Η παρακμή του αστικού πολιτισμού: Από τη μοντέρνα στη μεταμοντέρνα εποχή και από το φιλελευθερισμό στη μαζική δημοκρατία

by Παναγιώτης Κονδύλης

Η πρόσφατη διεθνής συζήτηση για το «μοντέρνο» και το «μεταμοντέρνο» εγινε σε βάση αισθητική ή φιλοσοφική χωρίς να εξιχνιασθούν οι κοινωνικές προϋποθέσεις και αντιστοιχίες των όρων αύτών. Τούτο το βιβλίο ερευνά την εξέλιξη των δυτικών κοινωνιών στα τελευταία εκατόν πενήντα χρόνια και δείχνει πώς η κατάρρευση του αστικού τρόπου σκέψης και ζωής συμπορεύθηκε με τη διαμόρφωση των «μεταμοντέρνων» ιδεολογημάτων και στάσεων. Η ανάλυση κινείται σε πολλαπλά επίπεδα αγκαλιάζει τόσο τις πολιτικές αλλαγές πού συντελέσθηκαν κατά τη μετάβαση από τον κλασσικό φιλελευθερισμό στη μαζική δημοκρατία, όσο και τις αλλαγές πού επέφεραν στην κοινωνική και προσωπική ζωή η σύγχρονη τεχνική, ο σύγχρονος καταμερισμός της εργασίας και τα κινήματα της νεολαίας. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στις κοσμοθεωρητικές μετατοπίσεις, οι οποίες εντοπίζονται με δομικές αναλύσεις της νεότερης λογοτεχνίας, τέχνης, φιλοσοφίας και επιστήμης. Μια εισαγωγή γραμμένη ειδικά για την ελληνική έκδοση εξετάζει την υφή και την τύχη του αστικού πολιτισμού στη χώρα μας.

Genres: Philosophy, History, Politics

334 pages, Paperback

First published December 1, 1991

About the author

Ο Παναγιώτης Κονδύλης (17 Αυγούστου 1943 – 11 Ιουλίου 1998) ήταν Έλληνας φιλόσοφος, συγγραφέας και μεταφραστής. Έγραψε κυρίως στα γερμανικά και μετέφραζε ο ίδιος τα βιβλία του στα ελληνικά.

Γεννήθηκε το 1943 στο Δρούβα Ηλείας στην Αρχαία Ολυμπία. Πήγε στο δημοτικό σχολείο της Νέας Ερυθραίας και στη συνέχεια στο γυμνάσιο της Κηφισιάς. Σπούδασε κλασική φιλολογία και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών καθώς και φιλοσοφία της μεσαιωνικής και σύγχρονης και νεότερης ιστορίας και πολιτικής επιστήμης στα Πανεπιστήμια της Φρανκφούρτης και της Χαϊδελβέργης. Το 1977 του απονεμήθηκε ο τίτλος του διδάκτορα από το πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης για την - υπό την επίβλεψη του Ντίτερ Χένριχ - διδακτορική διατριβή του με τίτλο "Η γένεση της διαλεκτικής: Μια ανάλυση του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της πνευματικής ανάπτυξης των Χαίλντερλιν, Σέλλινγκ και Χέγκελ έως το 1802" (γερμ. Die Entstehung der Dialektik. Eine Analyse der europäischen Aufklärung und der geistigen Entwicklung von Hölderlin, Schelling und Hegel bis 1802).

Εξαιρετικοί Γερμανοί ιστορικοί όπως ο Βέρνερ Κόνζε και ο Ράινχαρτ Κόσελεκ, υπήρξαν σημαντικές καθοδηγητικές επιρροές κατά την περίοδο διαμόρφωσης της σκέψης του στην Χαϊδελβέργη. Στην συνέχεια, ο Παναγιώτης Κονδύλης επικεντρώθηκε στις Διεθνείς Σχέσεις και την Στρατηγική Σκέψη και την κοινωνική φιλοσοφία.

Reviews

[George · Rating 5 out of 5]

Αρχικά να πω οτί κάποιος μπορεί να κανεί διατριβή πάνω σε αυτό το βιβλίο. Δεν είναι εύκολο να το διαβάσεις, γιατί είναι πολύ πυκνό σε έννοιες και δομή, αλλά και πλούσιο θεματολογικά, τόσο που στο τέλος απλά θα σκεφτέσαι πως θα γίνει να μην ξεχάσεις όλα αυτά που διάβασες.

Στο πρώτο κεφάλαιο ο Κονδύλης συνοψίζει τις βασικές έννοιες του βιβλίου του "Οι αιτίες της παρακμής της σύγχρονης Ελλάδας".

Σε ελεύθερη μετάφραση η συλλογιστική του ξεκινά από την πατριαρχίακη δομή των σχέσεων εργασίας, που εκδηλώνονται με την προστασία και την υπακοή. "Υπάκουσε με και θα έχεις δουλειά και λεφτά." Η δομή αυτή, κατά κανόνα μείωνει τη βιομηχανική δράση, ενώ παράλληλα αρχίζει να επηρεάζεται από την είσαγωγή του κοινοβολευτισμού που προωθούν οι Μ. Δυνάμεις. Το αποτέλεσμα είναι η πατριαρχιακή δομή να περάσει στην πολιτική. "Ψήφισε με για να έχεις δουλειά." Έτσι δημιουργείται μια πελατειακή σχέση Κοινωνίας-Κράτους που επηρέαζει την εξάπλωση των οικονομικών δομών και του καπιταλισμού, ενώ ταυτόχρονα διογκώνει τον κρατικό μηχανισμό. Πολιτισμικά, το αποτέλεσμα αυτής της αλληλουχίας είναι η εμφάνιση του μικροαστικού πολιτικού μηχανισμού και ευρύτερα ενός αδύναμου Κράτους που δεν μπορεί να κυριαρχήσει, μιας και βρίσκεται ανάμεσα στο να ικανοποιήσει τα μεγάλα τζάκια και στο να συντηρήσει την πελετειακή σχέση ψήφου-δουλειάς-βολέματος με την Κοινωνία, προκειμένου να επιβιώσει το ίδιο.

Ο Κονδύλης εντάσει στην συζήτηση και την εξέλιξη της σχέσης του κράτους και εκκλήσιας και την δημιουργία του φαινόμενου του ελληνοκεντρισμού με τις πτυχές του κλασσικού και χριστιανικού οι οποίες τοποθετούν το Έθνος πάνω από το Κράτος. Αυτό το αποτελέσμα της επιρροής της εκκλήσιας στα κοινά αποδυναμώνει ακόμα περισσότερο την έννοια Κράτος που συνεχίζει να παίζει λιγότερο ικανοποιήτικα το διττό του ρόλο και έτσι να οδηγείται σε αντι-οικονομικές και μη προοδευτικές δυτικές πολιτικές για να επιβιώσει. Η επιβιώση του πλέον του στηρίζεται στο να μπορεί να παρέχει και στις δυο πλευρές με αποτέλεσμα τα δάνεια να γίνονται η βραχυπρόθεσμη λύση και η εκποίηση της Χώρας το μέλλον.

Στα επόμενα κεφάλαια για να μην μακρηγορώ αναλύει την κοσμοθεωρία της αστικής τάξης που είχε μεν οικονομική δύναμη αλλά δεν είχε τεράστια επιρροή ως κοινωνική τάξη. Οι έννοιες Φυση, Ανθρωπος και Ιστορία επηρέασαν την αστική σκέψη που προσπαθούσε να βρει την αρμονία και την κοσμοθεωρία της με βάση αυτές καταλήγοντας ότι αυτό που την εκφράζει είναι " η ηθική αντίληψη και υλικό όφελος, έλλογος υπολογισμός και πρακτικη ενεργητικότητα, αυτοπειθάρχηση και επιδίωξη της επιτυχίας".

Στη συνέχεια των επόμενων κεφαλαίων βλέπουμε πως το Εναρμονιστικό μοντέλο σκέψης της αστικής τάξης διαταράχθηκε απο την άναπτυξη του Αναλυτικού- Συνδυαστικού μοντέλου σκέψης αλλά και πως τελικά η δημιουργία του μοντέλου της μαζικής δημοκρατίας απείλησε την ύπαρξη της.

Το τέταρτο Κεφάλαιο για μένα είναι μια απο τις καλύτερες αναλύσεις που έχω διαβάσει ποτέ για το τρόπο που εξελίχθηκαν οι δυτικές κοινωνίες. Αναλύονται τα εξής: Φιλελευθερισμός vs Δημοκρατία, δημιουργία του πολίτη - καταναλώτη, λαικίσμος, απόδοση εργασίας και ηδονισμός, το Εγω μέσα στην κοινωνία του Όλου, την αποκοπή του πολίτη-καταναλωτή απο την Ιστορία και το Χρόνο και πολλά άλλα.

Ένα τέλειο βιβλίο που πραγματικά διεισδύει στις ρίζες της τωρινής μας κοινωνίας χωρίς να κρίνει, απλά ανακαλύπτει όλες τις δυναμικές σχέσεις των στοιχείων που την αποτελούν αλλά και την εξέλιξη της μέσα στην ιστορία.

Σας αφήνω με αυτό:
" Όμως η πραγματικότητα της ισότητας είναι για τη λειτουργία της μαζικής δημοκρατίας πολύ λιγότερο σημαντική απο τη δυνατότητα της ισότητας"

[Stavros · Rating 5 out of 5]

Νομίζω ότι το βιβλίο αυτό είναι η αρχή μιας ωραίας φιλίας κύριε Καθηγητά!! Το βάθος και η διεισδυτικότητα της σκέψης του Κονδύλη πραγματικά σε αφήνει άφωνο!! Δεν με παραξενεύει που οι Γερμανοί είναι τρελαμένοι μαζί του ενώ σε εμάς παραμένει ακόμη ένας γοητευτικά άγνωστος..

[Νικος Μπουτης · Rating 5 out of 5]

Βιβλίο που θα πρέπει να υπάρχει σε κάθε βιβλιοθήκη. Συγκλονιστικό, αλήθειες που σπάνε κόκαλα και ταμπού πολλών ετών...

[Apostolos · Rating 4 out of 5]

Δεν είναι εύκολο ανάγνωσμα, αλλά είναι άλλη μια απόδειξη της οξυδέρκειας του Κονδύλη.

Στο βιβλίο δίνει μια περιγραφή της εξέλιξης του δυτικού πολιτισμού κατά τον 20ο αιώνα σε ο,τι αφορά την παραγωγή πολιτισμού και την αλλαγή της σχέσης του ατόμου με το σύνολο. Ακόμα ασχολείται με την επίδραση της τέχνης η οποία με την εξέλιξη της από την συνθετική-ιεραρχική τοποθέτηση των στοιχείων του πολιτισμού στο 'τα πάντα συνδυάζονται με τα πάντα' βοήθησε στο πέρασμα στην μαζική δημοκρατία. Καταπιάνεται με κάθε μέρος του (τότε, μιας και δεν το ίντερνετ δεν είχε εξαπλωθεί) σύγχρονου πολιτισμού - φιλοσοφία, επιστήμες (είναι μάλιστα πασιφανές πως έχει μελετήσει φυσική!) ποίηση, κινηματογράφος, γλυπτική. Επίσης καταπιάνεται με την ανάπτυξη της μαζικής δημοκρατίας (ελεύθερος χρόνος, κρατικές παρεμβάσεις, ηδονισμός, λαϊκισμός, μεσαία τάξη, ελίτ, κατανάλωση, ανθρώπινα δικαιώματα, νεολαία...). Δεν ασχολείται με κράτη, με έθνη. δεν υπάρχει κάποιο γεγονός - σημείο αναφοράς (πχ Β' ΠΠ). Διατυπώνει κάποιες απόψεις που διαφωτίζουν τον τρόπο λειτουργίας των κομμουνιστικών καθεστώτων (χωρίς να ασχολείται μαζί τους). Πιθανότατα δεν βρίσκει θετικό την ρόλο της ψυχανάλυσης, χωρίς να της επιτίθεται άμεσα και χωρίς να την κατονομάζει. Το πρώτο κεφάλαιο που αφορά εμάς, υπάρχει ως ξεχωριστό βιβλίο και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Μερικά μικρά αποσπάσματα: "Είναι αναμφισβήτητο ότι τα πολιτισμικά αγαθά στον δρόμο τους προς τις πλατιές μάζες συρρικνώνονται σε στερεότυπα φτωχά από μορφική άποψη και ρηχαίνουν από την άποψη του περιεχομένου". Και άλλο ένα " η ηθική της αυτοϋπέρβασης ανταποκρινόταν στο οικονομικό πρότυπο της συσσώρευσης ενώ ο πλουραλισμός των αξιών και η ηθική ανεκτικότητα στο οικονομικό πρότυπο της κατανάλωσης". Και ένα για τα μέσα που ασχολούνται με τους αστέρες "ενδυναμώνουν με τον λίγο ή πολύ χυδαίο τρόπο τους εξισωτικά αισθήματα και από την άποψη αυτή προωθούν των εκδημοκρατισμό: στην ιδιωτική σφαίρα όλοι εμφανίζονται σε γενικές γραμμές ίσοι, έχουν τα ίδια πάθη...βιώνουν την ευτυχία και την δυστυχία με τον ίδιο τρόπο...όλοι είναι εξ ίσου 'άνθρωποι'.

[Mz · Rating 3 out of 5]

https://bookpress.gr/kritikes/idees/2...

[Antonis Michailidis · Rating 4 out of 5]

Ένα βιβλίο κλασικό, ιδιαίτερα αποκαλυπτικό για την εξέλιξη του πολιτισμού σε όλες του τις εκφάνσεις, με ένα μόνο μειονέκτημα. Απαιτεί βαθιά καλλιέργεια για να το μελετήσεις και να το κατανοήσεις και ασφαλώς απόλυτη συγκέντρωση.

[VII · Rating 5 out of 5]

The book hasn't been translated in English which is a shame because it is superb. I put off reading it because a former professor of mine with whom I usually agree told me it is not that good, but I suspect that he didn't connect it to Kοndylis’ philosophy as a whole. Kondylis is one of those special kind of philosophers, exceedingly rare in recent times, who have created a system of thought that attempts to explain every aspect of human life. It is partially fleshed out in his Power and Decision (lσχύς και Απόφαση). It may be reductive or, for some, self contradictory but at the very least offers a refreshing, alternative look at things.
In this book he compares the modern times with the current ones, what he calls the period of mass democracy. The whole book reads like an attack at our times and the postmodern ideas which is probably what irked my professor since it really seems like Kondylis espouses this attack, but I think that at least partially, it is only a descriptive chronicle of change. For Kondylis, it is important for the philosopher to put aside his own claims of self-preservation, which translate to a claim of power, work at a higher descriptive metalevel, and by doing that offer lucid descriptions of reality. This is difficult but important because for him, ideas and evaluations do not guide behavior but conform to behavior. The physical, the aim of self-preservation through accumulation of power is primary and views are adapted to serve that purpose. In the final words of the book, after all the endless descriptions of the fall of the modern and the rise of something worse, Kondylis admits that although he stressed changes because this is the only way to make comparisons, behavior did not change drastically, and many things remain the same. Also, he oritisizes those who idolize the past, clinging to the idea of progress and he mentions that originality and research is actually not worse off now compared to before and it might even be better. Tv is not worse than the priest. Those who need either of those will always be around and will be the vast majority. Also, in the first chapter he already told us that changes in worldviews are mostly symbolic and signify only a victory of a small elite, while the masses usually stay with the older view. So, I would say that, one, for Kondylis the change made things worse in some areas but not that worse because human behavior is relatively stable and, two, he is not interested in any kind of normative claims.
What I have written so far are just hermeneutical, scholarly disputes that very few should care about. The substance of the book is the identification of the different ways of thinking between the ages. The change started through art and as a reaction to the seemingly monistic authority of Reason. There is an inbetween precursor to postmodernism (he calls it literary - artistic modernism) and a lot of art analysis that I will skip. A central motif is that ideas are adopted based on what ideas one’s enemy holds and that views without opposites fail to survive. The modern is characterized by the belief in Reason and a human-centric approach that attempted to replace God and make belief in Reason and a human centric approach that attempted to replace God and make this -instead of the next- world central, allowing economic activity to flourish. It turned against the previous feudalistic and aristocratic ideas the same way that later the postmodern turned against the monistic reason and towards pluralism and against the humancentric approach by starting to doubt all the stories that made humans look special. Now the guide could no longer be just a part of the individual, Reason, which was meant to control the passions in the previous conception, but the whole of one's being. Both reason and passion have to be fulfilled. Whereas before fulfilment was achieved by self-discipline, restrain of the lesser animal instincts within us for something greater that was the “really human” part, now these instincts have a valid claim and fulfilment is achieved by hedonism and conveniently, consumerism. Now a human is not a “real human” not if they are not educated but if they are not consuming experiences, products and other humans. Having character is not a matter of being truthful, but also of being original, of following some kind of personal, innate desires, and turning what was previously thought as perversions look valid. In practice this supposed originality is following one's heroes, and heroes are heroes not because they are virtuous but because they are successful. The result is a lot of narcissism, self-pity and autism.
In a more abstract level, the former views are guided by a way of thinking that is based on synthesis and harmony. Here the parts takes place in the Whole, which is more than its parts, with their own personal characteristics and their own essence intact, since the accepted authority of Reason can prevent conflicts. Everyone contributes towards progress even if they are not ascetic and even if they -within reason- look after their own interests. The postmodern on the other hand relies on analysis and combinations, quantity and not quality. Since there is no authority and no direction, there are infinite possible combinations where each part has no essence but only function, with the analysis into basic parts turning each of them identical and capable of moving to any other place. Truth is now only typical and the Whole is just the sum of its parts. Now things that were used to be conceived as opposites, say good and evil or man and woman can be the same, when they are judged by some third function.
Another interesting idea is that in the modern worldview time was central, against the previous static (God, aristocracy) conception. With the idea of progress some civilizations are in a chronologically and evolutionary more primitive stage, while others in a more future one. Now these kinds of comparisons cannot be made and civilizations are just different, all existing in the same plane. Space has become the dominant unit. I mentioned how conveniently hedonism fits with consumerism. Obviously, this is not a coincidence. Again, for Kondylis, if something has priority it is the physical conditions, which in this case is the sudden increase in the availability of goods. Before that, the fact that goods were rare by itself (and by rulers who wanted to keep their privileged status) created ascetic ideas and belief in the supremacy of spiritual goods over material ones and Reason over the passions. So in modernism the world already starts moving towards more democratic ideas because the increased production makes things less rare and the worker must now be also a consumer for the system to hold. Mass production, mass consumerism and increased concentration in cities come together and they are also connected with increased division of labor, with individuals, as opposed to extended families becoming the basin societal unit and increased social mobility. All these give the impression of equality. There is no hierarchy within the family so the elderly are now way worse than before and even at work each one plays a necessary role within an institution that each individual is powerless against (another aspect of the less human-centric system) or in social situations there is no hint of the actual material differences that still exist. The middle class convinces itself that they are the universal class and that their "good enough" life makes them equal with the higher ones. This ideological acting vs the physical reality is the first contradiction of the system. The second is that both technical rationality and hedonism exist as ideals at the same time. The first justifies performance or efficiency as the basis of rewards and the selection of roles. The second justifies consumerism, makes the super consumers (of goods and experiences) the heroes and makes work, not a building of character and integrity like before, but what guarantees the consuming of goods and experiences. But the important thing is that these contradictions are not to be seen as what will destroy the system, but as structural and necessary parts of the system. Hedonism or even human rights became central because of the need for consumers and technical rationality is what guarantees the availability of goods. And the lack of metaphysical meaning can easily be replaced by hedonism or humanism for most.

[Ioannis Apostolopoulos · Rating 4 out of 5]

Οξυδερκής κι εμπερίστατος "ιχνηλάτηση" των κοινωνικών μεταβολών στη Δύση τα τελευταία 100-150 χρόνια! Χρήσιμο κι αποκαλυπτικό βιβλίο!

[Stefanos Baziotis · Rating 5 out of 5]

Δὲν ἔχει νόημα νὰ γράψω περίληψι αὐτοῦ τοῦ μεγαλειώδους ἔργου γιατί ἁπλῶς θὰ τὸ ἀδικήσω. Εἶναι κύρια αἰτία ποὺ θεωρῶ τὸν Κονδύλη τὸν μεγαλύτερο φιλόσοφο τῆς Νεότερης Ἑλλάδος, μαζὶ μὲ τὸν Καστοριάδη.

[Amina]

Το πιο δύσκολο βιβλίο που έχω διαβάσει