onderzoek vernieuwt zich voortdurend. Zo lang de Reynaert gelezen zal worden, zal het gedicht onderwerp zijn van een nooit-eindigende discussie. De kwaliteit van deze discussie is sterk afhankelijk van de mate waarin ook jonge vakgenoten eraan deelnemen. Voor hen is dit boek in de eerste plaats bedoeld.”

PS de Reynaert is natuurlijk een voordrachtstekst. Frank Willaert heeft het verhaal voor deze gelegenheid volledig voorgedragen. Je kunt het hier beluisteren, het duurt net iets langer dan 2,5 uur: https://soundcloud.com/george-788563099 of via https://dereynaert.nl/media/

[Stella Starlight · Rating 5 out of 5]

Ik ben de ongelukkige die in de jaren '80 níet 'Van den Vos Reynaerde' leerde lezen in de lessen Nederlands. Het kan natuurlijk ook zomaar zijn dat dat destijds niet aan mij als 16-jarige besteed was ;-)

Maar nu is het dat wel, en ik heb dan ook met heel veel belangstelling en plezier Oostrums kennis van alle handschriften, alle Reynaerd-onderzoekers, het Middelnederlands, het tijdperk waarin de tekst geschreven werd etc. tot mij genomen. Ik heb bewondering voor de schrijfstijl van een deskundige als Frits van Oostrum die een leek als mij zo goed meeneemt in de materie.

Als leraar weet ik hoe belangrijk het is om de novice eerst kennis mee te geven in de vorm van instructie en oefening, alvorens de leerling zelf aan de slag te laten gaan. Ik was alsnog verwonderd hoe ik na 400 bladzijden instructie en uitleg door de auteur zijn nieuwe editie van het Middelnederlandse handschrift A voldoende kon lezen én begrijpen. Ook kudoos voor Ingrid van Biesheuvel die samen met Frits deze nieuwe editie van het verhaal opstelde.

Wat een geniaal verhaal is 'Van den Vos Reynaerde', en wat een aanrader zijn alle bladzijden die er in dit boek aan voorafgaan.

[Sibrich van Baalen · Rating 5 out of 5]

Dit boek leest als een college historische letterkunde. Werkelijk fantastisch. Het belang van het boek in het onderwijs wordt aangekaart, alle personages en passages worden besproken en er komt zelfs een stukje verdieping en verbreding aan te pas. Heb bedacht dat ik m'n tweede zoon Reynaert ga noemen (nog even overleggen met vader de man, maar dat zit wel snor). Ook die etymologische verklaringen zijn zo heerlijk. Dikke tip voor neerlandici en andere geïnteresseerden.

[Tom D'Hauwer · Rating 4 out of 5]

Volledig en daardoor nu al standaardwerk over Reynaert.

[Annet · Rating 5 out of 5]

Van Oostrom brengt in deze uitgave alles over De Reynaert samen: de geschiedenis, de onderzoeken naar de herkomst en betekenis en diverse interpretaties. Zelfs publiceert hij achterin nog een nieuwe editie van dit topstuk uit de Middelnederlandse literatuur. Van Oostrom is zelf ook een meesterverteller, dus dit boek leest heerlijk weg. Ik herbeleefde mijn studententijd en weet eens temeer waarom de middeleeuwen mijn favoriete tijdperk zijn van de literatuurgeschiedenis.

[Tim · Rating 4 out of 5]

Op een goede dag, hopelijk in de niet al te verre toekomst, kom ik er nog wel eens toe om de exploten van de grote Reynaert te herlezen en op Goodreads te bespreken. Voorlopig moeten we het even met dit doen.

Het begin van het boek sprak me niet helemaal aan, moet ik eerlijk toegeven, en ik heb bepaalde delen sterk diagonaal gelezen of zelfs volkomen geskipt. Dat iemand doorheen al zijn opleidingen het geluk heeft om allerlei door Reynaert begeesterde figuren te ontmoeten, is tof en handig en zal zeker een invloed hebben, maar hun levensverhaal interesseert mij maar weinig, en helaas leek het daar soms nogal op.

Het wordt interessanter eens het écht over de Reynaert gaat en er inhoudelijk op de tekst ingegaan wordt. Voor grote verrassingen ben ik niet komen te staan - tijdens mijn jaren middelbaar en unief heb ik ook drie keer literaire analyses van het verhaal gekregen - maar er zijn zeker dingen die ik nieuw geleerd heb en meermaals zijn er nuances toegevoegd. Al bij al is het een heel erg verhelderend boek.

Nadeel: het taalgebruik. Je moet de Reynaert zeker niet kennen om de analyses en (mogelijke) verklaringen te begrijpen - al is het mij een raadsel waarom je anders dit boek zou vastpakken, maar goed - maar Van Oostrom schrijft wel heel barok, met een hoop extreem zeldzame woorden. Het kwam meermaals voor dat ik niet goed begreep wat hij nu juist wilde zeggen, en ik mag van mezelf toch hopen en zeggen dat mijn vocabulaire tamelijk goed is. Dat er met enige regelmaat met gratuit Latijn gegooid wordt, maakte de zaak soms erger.

En er mocht wel wat meer aandacht besteed worden aan het verschil tussen Vlaanderen en Nederland. Als er een of ander boerengat boven de Moerdijk wordt vernoemd, krijgen we niet veel meer informatie, maar laten we wel zeker al die arme Nederlandertjes goed duidelijk maken dat Veurne bijna in het uiterste puntje van West-Vlaanderen ligt.
Het had verder, denk ik, ook geen kwaad gekund om wat meer aandacht te besteden aan de hedendaagse Vlaamse spreektalen (dialecten, tussentalen, gewoon algemeen Vlaams), want vaak ligt het Middelnederlands van Willem nog relatief dicht bij ons Vlaams, toch zeker vergeleken met het huidige Nederlands. Een duidelijker verband daartussen, zou de Vlamingen zeker helpen. Ergens stond er trouwens dat er in het verhaal een 'pladijs' wordt vermeld, met erachter tussen haakjes de verduidelijking 'platvis' voor de Nederlanders - dat klopt niet eens. 'Pladijs' en 'platvis' zijn geen synoniemen van elkaar. De pladijs is een voorbeeld van een platvis.
En het was daarnaast ook bijzonder duidelijk dat de auteur (en de Nederlandse redacteur(s), want God verhoede dat een uitgeverij een keer de moeite zou doen om een Vlaamse redacteur aan te spreken) geen flauw idee heeft van het hoofdlettergebruik bij Vlaamse achternamen. Ben ik blij dat mijn achternaam niet met 'Van' of 'De' of zo begint.

Enfin. Genoeg gezeverd. Inhoudelijk is het dus zeker de moeite waard. Laat je ook niet afschrikken door de dikte van het boek, want het bevat ook het volledige verhaal van Reynaert zelf plus nog een hoop aanhangsels. Het 'verhaal' van de auteur zelf is pakweg 350 bladzijdes lang en over het algemeen zeer interessant. Het is een goede analyse: niet té diepgaand, ze blijft niet aanslepen, maar ook zeker niet iets dat te oppervlakkig blijft.

7/10

[Veerle · Rating 5 out of 5]

Wat een man. Wat een passie voor één boek. Frits van Oostrom legt in dit liefdevolle eerbetoon zijn levenslange obsessie voor Van den vos Reynaerde bloot: erudiet, persoonlijk en met een liefde voor filologie war een Germanist als mezelve nostalgisch van wordt. Het is een lijvig, maar hartstochtig boek — bijna 600 pagina’s — waarin hij ook een nieuwe editie van de Middelnederlandse tekst verzorgt, samen met Ingrid Biesheuvel.

Van Oostrom werkt met bewonderenswaardige zorgvuldigheid. Hij zoemt in op passage na passage: close reading, tekstkritiek, variantenvergelijkingen en historische context wisselen elkaar af. Tegelijk is het geen droog academisch werk: hij verweeft filologische precisie met persoonlijke herinneringen en met mini-biografieën van collega’s en voorgangers, waardoor de lezer niet alleen Reynaert leert kennen, maar ook de wereld van de einzelgängers-Reynaerdisten zelf.

Voor mij was het bovendien een klein genoegen om mijn gepassioneerde promotor Frank Willaert in het boek tegen te komen, een goede vriend van hem die effectief het talent heeft om teksten als deze tot leven te brengen. We hingen vroeger aan zijn lippen als hij ons op zo'n performance trakteerde.

Van Oostrom bespreekt met een mengeling van ernst en ironie wie welke interpretatie aan de vos gaf — de ‘fanboys’ van vroeger krijgen allemaal hun beurt. Hij waardeert hun werk, maar schuwt ook de kritiek niet: soms te speculatief, soms te vroom in hun bewondering, soms ronduit verbeelding. Zo ontstaat een boeiende geschiedenis van het onderzoek zelf.

Hoe graag Van Oostrom het ook wil, het mysterie rond Willem die Madocke maecte blijft onopgelost. Van Oostrom weegt zorgvuldig elke hypothese, maar komt terecht tot de conclusie dat Willem een schim blijft — een naam die meer vragen oproept dan antwoorden biedt. Tegelijkertijd toont hij wel hoe uniek de Reynaert in Europa was.

Wat een man, wat een passie — en wat een boek. De Reynaert is het soort standaardwerk dat de middeleeuwse literatuur weer laat leven, en dat je steeds opnieuw wilt openslaan.

[Henk Roi · Rating 5 out of 5]

Van den vos Reynaerde, het middeleeuwse verhaal over een sluwe vos die op vaak gruwelijke wijze zijn onafhankelijkheid in stand houdt, behoort tot de canon van de Nederlandse literatuur. Van Oostrom bespreekt op magistrale wijze het ontstaan, de herontdekking, de duizelingwekkende hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek, maar vooral de relevantie van en de liefde voor de Reynaert. Daarmee doet hij de literatuurgeschiedenis als vak een groot plezier. Het is zoals hij in het boek zegt:

Laat het rondom de vos vooral een vrolijke keuken blijven. De enige geschiedenis die zin heeft, is immers levende geschiedenis, en dat geldt al helemaal voor literatuurgeschiedenis. Intussen blijft literatuurgeschiedenis ook doel in zichzelf, zoals de historische dimensie in het algemeen - vanwege intrinsieke waarde, en als tegenwicht tegen het altijd heftige heden dat anders ongemerkt, en onverdiend, de maat van alle dingen wordt, en wij alleen nog kijken naar wat zo oud is als wijzelf. Op reis naar een verder verleden is er geen betere gids dan de verhalen van vroeger ...

[MarijkeP · Rating 5 out of 5]

Gelezen in de Provence, zomervakantie 2023. Wat een prachtig boek, heel toegankelijk geschreven. Van Oostrom slaagt erin om dit meesterwerk van Willem die Madocke maekte helemaal tot leven te laten komen.

[Ans Schapendonk · Rating 4 out of 5]

EEN GEMISTE KANS! Een mooi uitgegeven boek. In één ruk uitgelezen, maar wat een teleurstelling. Van de maestro Frits van Oostrom had ik veel meer verwacht nu bekend is dat er geen drie verticale rijtjes (P, T en K) bestaan, maar vier: beginnend met de W, gevolgd door een hoorbare en een hoorloze H gevolgd door J en NJ. Hierdoor wordt ook een vierde horizontaal rijtje van de M (> N > NG > NJ) zichtbaar. Op blz. 74 (Taal en plaats) schrijft van Oostrom nota bene dit: “Taal en tongval in de bewaarde Middelnederlandse tekst zijn onmiskenbaar Vlaams. Dialectologen verwijzen naar ‘ic bem’ (> ik ben) [...] en de voor niet-Vlamingen fameus verraderlijke h-: hu voor u, ionc no hout (jong noch oud). Dergelijke gevallen zijn natuurlijk voer voor fijnproevers”. Inderdaad. De taalkundigen – onder wie Marc van Oostendorp – hebben van Oostrom blijkbaar niet ingelicht over de herontdekking van de hier bewezen universele klankhelix. Die verraadt ook dat niet Willem de schrijver is van de Madocke. ‘Willem die Madocke maecte’ heeft betrekking op het gilde van de Madogs, moeder en dochters alias de schrijfsters van de ‘Willem’: een lijdend voorwerp! De Madogs waren een vrouwelijk schrijversgilde, want Willem helixt uit het Franse Guillaume (spreek ‘gwie-oom’). Mijn ouders spraken van een Toon-oom of Bart-oom waardoor het ‘oom’ via metathesis niet alleen naar voren draaide, maar ook van geslacht veranderde. Het begrip ‘gilde’ hangt samen met ‘Guille’ (Gwiej) dat via AKELA > AGUILA verwijst naar de adelaar (veredelaar) die men overal in kerken vindt, maar waaraan geen mens aandacht schenkt. Het Engelse GUIDE verwijst naar de GIDS (vgl. Nederland Gidsland), omdat het om de ‘pad-vindsters’ gaat: geen mannen maar vrouwen, geen mannelijke ‘priesters’ want zoals het woord zelf al aanduidt, is ‘prie-ster’ vrouwelijk, net als ‘magister’. Deze vrouwen werkten met een ‘priesje’ zout, met zoutkristallen wier werking ‘magisch’ was. Ook het slot met BI WILLEME is verraderlijk, omdat B > D waardoor BI verschuift in DOOR, want klinkers helixen alfabetisch. Maar destijds ging het nog om D’OR alias GULDEN / GOUD, waardoor het om een soort GOUDEN GIDS gaat: een REGELWERK. Bij deze Madogs ging het nooit om het geloof (kerk, klooster) of om een wereldlijke hiërarchie (elite aan het hof). Bij dit gilde gold PRIMES INTER PARIS: de eerste onder gelijken. Van Oostrom schrijft op blz. 73: “Al deze wrede kolder is doortrokken van scherpe sociale satire. Deze richt zich bovenal op hebzucht en huichelarij in kerk en klooster [...] Het cynisme is soms op de rand van heiligschennis”. Hij heeft niet door dat het vrouwen waren, die al duizenden jaren lachen om die mannelijke religie met hun schijnheilige regels, want na MA-DOG helixte DOG-MA: een ‘regelwerk’ dat vrouwen reduceert tot zondebok. Hoe ‘oostelijker’ hoe gekker met als troosteloos dieptepunt de tot todden gereduceerde vrouwen in de Afgaanse contreien. Van Oostroom zit er hopeloos naast met zijn interpretaties van de dichter in hoofdstuk III Horizon. Wanneer hij Nietsche citeert, heeft hij het over ‘leermeesters’ (vgl. meesterschapsteams) zonder zich te realiseren dat ook een ‘meester’ naar vrouwen verwijst! De slotzin in het citaat luidt terecht dat “andere vogels verder zullen vliegen”, want nu de universele klankhelix bekend is, kunnen alle verhalen over ‘vossen’ herleid worden tot het VOD dat in het Duits helixt in FOTZE (kutwijf) alias de joodse TOD / DOT (permutatie) alias PAT > POINT > POINTE alias CLOU (tevens ‘schrijfklauw’). Het DIETS verwijst naar de PUNTJES (dots) aan het firmament: de sterren. Hieraan ontleenden de voorjoodse vroedvrouwen het schrift, wetende dat dit het eigenlijke verloop van de gesproken klanken zou VERDOEZELEN. Deze vrouwen waren niet alleen schei- en natuurkundigen, maar ook wiskundigen wat de naam MA-the-MA-tiek bewijst: de kunst der mama’s die als eersten leerden ‘tellen’ door hun ‘telgen’ te voeden met ‘room’ dat helixt in (roo)melk. Door hun analyse van de Melkweg konden deze ‘kosmologen’ aan de beelden gevormd door de sterren ‘designs’ (plaatjes) ontlenen. Dit ‘doorlopende stripverhaal’ is een FRIES genoemd naar de godin Freya alias de planeet Venus wier loop een VIJFHOEK vormt. Die moet je echter verdubbelen, waardoor uit TAN > TIEN > CIEN > CHIEN helixt alias DOG dat na permutatie helixt in GOD. Maar feitelijk gaat het om DOG dat helixt in DEUGD > TUGEND want het gaat om de NAASTENLIEFDE. Een DOG is een HOND die helixt in HONDERD (100), maar dan in HUN DRIETJES (1-0-0), omdat het om algoritmes gaat. De herontdekking van de klankhelix maakte chatGPT pas mogelijk! VARKEN helixt via VÈRREKE, (ik) VERRÉKEN (me), (we gaan naar de) VERRÈKKENIS (Het Laatste Oordeel) in VOLLE BOLLEKE(n)S KENNIS. Die analyse had ik van van Oostrom verwacht in plaats van een verheerlijking van leraren en professoren! Wie Willem kan zijn geweest (blz. 254)? Die vraag wordt met KARMA beantwoord: De MA die de KAR uit de MO(e)DDER trekt, maar MODDER verwijst naar het WAAS van WAESLAND dat helixt uit DWAAS, want woorden lossen van voren op en worden van achteren langer! De Talmoed was ooit een GETALMOED omdat de getallen met de HOND alias ONS DOES samenhangen, die helixt in ONZE DOUZE en dan in DOIZE dat gesproken klinkt als DWAAS. Dit helixt in DWARSLIGGER, want klokkenluiders moeten er zijn onder wie de Madogs, de Multatuli’s en de Kühbachers. Op blz. 30, 354 e.v. houdt van Oostrom een pleidooi voor nieuw bloed dat de studie van mannen overneemt. Hij beseft niet dat Reynaertverhalen juist door vrouwen zijn geschreven en dat uitgerekend een vrouw in 2011 de klankhelix heeft herontdekt. Zij werd vals van seksuele intimidatie beschuldigd waarop ontslag op staande voet volgde. Frits van Oostrom zou Marc van Oostendorp hierover eens aan de tand moeten voelen, want deze taalkundige - met Robbert Dijkgraaf in zijn kielzog - verdoezelt uit schaamte en jaloezie het bestaan van de klankhelix. Die ‘mysterieuze dame’ genoemd in de proloog was zelf één van de Madogs die juist de “masculiene drie-eenheid van macht, geweld en seks” (blz. 355) hekelde. Het ging ook nooit om een ‘vaderlijke’ God, maar alleen om een ‘Moeder Natuur’ die naar haar grootje is geholpen. Het ‘grootje’ alias ‘grutje’ helixt in ‘reus’ Goliath, geen man maar een vrouwelijke schei-, natuur- en wiskundige, een bijdehante tante die op lafhartige wijze door ‘koning’ David werd vermoord nadat David haar zoon naar het front had gestuurd om met diens vrouw Batseba te kunnen trouwen. Batseba IS Ayschillos! Zij was de laatste in de familie der Gorgonen die zetelde in PAS DE CALAIS! Batseba is de oermoeder, de BETOVERGROOTMOEDER (lees: betover) van de verhalen over de dieren, over de dierbaren en hun ‘consciousness’, want ‘wetenschappers’ beseffen nu wel degelijk dat KAT > KODE (codex) > GODEN > GOD bestaat: een universeel soort computer met blik op elk DE-TAIL! Deze recensie zal nog een ‘staartje’ hebben! Al is de leugen nog zo snel, de waarheid (de klankhelix) achterhaalt hem wel, want Reynaert verwijst naar de ‘reine aard’!

[Casper Van Waesberghe · Rating 4 out of 5]

Heel plezierige lofzang van hét meest iconische middeleeuwse verhaal van bij ons. De hoeveelheid geleerdheid die er ontstaan is rond een verhaal van nog geen 3500 verzen doet soms absurd aan, maar als ik in mezelf kijk merk ik ook dat de Reynaert direct aan mij is blijven plakken. Van Oostrom bundelt een ontzettende hoeveelheid literatuur tot een synthese die hij met veel humor brengt, al is hij soms iets te overtuigd van zíjn interpretatie (zeker bij de teksteditie achteraan, die hij niettegenstaande veel disclaimers toch de "meest authentieke Reynaert-editie is" volgens hemzelf). Ook treedt hij in het derde deel iets te vaak in herhaling, vaak ook met steeds dezelfde Middelnederlandse citaten, waardoor de tekst trager vooruit gaat. Het geeft de indruk van een langdurig schrijfproces waarbij de auteur niet wist te onthouden wat hij ervoor reeds geschreven heeft (erg herkenbaar wel). Bovendien minpuntjes voor het gebruik van "Maupertuus" ipv "Malpertuus", waarna Van Oostrom zich een tikkeltje gênant afvraagt waarom er amper plaatsen in Vlaanderen zijn die Maupertuus noemen (omdat iedereen hier Malpertuus zegt, met de l van mallerd).

Voor mij sprongen vooral de anekdotes over het Nachleben van de vos eruit. Zo wist ik tot enkele dagen geleden niet dat Willem Elsschot zijn naamsvoorbeeld bij Willem die Madocke maecte haalde (mijn 2 idolen verenigd!), dat Boontje een Reynaert-editie leende van Elsschot en die nooit teruggaf (die valsche dief!), en dat Camille Huysmans zinnens was om een immens Reinaert-standbeeld op Linkeroever te zetten (volslagen idioot maar graag!). En als halve Waaslander kan ik niet anders dan glimlachen om de herhaaldelijke opmerkingen dat de interpretaties van Wasenaars steevast té positief en chauvinistisch zijn :).

Nu nog de Madoc vinden

[Jasper Smit · Rating 5 out of 5]

Lovende recensie in Trouw, ik reserveerde m bij de bieb. Ik geschrokken opgehaald: wat een pil! Hoeveel kan je schrijven over de Reynaert?

Kijk en dan is het mooie van biebboeken: je hoeft ze natuurlijk niet (uit) te lezen, je hoeft je aankoop er niet 'uit te lezen', dus ik denk: ik kijk hoe ver ik kom.

EN - DEZE PIL IS ECHT GEWELDIG!

Van Oostrom schrijft fantastisch. Zo wordt ergens gezegd dat iemands kritiek wel erg 'huilie huilie' is,
De Reinaert verhalen worden vergeleken met Netflix series die nooit eindigen, het staat bol van de leuke anecdotes, vondsten en grappen.
Het proza vonkt van het plezier, ik zat er helemaal in.

En zo lees je met plezier over allemaal mensen die zich obsessief hebben bezig gehouden met dit werk en ook over ogenschijnlijk pietluttige details hele boeken volschrijven. Die worden gelezen door andere obsessieve mensen die ook hele dikke boeken schrijven over andere details.

Van Oostrom is zich er bewust van dat 6 bladzijdes wetenschap over het woordje 'nu' aan het begin van één vers regel misschien wel wat overdreven lijkt.

Maar hij laat ook zien dat in die details geweldige vondsten en leven schuilt. Zoals het geweldige stuk over hoe met behulp van vroege Vogels uiteindelijk wordt opgelost wat de Sint-maartensvogel is die Tybeert ziet.

Van Oostrom neemt de filologie serieus maar ziet ook dat het voor buitenstaanders misschien wel een beetje vreemd is. En dat levert schetsen op van hele leuke en soms wat vreemde mensen, die allemaal verbonden zijn door hun liefde voor dit werkt. Met heerlijke fotos van mensen met rare brillen, vaak in ontplofte kantoren.

Van de Vos Reynaert als sleutel tot een periode in de middeleeuwen, als uiting van verzet, als psychologische verhandeling, als rechtbankdrama, als ironische zedenschets, als sadistisch vermaak, het komt allemaal langs.

En echt, je kijkt nooit meer naar een haas als je leest wat Cuwaert allemaal overkomt en wat het misschien betekent.


Het is leesbaar, heel slim, encyclopedisch, en met en bronnen- en notenapparaat waar deze pietlut dus HEEL gelukkig van wordt.

Oh en IK mag vind ik ook in het boek want:
Zelf speelde ik bij het brugklaskamptoneel de pastoor die door de kater van één van zijn ballen wordt ontdaan. Daarvoor had ik zelf een enorme roze piemel met een bal ge-papiermaché'd, én een losse bal. Die kon ik dus tijdens de uitvoering theatraal laten vallen.
Ik weet niets meer van de uitvoering, maar ik ga mn moeder eens vragen wat zij zich herinnert van deze glansrol (hehe), want volgens mij zat ze in de zaal! <3

[Catharina Hart · Rating 5 out of 5]

Hoofd en hart verenigen, dat is wat Van Oostrom in dit boek zegt te hebben willen doen. Wat mij betreft is dit gelukt: het was fijn om te zien hoe hij met de vos als venster geniet van de middeleeuwse letterkunde, maar er ook zijn analytisch vermogen op botviert. Hij toont wat deze tekst zo uniek maakt voor al die generaties lezers en onderzoekers en creëert tegelijkertijd een standaardwerk van heb ik jou daar.


Het is bijna 20 jaar geleden dat ik werd opgeleid als mediëvist en eigenlijk vond ik nooit veel aan de Reinaert: de vonk is bij mij nooit overgeslagen. Dat is door dit boek niet veranderd. Maar desalniettemin vond ik het erg mooi.

[Rolf W. · Rating 4 out of 5]

Ik heb genoten van dit boek. Van Oostrom kán schrijven, en de stof bleef me boeien. Vooral vond ik het inkijkje wat je krijgt in de geschiedenis van de neerlandistiek erg interessant. Fantastisch om te zien hoeveel er vanuit allerlei gezichtspunten is gespeculeerd over één middeleeuwse tekst. Lezenswaardig, maar voor mij ook een bevestiging dat letterkunde geen wetenschap is.
En ook heeft het boek me er niet van kunnen overtuigen dat Van den vos Reynaerde (nog steeds) een meesterlijke roman is. Dat het een middeleeuws meesterwerk is dat wil ik wel aannemen, maar Willem’s Reynaert krijgt van mij een ster minder dan Frits’ Reynaert.

[Stéphanne De Schryver · Rating 4 out of 5]

Een zeer volledige synthese van alle onderzoek naar Den fellen met den grysen baard, met de nodige dosis humor en relativering geschreven. Heerlijk voer voor een vakidioot als ik, maar het duurde (te) lang om tot de eigenlijke tekstanalyse te komen.

[Trees Verleyen · Rating 5 out of 5]

Zo heerlijk samen met Van Oostrom de zoektocht naar De Reynaert in al zijn facetten over te doen. Het is geen evident boek, met een giga bronnenapparaat En toch zo leesbaar.

[Ellen IJzerman (Prowisorio) · Rating 5 out of 5]

Zie mijn leesupdates van dit boek.

[Geoffrey van Zonneveld · Rating 4 out of 5]

Een heerlijke dikke pil voor de echte historische letterkundige 'nerds'. Een vuistdik boek over Reynaert de Vos, over de teketedities, over de auteur en vooral over het verhaal. Een duiding, een interpretatie, maar bovenal: het relaas van Van Oostrom over zijn leven met dit werk. Soms wat langdradig, maar een genot om te lezen.
Opdat de Reynaert een nog veel langer leven beschoren is!

[Minnie Vos · Rating 4 out of 5]

[Mijn recensie voor HUMO van 15 mei 2023 | 4,5 ster]

Frits van Oostrom is één van de weinige wetenschappers die met zijn publicaties het grote publiek weet te raken. De afscheidnemende hoogleraar historische letterkunde aan de Universiteit Utrecht beroerde een kwarteeuw geleden al de harten en de geesten van velen met ‘Maerlants wereld’ (1996), over de 13de-eeuwse schrijver Jacob van Maerlant, en recenter met ‘Nobel streven’ (2017), over ridder Jan van Brederode. Het eerste boek werd bekroond met de AKO Literatuurprijs, het tweede met de Libris Geschiedenis Prijs. Het nieuwe boek van de kersverse zeventiger is een even speels als erudiet essay over de beroemdste vrijbuiter uit de Nederlandse literatuur, met sinds vorige week zelfs een eigen venster in de canon van Vlaanderen.

Het verhaal van Reynaert de vos is genoegzaam bekend. De vos wordt aan het hof van koning Nobel gesommeerd om er berecht te worden voor zijn wrede misdaden – bedrog! Overspel! Mishandeling! Moord! Reynaert leidt Nobel en diens gezanten uiteindelijk meesterlijk om de tuin, waardoor hij de vrijspraak krijgt en onschuldige slachtoffers worden gestraft.

Van Oostrom leerde het verhaal kennen via een bewerking voor kinderen. Dat ‘beslissende boek’ werd de rode draad door zijn professionele leven, zij het in de roemruchte 13de-eeuwse versie van de verder anonieme auteur Willem die Madocke maecte. De Reynaerthistorie komt ook in andere Europese taalgebieden voor, maar geen van de vossenverhalen werd zo populair als Willems versie, die zich vermoedelijk op de as Hulst-Sint-Niklaas-Gent afspeelt.

Met tekstfragmenten uit ‘Van den vos Reynaerde’ en tal van extra bronnen illustreert Van Oostrom hoe Willems bewerking meer eenheid en samenhang vertoont dan het origineel en een strakkere spanningsboog heeft; hoe hij er stilistisch elke keer weer uit springt door levensechte dialogen in gepaarde rijmen, door zijn gevoel voor ritme en de toegevoegde couleur locale; en hoe hij de satirische toon vervangt door sardonische humor.

Alle superlatieven waarmee Van Oostrom Willem overlaadt, zijn ook op de hoogleraar van toepassing. Zijn vuistdikke werk is even zorgvuldig gecomponeerd als ‘Van den vos Reynaerde’. De resultaten van meer dan duizend publicaties worden erin verwerkt, zonder dat de lezer ook maar één keer het overzicht verliest. In die zin valt zijn boek ook te lezen als een liefdesverklaring aan de historische letterkunde. ‘De wetenschappers die zich nu al tweehonderd jaar in deze tekst vastbijten, hebben een beetje het imago van dorknopers, maar ik wilde laten zien hoeveel passie ze hebben,’ zegt hij in het tijdschrift Onze Taal.

Met zijn beeldrijke, maar nooit overladen en humoristische taalgebruik bewijst Van Oostrom alvast géén dorknoper te zijn. Zo typeert hij het dierenepos als ‘snijdend en bevrijdend’, roemt hij Willems welluidende rijmstijl omdat de stoplappen ‘er met een lantaarntje te zoeken zijn’, zet hij de klachtenregen in de Reynaertproloog treffend neer als ‘een gekrakeel van klagers’ en beticht hij de jongere versie van zichzelf van ‘jeugdige dadendrang’.

Van Oostroms ‘De Reynaert’ is een daad van grote generositeit. In zijn vederlichte, soepele essay deelt hij zijn eigen kennis en die van vele vakgenoten met het brede publiek, zoals een kok een complexe hap in een krokantje verpakt. Zo lovend als hij zich uitlaat over zijn leermeesters, zo uitnodigend schrijft hij voor ‘nieuwe Fritsjes’, zegt hij in het eerder geciteerde interview, in de overtuiging dat het eeuwenoude verhaal alles in zich heeft om ook millennials te verleiden en te inspireren.

[Benny · Rating 5 out of 5]

Frits van Oostrom wijdde het grootste deel van zijn academisch leven aan het lezen en bestuderen van Van den Vos Reynaerde. Het middeleeuwse meesterwerk van de Nederlandse letteren zit vol met raadsels en zorgt voor eindeloos leesplezier. Dit boek is daar de neerslag van. Speels en intelligent, geslepen en geestig.

De originele Van den Vos Reynaerde (waarvan een nieuwe teksteditie is opgenomen) is moeilijk om te lezen, maar dat deert niet. Van Oostrom is een bevlogen verteller en ontpopt zich tot de ideale gids om de wonderlijke wereld van dit legendarische meesterwerk te verkennen.

De Reynaert combineert autobiografische reflectie met een close-reading van het meesterwerk, dat ook uitgebreid gesitueerd, geduid en becommentarieerd wordt. En dat verveelt nooit!

De manier waarop van Oostrom de raadsels en mysteries rondom dit meesterwerk blootlegt, is hoogst fascinerend en levert hilarische scènes op. Als er een vogel komt overgevlogen, gaan de vorsers aan het werk en proberen ze elkaar de loef af te steken om als eerste te ontdekken over welke vogelsoort het gaat. Het is een blauwe kiekendief..

Maar Reynaert geeft niet al zijn geheimen prijs. Soms lijkt het alsof er op elke ontdekking een nieuwe onderzoeksvraag volgt. Ook dat pleit voor dit boek: het mysterie van Van den Vos Reynaerde wordt er alleen maar groter door.

Hoe is het in godsnaam mogelijk dat Reynaert, een hyperintelligente maar volstrekt onbetrouwbare sadistische psychopaat, uitgroeit tot een nationale held? Wat voor volk zijn wij? Of: wat zegt de vos over de mens?

Van Oostrom schreef een meesterwerk over wat misschien wel het ultieme meesterwerk van onze literatuur is.

[Guido Bergmans · Rating 5 out of 5]

De Reynaert: Leven met een Middeleeuws meesterwerk. Frits van Oostrom

Nauwgezette en uiterst gedetailleerde bespreking van de achtergronden, de tekst en de betekenis van Van de vos Reynaerde, ontstaan in de periode eind 12de- begin 13de eeuw.
Er zijn drie pijlers waarop mijn zeldzame bewondering voor dit boek en zijn schrijver berust: de inhoud uiteraard, maar ook de stijl en de vormgeving (cover en illustraties).
Inhoudelijk gaat Van Oostrom diep in op de ontstaansgeschiedenis van het werk. Van de vos Reynaerde is nl. helemaal niet uit de lucht komen vallen. Het verhaal lijkt in de Middeleeuwen vrij algemeen bekend te zijn geweest en grijpt ook terug op voorafgaande werken, en dan met name le Roman de Renart in het Oudfrans.
Van Oostrom wijst ook op de Vlaamse verankering van het verhaal. De schrijver, blijkens de eerste versregel Willem die Madoc maakte, is voor de rest volledig onbekend gebleven. Er zijn toch argumenten om hem in het Gentse te situeren.
Van Oostrom haalt talrijke schrijvers en geleerden aan die zich in de voorbije jaren en eeuwen over de Reynaert gebogen hebben. Velen hiervan (vooral dan de meer recente, waarvan hij sommigen persoonlijk gekend heeft), worden zeer persoonlijk neergezet met hun genereuze en kleinere kantjes.
Interessant ook hoe men uiteindelijk de verschillende versies, handschriften en drukwerken uit verschillende landen moest samenleggen en vergelijken om tot een min of meer algemeen aanvaarde tekst te komen (waarbij toch nog talrijke onduidelijkheden of twistpunten tussen de academici blijven bestaan, uitgebreid door van Oostrom uit de doeken gedaan). Op het einde gooit hij er nog een volledige nieuwe teksteditie tegenaan, met inleiding en verantwoordingen!
Vers na vers wordt onder een vergrootglas gelegd en verschillende interpretaties vergeleken. Eén van de meest frappante voorbeelden hiervan is de episode met Tybeert de kater en de vogel. Wanneer Tybeert vertrekt op zijn missie om Reynaert naar het hof van Koning Nobel te krijgen, is er een vogel die hem langs links voorbijvliegt, in de tekst beschreven als een Sint-Maartensvogel. Tybeert beschouwt dit als een ongunstig voorteken. Nu hebben geleerden zich eeuwenlang gebogen over de vraag welke vogel dit zou kunnen geweest zijn (volgens Van Oostrom een stukje ornithofilologie). Een kraai? Een raaf? Dat dacht Stijn Streuvels. Een meeuw (in een Latijnse tekst is er sprake van Larus)? Een ijsvogel? Een gans? En zo duiken er nog een tiental kandidaten op. Tot in 2020 het radioprogramma Vroege Vogels de vraag aankaartte en er een zwerm reacties volgde via mail en twitter. De best beredeneerde identificatie kwam van de neerlandicus en vogelaar Maarten (Dick) Klein. Deze vertelde dat hij zijn identificatie had gebracht tijdens een mondeling kandidaatsexamen Middelnederlandse letterkunde bij de beroemde Reynaertkenner en prof Neerlandistiek Gerritsen. Redenerend en eliminerend kwam Klein uit bij de blauwe kiekendief. In het Frans busard Saint-Martin! Deze laatste toevoeging trekt Van Oostrom helemaal over de streep, terwijl hij hier monkelend aan toevoegt: “Het was vermoedelijk wel niet de richting waarin Gerritsen op een examen met de Reynaert heen wilde… Maar Kleins originele inbreng en speurzin droegen er zeker toe bij dat deze student een volle acht kreeg, een vrij zeldzaam cijfer bij de zuinige Gerritsen.” Heerlijk vind ik dit.
Een voorbeeld van hoe academische literatuurstudie niet saai hoeft te zijn, maar ook zeer levendig kan gebracht worden, met geregeld een scheutje humor. Een fantastisch boek, zijn forse prijs meer dan waard.
Intussen kan ik mijn waardering voor het werk van Van Oostrom niet helemaal doortrekken naar de Reynaert van Willem die Madoc maakte zelf. Goed, ik las hem met 21ste eeuwse ogen, en dat is misschien niet rechtvaardig. Was de Middeleeuwse mens zo naiëf dat hij bij monde van Bruun, Tybeert en Nobel met open ogen in de leugens van de beruchte boef Reynaert trapte? Of overschat ik de moderne mens, wanneer blijkt dat heden ten dage nog steeds massa’s mensen ten prooi vallen aan Nigeriaanse prinsen, Oosteuropese schonen, frauduleuze bankkoeriers en gouden bergen belovende beleggingsadviseurs?

[Arjan Van Noort · Rating 5 out of 5]

Dankzij Frits van Oostrom ben ik een geweldige leeservaring rijker: het onbetwiste meesterwerk uit de oudste Nederlands/Vlaamse literatuur te kunnen lezen, ontsloten en toegelicht op een ongemeen erudiete en geëngageerde manier. Aan de onafzienbare literatuur over Van de Vos Reynaerde draagt van Oostrom het zijne bij: overzicht van alle facetten waarover doorheen de eeuwen geschreven is, zijn betrokkenheid vanaf zijn eerste kennismaking, de leermeesters en een bonte stoet aan “Reynardisten”; zijn bewondering voor de tekst in zijn subtiliteit en gelaagdheid; de morele ambiguïteit van Reynaert als hoofdpersoon en (anti-)held, de prachtige taal en hechte compositie. Heel fijn dat ook de brontekst in het boek is opgenomen en dat de bespreking van het boek daardoor gemakkelijk meegelezen kan worden. Het Middelnederlandse origineel had ik nooit gelezen en blijkt een spectaculaire ontdekking. Bijna 800 jaar na dato met geringe hulp nog goed leesbaar en van grote schoonheid en overtuigingskracht.

[Ummo Bruns · Rating 4 out of 5]

Een bijzonder werk van van Oostrom en het boek is mooi vormgegeven! Als bewoner van de directe omgeving waar de Reynaert zich afspeelt, spreekt het boek tot de verbeelding; ik moet wel eerlijk toegeven dat het me enige moeite kostte “bij de les” te blijven, vooral ook omdat er herinneringen aan de besprekingen tijdens mijn middelbare schooltijd spontaan opkwamen…. Er is fantastisch onderzoek gedaan en vrijwel alles is meegenomen! Zeer inzichtelijk en leerzaam! Respect en dank voor dit boek!

[Niels De · Rating 4 out of 5]

Mijn maandelijkse non fictie boek uitdaging loopt dit jaar niet zo lekker . Van Oostrom schreef (6/12) echt een geweldig boek, een hele exegese van De Vos Reynaert, wat ik en iedereen met mij waarschijnlijk alleen las voor literatuurgeschiedenis op school

Het is niet net zo leesbaar zoals zijn vorige boeken, het gaat heel vaak te diep in op de verschillende overleveringen en handschriften van dit rijm maar dit soort boeken zijn zo uniek dat dit de leeservaring niet drukte voor mij.

[Maxime · Rating 4 out of 5]

Vorsers benaderen elk onderwerp steeds langs twee zijden: hoe heeft het onderwerp zich ontwikkeld en hoe heeft de studie van het onderwerp zich ontwikkeld. Oostrom voegt daar met dit boek voor Reynhaert een derde zijde aan toe, namelijk hoe den fellen metten roden baerde ons als lezers en ons taalgebied mee heeft vormgegeven. Zelden een boek met zo veel plezier gelezen.

[Huub · Rating 5 out of 5]

Buitengewoon interessant boek. Tijdens het lezen werd ik keer op keer verrast door de verschillende invalshoeken en de enorme diepte van de uitwerking ervan. En toch was het allemaal prima leesbaar. Het mooie is bovendien dat je Van de vos.... niet van begin tot eind hoeft te hebben gelezen:alle sleutelscenes worden uitgediept. Een must read

[Kris Luyten · Rating 5 out of 5]

together with Inferno (Dante) considered to be the most important medieval book.
Goethe, Grimm a.o. very positive & many have created there own version

core = extracts of the medieval story by chapter & ample explanations

contains full original text at end

detective work:
- locations? found
- writer? inspired guess
- predecessors
- history of manuscripts: adventurous

and a lot more

[Tjebbe · Rating 5 out of 5]

Prachtig boek over den vos Reynaerde. Zowel mooi vormgegeven als goed geschreven. De mate van diepte waarin de Reynaert wordt besproken is ontzagwekkend en de uitwijdingen over de academische wereld van de medioneerlandistiek zijn minder interessant, maar het boek blijft boeiend en vlot leesbaar.

[Bert · Rating 4 out of 5]

**** (uitstekend)
Een overzicht van de verschillende interpretaties doorheen de jaren van Reynaertstudies, een hedendaagse interpretatie volgens de meest recente inzichten en tot slot een herziene (integrale) teksteditie. Een compleet en boeiend naslagwerk.

[Jan Ongena · Rating 5 out of 5]

Twee voor de prijs van een: een meesterlijke allegorie die de mens genadeloos in haar hemd zet - moet je lezen in het Middelnederlands want Willem die Madocke maecte schrijft werkelijk briljant - samen met een kadering en analyse door Van Oostrom die tot de verbeelding spreken.