Een paar jaar geleden werd ik helemaal weggeblazen door "Tussen drie plagen", naar verluidt het magnum opus van de Est Jaan Kross. Dus werd het hoog tijd om "De gek van de tsaar" te lezen, het boek waarmee Kross ooit beroemd werd en dat nu wordt heruitgegeven vanwege zijn honderdste geboortedag. En ook daar vermaakte ik mij prima mee. Niet zo uitbundig als met "Tussen drie plagen", maar niettemin.
"De gek van de tsaar" is, zoals alle boeken van Kross, een historische roman vol dubbele bodems. De roman draait om Timo von Bock, een adellijke Est die echt geleefd heeft in de eerste helft van de 19e eeuw, en die in ongenade viel bij de ooit zeer met hem bevriende Tsaar van Rusland. Wat hem op negen jaar eenzame opsluiting kwam te staan in een wel heel onaangenaam oord. Een van de dubbele bodems is dat je hier een subtiele verwijzing in kan zien naar de onderdrukking van het Estische volk in de Sovjet- Unie. Een andere dubbele bodem is dat Timo ook wel iets gemeen heeft met Kross zelf, want Kross werd zeer tegen zijn zin acht jaar verbannen naar Siberië. Wonderbaarlijk, want zijn stijl is ook in de meest dramatische passages opvallend luchtig en licht, terwijl Kross vermoedelijk vaak indirect schrijft over zijn eigen traumatische verleden.....
Maar nog intrigerender en belangrijker is voor mij een andere, bovendien dubbelzinnige dubbele bodem: Timo wordt opgesloten omdat hij als gek wordt beschouwd, wordt na jaren vrijgelaten omdat die gekte dan ineens als een soort verzachtende omstandigheid wordt beschouwd, maar wordt wel onder curatele gesteld en bespioneerd omdat je staatsgevaarlijke gekken nu eenmaal niet vertrouwen kunt. En veel van zijn dierbaren vragen zich de hele tijd af: is Timo nou echt gek, of speelt hij dat hij gek is? Of, nog verontrustender en meer tussen de regels door: is zijn gedrag wellicht alleen "abnormaal" te noemen binnen de repressieve kaders en conventies van het door en door krankzinnige repressieve Tsaristische staatssysteem? Zodat Timo eigenlijk een edele en waarheidszoekende ziel is, vol van bijna oneindig idealistisch rechtvaardigheidsgevoel. En zo iemand staat dermate haaks op de geperverteerde waarden en normen van die tijd dat hij DUS als gek moet worden beschouwd. Of op zijn minst als een Don Quichotteske onpraktische geest, dan wel als een heroïsche opstandeling die door de vergeefsheid van zijn opstandigheid tegelijk oerbelachelijk is.
Het intrigerende is voor mij dat dit alles het hele boek door dubbelzinnig blijft. Bijvoorbeeld in allerlei passages waarin Timo niet zozeer gek lijkt, als wel enorm naïef. Bijvoorbeeld in zijn brieven en toespraken waarin hij de Tsaar wel heel erg direct de waarheid zegt. Of op momenten dat hij het standsverschil tussen hem en de horige boeren al te achteloos denkt te overwinnen. Ook wordt hij geplaagd door nachtmerrieachtige visioenen, en door absurd- droomachtige herinneringen aan zijn absurde - en misschien tot waanzin drijvende- verblijf in een duistere gevangeniscel. Maar hij blijft vooral dubbelzinnig en raadselachtig omdat wij hem niet van binnenuit leren kennen, maar alleen van buitenaf: via het perspectief van zijn zwager Jakob, die een soort clandestien dagboek bijhoudt waarin hij zich de hele tijd verbaast over Timo. Extra dubbelzinnig is dan weer dat Jakob zelf een opmerkelijke combinatie laat zien van scherpzinnig (zelf)inzicht met behoorlijk grote middelmatigheid: soms lijkt hij Timo helemaal te begrijpen, maar vaak lijkt hij een kind van zijn tijd dat dus helemaal niks snapt van Timo's "waanzinnige" idealisme. We zien dus het portret van Timo, en weten dat dit getekend is door onbegrijpende handen. "De gek van de Tsaar" is, kort door de bocht gezegd, het portret van een idealist door een niet begrijpende conformist. En tegelijk is het ook een zelfportret van die conformist, die - anders dan Timo- allerlei compromissen of halfhartigheden tot zich toelaat, en die schippert met de naargeestige conventies van zijn tijd. Soms zelfs zonder dat zelf te beseffen, zo lijkt. Wat maar al te begrijpelijk is, want het "azijn van de waarheid" is ook voor hem wel heel zuur: de verknopingen van verraad en bedrog die ook zijn meest intieme leven binnen sluipen, het half verdrongen besef dat richting gevende waarheden en normen in zijn tijd gewoon helemaal niet bestaan, het voortdurend getuige moeten zijn van Timo's dubbelzinnige lot..... Het is niet zo vreemd dat Jakob dat alles vaak verdringt. En dat hij zich toch maar voegt naar zijn tijd, zich toch maar schikt in een niet heel romantisch huwelijk, zich toch maar onderdompelt in grauwe alledaagsheid.
Zo zindert in het hele boek dus voortdurend de spanning tussen opstandig idealisme (Timo) en conformistisch volgen van de conventies (Jakob). Waarbij Timo voor mij voortdurend een intrigerend raadsel blijft, even inspirerend als ongrijpbaar, terwijl ik tegelijk verontrustend veel van mijzelf herkende in de schipperende Jakob. Dat doet Kross echt reteknap. Even knap is hoe hij de lezer steeds weer verrast met onverwachte wendingen, die het verhaal extra spanning geven en die bovendien voelbaar maken dat het leven in een repressieve samenleving doordesemd is van onvoorspelbaarheid. Ook is de roman rijkelijk gevuld met intrigerende beschouwingen over de absurditeit van het bestaan. Bijvoorbeeld in de passages waarin Jakob zich realiseert dat er maar een zuchtje wind nodig is om zijn hele bestaan overhoop te gooien. Of in de discussie tussen Timo en zijn broer, waarbij omstanders tot hun wanhoop concluderen dat beiden gelijk hebben EN ongelijk, alhoewel dat helemaal niet kan. En het dispuut wordt dan beslecht met dobbelstenen. Volkomen idioot, maar wat moet een mens anders in een wereld waarin idealisme gelijk staat aan waanzin, en waarin er geen echte maatgevende waarheid bestaat?
"De gek van de Tsaar" is dus een historische roman vol dubbele bodems. Juist die dubbele bodems maakten dit boek voor mij heel intrigerend. Bovendien vond ik het ook benauwend, door de absurditeit en richtingloosheid die zo pregnant voelbaar wordt in de grillige levensloop van Timo en die van Jakob. En tegelijk vond ik alle bladzijden wonderbaarlijk licht, ondanks de vaak zwaarwichtige thematiek. Kortom: Jaan Kroos, die smaakt voor mij naar meer!