Ρεμπετολογία: Εικοσιτέσερις παράγραφοι μονότονης φλυαρίας

by Elias Petropoulos, Ηλίας Πετρόπουλος

Το βιβλίο του Πετρόπουλου βρίσκεται πιο κοντά στη βαθύτερη ουσία της ρεμπέτικης κουλτούρας, χωρίς να επιχειρεί καθόλου να την αναλύσει και πολύ περισσότερο να την εξιδανικεύσει. Χρειάστηκε να περάσει καιρός για να καταλάβω που οφείλεται αυτή η υπεροχή του Πετρόπουλου. Σήμερα νομίζω ότι ξέρω την απάντηση. Αλλά δεν είμαι σίγουρος σε ποια γλώσσα πρέπει να την εκφράσω. Γιατί το βιβλίο του Πετρόπουλου είναι μια από εκείνες τις σπανιότατες περιπτώσεις, όπου η εμπειρική έρευνα και η ποίηση συναντιούνται διατρέχοντας μια terra nova σχεδόν απρόσιτη στη συμβατική γλώσσα.

Ο Πετρόπουλος ήταν ο πρώτος που έκανε τα ρεμπέτικα αντικείμενο έρευνας. Όπως όλοι οι πρωτοπόροι, δεν ανακάλυψε απλώς ένα καινούργιο κόσμο, κολυμπώντας κόντρα στο ρεύμα, αλλά και τον συνέλαβε, σχεδόν διαισθητικά, σε όλες του τις διαστάσεις. Υποψιάσθηκε όλα τα μυστικά μονοπάτια του, όλες τις κρυφές γωνιές του, όλα τα μυστήριά του. Και ακριβώς επειδή τον είδε στην ολότητά του, τον περιέγραψε υπαινικτικά μάλλον παρά αναλυτικά. Όσοι ακολούθησαν, κινήθηκαν προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση που υπέδειξε ή υπαινίχθηκε εκείνος. Αλλά οι περισσότεροι έχασαν από τα μάτια τους το όλο. Κι έτσι έχασαν την ουσία αυτού που ερευνούσαν.

Ο Πετρόπουλος είναι ένας από τους ελάχιστους εναπομείναντες μάστορες του δοκιμίου. Πολύ λίγοι Έλληνες γράφουν τόσο όμορφα ελληνικά, ώστε ο λόγος τους να ισορροπεί τόσο θαυμαστά ανάμεσα στην ακρίβεια και την κομψότητα, ανάμεσα στην επιστημοσύνη και την καλαισθησία. Πολύ λίγοι ξέρουν να εκθέτουν το θέμα τους με τέτοιο τρόπο, ώστε να παρασύρουν τον αναγνώστη τους σ' ένα γοητευτικό ταξίδι, όπου οι πιο γνώριμες μορφές, τα πιο καθημερινά αντικείμενα αποδείχνονται κρύπτες άγνωστων και εξαίσιων θησαυρών. Το βιβλίο του Πετρόπουλου αποτελεί μέρος της ρεμπέτικης κουλτούρας. Είναι και το ίδιο ένα ιστορικό ντοκουμέντο.

Δημοσθένης Κούρτοβικ

Genres: Nonfiction, Music, Essays, Poetry

101 pages, Paperback

First published January 1, 1975

About the author

Elias Petropoulos (Greek: Ηλίας Πετρόπουλος), who was born in Greece but spent much of his life in France, holds a unique place in the intellectual life of Europe. A self-described "urban anthropologist," he wrote widely and seriously on aspects of Greek life which were rarely considered objects of serious study: the design of the ubiquitous balconies, courtyards, ironwork, and windows of Greek buildings, the methods and vocabulary of preparing coffee and the art of telling fortunes from coffee-grounds, the traditional layout and functioning of brothels, the role of bean soup as an unheralded Greek national dish, the specialized slang of the Greek homosexual scene — it is claimed that his book Kaliarda (Καλιαρντά) was the first dictionary of gay slang in any language — the Greek drug users' underworld, and above all, the Greek musical form rebetiko, of which he was certainly the major historian. His major work, Rebetika Traghoudhia, extensively documents the lyrics and instrumentation of this music, as well as the lifestyle associated with it. The publication of the first edition of this book in Greece in 1968 so scandalized the ruling dictatorship that he was jailed for five months. Subsequent controversial books he authored resulted in several more jail sentences and fines, resulting ultimately in his decision to leave Greece to live permanently in France. He also published poetry, both original and in translation.

Reviews

[Dimitris Hall · Rating 4 out of 5]

Αυτό το βιβλίο το βρήκα από έναν τύπο ο οποίος είχε στήσει ένα τραπεζομάντιλο στο πεζοδρόμιο στην παραλία του Φαλήρου και πούλαγε τα παλιά του βιβλία. Μου είπε ότι η Ρεμπετολογία ήταν πολύ καλό, από τον γνωστό εθνογράφο Ηλία Πετρόπουλο. Μου φάνηκε όντως καλή ιδέα να δώσω μόνο 3 ευρώ για να διαβάσω για τους ρεμπέτες, είναι άλλωστε μια πτυχή της ιστορίας που με ενδιαφέρει: οτιδήποτε σχετικό με την άγραφη ιστορία του ελληνισμού εντός κι εκτός Ελλάδας με ενδιαφέρει. Του έδωσα τα τρία ευρώ και το πήρα, μαζί με τον Λύκο της Στέππας του (Χ)Έσσε.

Το βιβλίο αυτό, με θέμα τους ρεμπέτες, γράφτηκε το 1989, την χρονιά που γεννήθηκα, στο Παρίσι, και πρωτοεκδόθηκε στα Γερμανικά. Οι πολλαπλές αναφορές ήδη θα έλεγα μου ταιριάζουν γάντι. Δεν είναι διεξοδικό, αφού είναι μόνο 101 σελίδες με εικόνες και τεράστια γραμματοσειρά. Αλλά είναι απόδειξη πως ένα ενδιαφέρον βιβλίο δεν χρειάζεται να είναι πολύ μεγάλο για να σε κάνει να σκεφτείς· μια αναφορά είναι αρκετή για να βάλεις το μυαλό σου να αναρρωτηθεί. Συχνά η εικόνα των ρεμπετών εξιδανικεύεται πλέον κι επιλέγεται να αναδειχθεί η χασικλίδικη τους πλευρά, η ελεύθερη, παράνομη ζωή που συχνά κατήυθηναν και φυσικά η μουσική και οι χοροί τους. Όμως τι ξέρουμε για το τι φόραγαν, την σχέση τους με τον έρωτα (και τις διαδεδομένες ομοφυλοφιλικές τους σχέσεις -- όπως έλεγαν, άλλο εραστής άλλο θυληπρεπής «πούστης»), την αργκό τους, τα τατουάζ τους αλλά και για ακριβώς αυτή την μουσικοχορευτική παράδοση τους που μας έχει μείνει σήμερα;

Το γεγονός ότι όσα χόρευε, τραγουδούσε αλλά και τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούσε, μια εντελώς περιθωριακή για την εποχή της ομάδα, είναι σήμερα σε βαθμό αχώριστο συνδεδεμένα με την σύγχρονη ελληνική ταυτότητα, λέει πραγματικά πάρα πολλά για την άγνοια που έχουμε για την πραγματική μας πολυπολιτισμική ιστορία και είναι μόνο ενδεικτικά της έλλειψης ενδιαφέροντος για την ανακάλυψη του ποιοι πραγματικά είμαστε.

[George K. · Rating 4 out of 5]

Δεύτερο βιβλιαράκι του Ηλία Πετρόπουλου που διαβάζω φέτος (αλλά και γενικά), μετά το "Παροιμίες του υποκόσμου". Εδώ έχουμε να κάνουμε με κάτι πιο προσωπικό, μιας και το άλλο βιβλίο ήταν ουσιαστικά λεξικό για λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι του υποκόσμου τα παλιά χρόνια (και συνεχίζουμε ακόμα και εμείς οι απλοί άνθρωποι να χρησιμοποιούμε καθημερινά πολλές από αυτές), ενώ εδώ ο συγγραφέας μας παρουσιάζει με τον μοναδικό τρόπο γραφής του και το ιδιαίτερο χιούμορ του, τους ρεμπέτες και το ρεμπέτικο τραγούδι. Φυσικά δεν είναι το απόλυτο βιβλίο για το ρεμπέτικο, μιας και όλη η ιστορία για το είδος αυτό χωράει μόνο σε εκατοντάδες σελίδες, μην πω χιλιάδες. Όμως, δίνει τροφή για περαιτέρω έρευνα, αλλά και μπόλικες ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τους ρεμπέτες και το ρεμπέτικο. Μαθαίνουμε κάποια πράγματα για την καταγωγή του είδους, για το ντύσιμο, την συμπεριφορά και την κοσμοθεωρία των ρεμπετών, για τους στίχους και την μουσική. Ο τρόπος παρουσίασης όμως είναι που κάνει την διαφορά. Ο τύπος είχε δικό του στιλ, πως να το κάνουμε. Και έχει γράψει πολλά ενδιαφέροντα βιβλιαράκια, για θέματα που δεν άγγιξαν ακαδημαϊκοί και κουλτουριάρηδες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι, μελλοντικά, θα εμβαθύνω πολύ περισσότερο στο έργο του.

[Γιάγκος Πλατής · Rating 4 out of 5]

Ήταν η πρώτη μου επαφή με τον Πετρόπουλο, αν και είχε προηγηθεί η βιογραφία του από τον εκδότη του. Ο άνθρωπος φαινόταν ότι έκανε σοβαρή δουλειά παρά τις όποιες πραγματολογικές ελλείψεις είχαν τα βιβλία του, με την έννοια ότι δεν αναφέρονται κάπου συγκεντρωμένα οι πηγές. Επρόκειτο για μια ξεχωριστή / αιρετική προσωπικότητα που δεν είναι καθόλου γνωστή στις σύγχρονες γενιές.