سرگذشت موسیقی ایران

by روح‌الله خالقی

Genres: Music, Art, History

807 pages, Hardcover

First published January 1, 1997

About the author

روح‌الله خالقی (۱۲۸۵ خورشیدی - ۲۱ آبان ۱۳۴۴)، استاد موسیقی ایرانی، آهنگساز و نوازندهٔ ویولن بود. وی آهنگساز سرود «ای ایران» بود. خالقی از شاگردان اصلی علینقی وزیری بود و تلاش او برای احیای موسیقی ایرانی در دورانی که توجه رسمی به این موسیقی کاهش یافته بود، تأثیرگذار و مهم شمرده می‌شود. او کتابی به نام سرگذشت موسیقی ایران دربارهٔ سرگذشت موسیقی، موسیقی‌دانان و نوازندگان ایرانی هم‌عصر خود و کتابی به نام نظری به موسیقی شامل نظریه‌ای برای موسیقی ایرانی و غربی نوشته‌است

قطعات

رنگارنگ ۱ در دستگاه اصفهان، رنگارنگ ۲ در دستگاه ماهور، نغمه‌های ماهور (بر اساس غزل «دل می‌رود ز دستم...» از حافظ)، می ناب (بر اساس غزل «دیشب به سیل اشک...» از حافظ)، آه سحر (بر اساس غزلی از فروغی بسطامی)، بوی جوی مولیان (گل‌های رنگارنگ شماره ۲۵۴)، جام‌جم، شب هجران، حالا چرا (بر اساس غزلی از شهریار).

تصنیف‌ها

یار رمیده، هستی عاشقان، پیمان‌شکن، وعدهٔ وصال، لالهٔ خونین، نغمهٔ نوروزی، بهار عاشق، آتشین لاله، خاموش، امید زندگی، شب جوانی و شب هجران

قطعات امید زندگی، شب جوانی و شب هجران آثاری از خالقی هستند که در فیلم طوفان زندگی استفاده شده‌اند.

سرودها

پند سعدی، دانش، شادی، هنر، امید، آذربایجان (شعر از رهی معیری)، اصفهان، ای ایران و نفت از کارهای وی است. سرود نفت در سال ۱۳۳۱ به مناسبت ملی شدن صنعت نفت تصنیف شده‌است و شعر آن از معیری است. سرود ای "ایران" تبدیل به سرود ملی اما غیر رسمی ایرانیان شده است

خالقی به جز آهنگسازی، به تنظیم و اجرای بسیاری از تصنیف‌های قدیمی شیدا و عارف قزوینی برای ارکستر نیز پرداخته‌است. وی تعدادی از آهنگ‌های علینقی وزیری مانند شکایت، نی، خریدار تو، دلتنگ، و کاروان را با ارکستر اجرا و رهبری کرده‌است.

تصنیف خاموش آخرین اثر خالقی است. این آهنگ در دستگاه ماهور ساخته شده‌است و ارکستر گل‌ها آن را به رهبری خالقی و با همراهی پیانوی جواد معروفی به شمارهٔ گل‌های رنگارنگ ۲۳۷ اجرا کرده‌است. شعر این تصنیف از رهی معیری است.
نه دل مفتونِ دلبندی، نه جان مدهوشِ دل‌خواهی
نه بر مُژگان من اشکی، نه بر لب‌های من آهی

نه جان بی‌نصیبم را، نه از شمعی نه از جمعی
ندارد خاطرِم الفت، نه با مِهری نه با ماهی

کیم من، آرزو گم کرده‌ای تنها و سرگردان
نه آرامی، نه امیدی، نه هم‌دردی، نه همراهی

گَهی اُفتان و خیزان، چون غُباری در بیابانی
گَهی خاموش و حیران، چون نگاهی بر نظرگاهی

رهی تا چند سوزم، در دل شب‌ها چو کوکب‌ها
به اقبال شَرر نازم، که دارد عُمر کوتاهی

آثار تألیفی

کتاب‌های خالقی عبارت‌اند از

نظری به موسیقی در ۱۳۱۶ و ۱۳۱۷
کتاب هماهنگی در ۱۳۲۰ (ترجمه)
سرگذشت موسیقی ایران: جلد اول این کتاب در ۱۳۳۳، جلد دوم در ۱۳۳۵ و جلد سوم آن پس از مرگ خالقی به کوشش ساسان سپنتا توسط مؤسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور در ۱۳۷۷، ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ منتشر و تجدید چاپ شده است
کتاب ویولن
تار و سه‌تار

خالقی مجلهٔ چنگ را نیز منتشر کرد که کلاً چهار شماره از آن چاپ شد. وی در مجله‌های موزیک ایران و موسیقی نیز مقالاتی نوشته‌است

Reviews

[mohamad jelvani · Rating 4 out of 5]

فکر کنم مبنایی ترین و اولیه ترین متن برای آشنایی با موسیقی ایرانی است
اولیه ترین هم به معنای این که جزو اولین منابع نوشته شده است
و هم از اولین منابع مناسب برای خواندن
شیرین و و خواندنی نوشته شده
و چندان بعد علمی خسته کننده ندارد
هر چند مرحوم خالقی شاید همه جوانب موسیقی ایرانی را نکاویده
و به پیشینه باستانی و ابعاد تحلیلی آن هم چندان نپرداخته است
اما با خواندن این کتاب شمای کلی واضحی از تاریخچه تحول موسیقی ایرانی
و افراد موثر بر آن در دوران اواخر قاجار تا کنون
برای خواننده رسم می شود
راجع به مذهب مرحوم خالقی چیزی نمی گویم:)

[Danyal · Rating 3 out of 5]

1/

کتاب از سال 1285 - همزمان با تولد خالقی - آغاز می‌شود، یعنی دوران مشروطیت. اتفاقات موسیقاییِ پیش‌تر از اینرا خود می‌گوید در بخش دوم کتاب «نظری به موسیقی» پرداخته، و مجالی در کتاب حاضر ندارد. البته «سرگذشت موسیقی ایران» با یک مقدمه تاریخیِ 22صفحه‌ای آغاز می‌شود که مطالب مفیدی در باب وضعیت موسیقی آن زمان مطرح می‌شود

اینکه چرا واژه «سرگذشت» را به عنوان اضافه می‌کند می‌گوید

این اندیشه از خاطرم گذشت که اگر کتاب منحصراً جنبه تاریخی داشته باشد شاید در دیده‌ی بعضی از خوانندگان، خشک و بی‌مزه جلوه کند. در نظرم آمد که کتاب را به صورت قصه و حکایت درآورم و نام سرگذشت بر آن گذارم(..) من نمی‌خواهم که این سرگذشت مانند رمان خوانده شود، زیرا افسانه‌نویسی نکرده‌ام.. صص 21-20

خالقی حساسیت ویژه‌ای دارد که خواننده را بی‌حوصله، و مباحث خود را از حد خارج نکند، از مطالب مختصر و فصل‌بندی‌های مفید کوتاه می‌توان به این رسید، منهای اینکه چندین بار بعد از هر پُرنویسی به خود چنین تذکری می‌دهد. این ویژگی‌ مثبت کتابست. اما او برخلاف آنکه موزیسین خوبی است، قصه پرداز خوبی نیست، قصه‌هاش نه سرگرم‌کننده‌ست نه بدرد بخور این کتاب، بسیار کسل کننده و حوصله‌سَربرند. عشق به استاد وزیری، اگرچه او را شیفته و سرمست موسیقی می‌کند؛ اما پاک در نوشتنِ بخشی از جلد دوم به بیراهه کشانده است. بحث در پیرامون موسیقی به ییلاقات کشانده می‌شود!، و توضیحاتِ فنی و جزئیات آثار برای کتابی که دارای «محتوای تاریخی»‌ست، پرت به نظر می‌رسد. بخش قابل توجهی پیرامون تألیفات و قطعات استاد وزیری‌ است؛ اگر در یک جدول با توضیحات عمومی آورده می‌شد آنچنان تو ذوق نمی‌زد. جلد دوم اما نکات ارزنده‌ای هم داشت: آشنایی بیشتر با استاد وزیری، فعالیت‌هاش، ابتکاراها و نوآوری‌ها، مسائل پیرامون مدرسه موسیقی، خطابه‌ها و ... بهرحال می‌توان گفت جلد دوم ادای دینی‌ست به وزیری.


2/

جلد سوم باهتمام و افزوده‌های ساسان سپنتا صورت گرفته است، مضاف بر این؛ بخش دیگری هم هست به اسم ضمیمه تحت عنوان مجموعه عکس‌های کاخ گلستان از موسیقی‌دانان قاجار، نوشته‌ی ساسان فاطمی

جلد سوم بخشی از نوشته‌های خودِ خالقی‌ست تحت فهرست‌بندی کتاب، بخشی دیگر نوشته‌هاش در مجله‌های مختلف مثل موزیک ایران که به‌اهتمام دکتر سپتنا آورد شده‌اند؛ و بخش دیگر افزوده‌های خودِ سپتناست که آنچنان هم پرت نیستند، بیشتر در محور معرفی معاصران مطلب می‌افزاید. جلد سوم شباهت ساختاری بیشتری به جلد اول دارد چرا که به معرفی اشخاص و هنرمندان می‌گذرد، مسائلی پیرامون جامعه موسیقی ایران، ناسازگاری‌ها، بحث پیرامون هنرستان عالی موسیقی، انجمن موسیقی ملی، هنرستان موسیقی ملی و ...

اما مسائلی که مانع تکمیل و چاپ جلد سوم شد را دکتر سپنتا از قول خودِ خالقی می‌آورد:

گفتگو درباره‌ی وضع موسیقی این دوره و موسیقی‌دان‌هایی که هنوز در قید حیات هستند، خالی از اِشکال نیست؛ بخصوص روزنامه‌ها و مجله‌هایی که مطالبی در این باره می‌نگارند. چون مطالب به قلم اشخاص غیر فنی نوشته می‌شود، چه بسا موضوعات را دگرگون کرده‌اند و اگر نگارنده می‌خواست آن‌چه شایسته‌ی موضوع است بنویسد، مورد حُب و بغض قرار می‌گرفت. پس صلاح در این دیدم که فعلاً سکوت کنم تا شاید در موقع مقتضی به چاپ آن اقدام نمایم. از این گذشته شاید بعضی از این مطالب را دیگران طور دیگر جلوه داده‌اند، ولی برای نگارنده که شاهد صادق این قضایا بوده‌ام، حقیقت همان است که می‌نویسم. ص558

3/

سرگذشت موسیقی ایران؛ کتاب حجیم و خوبی‌ست که اطلاعات ارزنده‌ای به ما می‌دهد، بستر آشنایی با قدما را فراهم می‌کند. در بسیاری از نوشته‌های دیگران، بعضاً به این کتاب ارجاع داده می‌شویم، یا منبع برخی از نوشته‌ها می‌شود که تماماً خود از اهمیت کتاب حاضر سرچشمه می‌گیرد. گذری به روزگار گذشته است حال و هوای هنر موسیقی آن زمانِ ایران را می‌گوید و از بی‌مهری‌ و دل‌های چرکین هنرمندان. از خانواده‌هایی که برای موسیقی هیچ ارجمندی قائل نبوده‌اند تا خالقی‌هایی که برای رسیدن به معشوقه‌شان از هر در و پنجره‌ای می‌گریزند تا به آن برسند. از تلاش‌ها، فعالیت‌ها و هنرمندی‌هاشان. از جامعه‌ای که نوازنده را «عملۀ مطرب» خطاب می‌کند تا مسئولانی که ارزشی برای هنر -خصوصاً موسیقی- قائل نبوده‌ و نیستند. از آن روزگار هنوز مشکلات مانده‌اند، مادامیکه فضای اختناق حاکم باشد - فرق نمی‌کند زمانِ قاجار، شاه یا کنون یا هر زمان -، و چاپلوسانه تن به خواسته‌هاشان ندهید، نصف نشوید و کرنش نکنید، دست نبوسید و پا جفت نکنید، گوش به فرمان نباشید چه وزیری باشید چه خالقی، محوت می‌کنند. چگونه می‌شود دور ماند از معشوقه‌ای که برای رسیدن به او، سخن ریش‌سفیدان را هم ناشنیده گذاشته‌ای. براستی سرگذشت مشابهی‌ست

چاپ سوم؛ 95

[Salar Jodeiri · Rating 3 out of 5]

شرحي است بر موسيقي ايران از حوالي سالهاي ١٢٨٥ و انقلاب مشروطه تا حدود ١٣٤٠.
در جلد اول، بسياري از نامهاي موسيقيدانان به اختصار معرفي مي شوند. جلد دوم تماما به علينقي وزيري وشرح خدمات او مي پردازد. و جلد سوم در سالهاي معاصر زمان نوشته شدن كتاب مي گذرد.
به نظر من، كتاب شرح كلي و جامع مناسبي از موسيقدانان دوره ي مهمي از موسيقي ايران است و خواندن آن براي نوازندگانِ در ابتداي راه، بسيار ضروري است. كساني با رشته ي جز موسيقي نيز از آن لذت مي برند.
اما، از اين نظر كه بخش زيادي از كتاب، به ضبط صِرف نامها و حوادث پرداخته، يا گاهي به سمت نقدهاي فلسفي-اجتماعي پيش رفته، هر از گاهي حوصله سر بر مي شود.

[Mahdi Nosrati · Rating 4 out of 5]

این کتاب را حدود 10 سال پیش خواندم دوبار هم خواندم .هنوز هم مشتاق دوباره خواندنش هستم نثر کتاب بسیار شیوا و دلچسب و خودمانی است .مرحوم روح ا.. . خالقی به زبانی بسیار گیرا سالها موسیقی و مردان و زنان موسیقی دان این مرزو بوم را به خوانندگان معرفی کرده داستان سلخته شدن بسیاری از آهنگها و تصنیف ها و پیدایش نت در موسیقی و خیلی چیزهای دیگر در این کتاب به تفصیل بیان شده است.

[Reza Monfared · Rating 5 out of 5]

حدودا سال 87 خوندم
خیلی خوب بود
زبانی طنز و البته پرمغز

[rozhin]

دلکی هست مرا شیفته و هر جایی
عملش عشق پرستی,هنرش شیدایی

[Ali Rahnamae · Rating 3 out of 5]

چنان که نویسنده هم تلویحا اذعان دارد کتابی به شیوه تاریخ نگاری علمی نیست و خالقی به شیوه ای بیشتر ذوقی آن چه پیرامون خویش که البته در مرکز موسیقی زمان خود هم بوده میگذشته به زبانی روان تحریر کرده است. حسن کتاب بیشتر در اطلاعاتیست که در مورد موسیقی زمان قاجار می دهد و در مورد آن دوره جنبه تحقیقِ تاریخی کتاب پررنگ تر است. بعد از تأسیس مدرسه عالی موسیقی توسط وزیری که خالقی هم از اولین شاگردان آن است کتاب بر محور وزیری می چرخد و به این ترتیب سخن زیادی از بقیه موسیقیدانان نیست. نکته قوت دیگر کتاب معرفی آثار برتر هر هنرمندیست که سرگذشت آن آمده که باعث شد تا من سیاهه ای از همه قطعاتی که در کتاب آمده تهیه کنم و در به در در اینترنت به دنبال نسخه اجرا شده آن ها باشم.

[Arash Sekhavatian · Rating 4 out of 5]

از خواندن این کتاب بسیار لذت بردم و خوشحالم که از جستجو برای خرید آن در بازار کتاب ناامید نشدم. مطالعه این کتاب را به همه افرادی که به موسیقی (به طور ویژه موسیقی ملی) علاقمند هستند توصیه می کنم. نویسنده تمام تلاش خود را کرده که این سرگذشت به مطالب فنی مرتبط با موسیقی محدود نگردد و ضمن معرفی پیشگامان، نوازندگان، آهنگسازان و دست اندرکاران موسیقی ملی، رویدادهای گوناگون رخ داده در فاصله سال های ۱۲۸۵ تا ۱۳۳۸ را به گونه ای روایی و گاهی داستانی انتقال داده است.
به نظرم اگر چکیده ای از این کتاب تهیه گردد بسیار مورد توجه قرار خواهد گرفت.

[محمدحسین بنـکدارتهرانی · Rating 5 out of 5]

عالی بود. علی‌الخصوص چاپ جدیدی که به اهتمام نشر ماهور به بازار آمده علاوه بر متن خالقی به توضیحات و عکس‌های مرتبط نیز مزین است. سیری دلپسند در تاریخ معاصر موسیقی ایرانی کمابیش از ابتدای قاجار تا زمان خود خالقی.

[Fateme · Rating 4 out of 5]

سفری با روح الله خالقی به قلب موسیقی ایران.
آنقدر دلنشین که واقعا نمیخواستم تموم بشه .

[E · Rating 5 out of 5]

بهترین و معتبرترین کتابی که می‌تونیم در خصوص سرگذشت موسیقی ایران و نوازنده‌ها و خواننده‌های قدیمی پیدا کنیم.
جلد دوم این کتاب به زندگی کلنل وزیری می‌پردازه که اطلاعات بسیار جالبی در خصوص ایشون داره

[Ali Kashani · Rating 5 out of 5]

کتابیست بسیار ارزشمند
تاریخی و جذاب

[Matin · Rating 5 out of 5]

اثری بس دلنشین و مفید برای دوست‌داران هنر و موسیقی.
همواره موسیقی در این مُلک مورد جفا قرار گرفته بوده و آنطور که باید و شاید بدان پرداخته و از آن حمایت نشده است.
باشد که پاسدار موسیقی ملی خود باشیم.

[Sina · Rating 5 out of 5]

I LOVE THIS booooK!!!

[Amin · Rating 4 out of 5]

کتاب، به خصوص به خاطر فصل سوم آن که افزوده‌های ساسان سپنتا است دارای ارزش پژوهشی زیادی است. یاد مرحوم خالقی گرامی