Στοιχειώδης αισθητική

by Βασίλης Ραφαηλίδης

Επειδή η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος, επειδή η αισθητική δεν είναι η ηθική του παρόντος, επειδή η ηθική του ελληνικού παρόντος είναι η απάτη, επειδή η αισθητική δεν έχει παρόν εδώ στην Ελλάδα, επειδή στην Ελλάδα παρόν είναι το παρελθόν, επειδή τούτο το παρελθόν δεν έχει μέλλον, επειδή το μέλλον γενικώς είναι αόριστον παντού στον κόσμο πλην της Ελλάδος όπου είναι οριστικόν καθότι θανατερόν, επειδή η τέχνη είναι μια παρηγοριά κι ένα καταφύγιο απ' τη μιζέρια και την αθλιότητα, επειδή η μιζέρια και η αθλιότητα περίσσεψαν τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, επειδή η πολιτική στερείται αισθητικής διότι στερείται ηθικής, επειδή πολλοί καλλιτέχνες στερούμενοι ουσιαστικής αισθητικής παιδείας επιχειρούν να ασχοληθούν με την πολιτική για να χάσουν και τη λιγοστή αισθητική παιδεία που είχαν, επειδή θέλουμε να τους προφυλάξουμε απ' αυτή τη συμφορά, για όλα αυτά τα επειδή και για πολλά άλλα η ενασχόληση με την τέχνη στην Ελλάδα καθίσταται πρόβλημα επείγον.


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος

Α. Η τέχνη σαν αντικείμενο μελέτης της φιλοσοφίας
1. Πλατωνικά περί τέχνης
2. Πλωτίνος για πάντα
3. Η δροσερή τέχνη
4. Η ενότητα του πολλαπλού
5. Η υποκειμενικότητα της τέχνης
6. Η αξία της μορφής
7. Η ρομαντική προσέγγιση της τέχνης
8. Οι περιπέτειες της Ιδέας
9. Ο Θεός είναι καλλιτέχνης
10. Η συμπάθεια
11. Η γοητεία της μουσικής
12. Η σχετικότητα της τέχνης
13. Η χρυσή τομή
14. Η αρμονία των συνειρμών

Β. Η καλλιτεχνική δημιουργία
1. Η παρηγοριά της τέχνης
2. Η διαδικασία της δημιουργίας
3. Η γέννηση ενός έργου
4. Ο νορμάλ καλλιτέχνης
5. Η δημιουργική φαντασία
6. Το ταλέντο
7. Το κινηματογραφικό ταλέντο
8. Το ασυνείδητο στην τέχνη
9. Η μίμηση
10. Ο καλλιτέχνης-παιδί
11. Ο παίχτης
12. Το παιχνίδι της τέχνης
13. Ένα υποσυνείδητο γεμάτο τέχνη
14. Παράσιτα στην τέχνη
15. Συνάντηση με τους κριτικούς

Γ. Το έργο τέχνης
1. Από το υποκείμενο στο αντικείμενο
2. Η σημασία της αφαίρεσης
3. Η τέχνη είναι κάτι το επιπλέον
4. Οι ρίζες της τέχνης
5. Η ιδιοτέλεια της τέχνης
6. Η γεωμετρία της φύσης
7. Ρυθμός και εργασία
8. Το τερπνόν και το ωραίον
9. Η επιτηρούμενη τέχνη
10. Τέχνη προσωπική και ομαδική
11. Η λαϊκή τέχνη
12. Η καλλιτεχνική τεχνική
13. Η μεγαλοφυία
14. Το ατομικό και το κοινωνικό
15. Η αισθητική συνείδηση
16. Η δεξιοτεχνία
17. Η ομορφιά της φύσης
18. Τέχνη μικρή και μεγάλη
19. Τέχνες του χώρου και του χρόνου
20. Η τέχνη είναι μια
21. Οι εννιά Μούσες
22. Το κιτς
23. Για μια τέχνη χωρίς όρια

Δ. Το κοινό
1. Οι τρεις τρόποι ύπαρξης της γνώσης
2. Η εσωτερική μίμηση
3. Η αρχή της ελάχιστης προσπάθειας
4. Η συμπάθεια
5. Η ενδοσυμπάθεια
6. Η ενδοσυμπάθεια στην τέχνη
7. Η τέχνη είναι ηδονή
8. Η αισθητική αλήθεια
9. Πέντε τρόποι για να προσεγγίσει κανείς την τέχνη
10. Ο καλός αποδέκτης του έργου τέχνης

Genres: Greece, Art, Philosophy

154 pages, Paperback

First published January 1, 1992

About the author

Ο Βασίλης Ραφαηλίδης ήταν Έλληνας κριτικός κινηματογράφου, δημοσιογράφος, συγγραφέας και δοκιμιογράφος.

Γεννήθηκε στις 14 Ιανουαρίου 1934 στα Σέρβια του νομού Κοζάνης και πέθανε στις 8 Σεπτεμβρίου 2000 στην Αθήνα. Η καταγωγή του πατέρα του ήταν από την Κωνσταντινούπολη, την οποία και ο ίδιος αναγνώριζε ως πατρίδα του (κυρίως διότι του άρεσε ως πόλη). Εξάλλου είχε και άλλες "πατρίδες". Κατεξοχήν, την Καστοριά στην οποία πέρασε την εφηβεία, λόγω μετάθεσης των γονέων του. Σημειωτέον, οι γονείς του ήταν αμφότεροι εκπαιδευτικοί - φιλόλογος ο πατέρας (Απόστολος), δασκάλα η μητέρα του (Ελένη).

Σπούδασε το 1959 κινηματογράφο στη Σχολή Σταυράκου στην Αθήνα και μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε σαν βοηθός του Νίκου Κούνδουρου και του Ροβήρου Μανθούλη, ενώ το 1962 γύρισε και ο ίδιος δύο ταινίες - ντοκιμαντέρ μικρού μήκους, το Βυζαντινό μνημόσυνο και τους Γουναράδες της Καστοριάς και την τέχνη τους . Η πρώτη του ταινία, γυρισμένη με πενιχρά και πεπαλαιωμένα μέσα, ήταν εξαιρετικά φιλόδοξη, αλλά ο ίδιος την απέρριψε αμέσως ως αισθητικά απαράδεκτη και έκτοτε αδιαφόρησε παντελώς για την τύχη της παρότι βραβεύτηκε αργότερα από διεθνές φεστιβάλ.

Το 1963 αποφασίζει να εγκαταλείψει την προοπτική του επαγγελματία σκηνοθέτη για να γίνει επαγγελματίας κριτικός κινηματογράφου. Αρχικά εργάστηκε σ' αυτό το πόστο σε έντυπα της Αριστεράς στην οποία ιδεολογικά ανήκε, αρχικά την "Επιθεώρηση Τέχνης" και αργότερα στη "Δημοκρατική Αλλαγή". Στη συνέχεια εξέδωσε το περιοδικό "Ελληνικός Κινηματογράφος" το οποίο έκλεισε η Χούντα για να το επανεκδώσει στη συνέχεια με τον τίτλο "Σύγχρονος Κινηματογράφος".

Με τη Μεταπολίτευση εργάστηκε σε διάφορες εφημερίδες όπως "Το Βήμα" (1974 - 1983), το "Έθνος" (1983 - 1998) και η "Ελευθεροτυπία" (1998 ως το θάνατό του το 2000), μη περιοριζόμενος στην κριτική κινηματογράφου, αλλά γράφοντας σχόλια και επιφυλλίδες που άπτονταν ευρύτερων πολιτικών και κοινωνικών θεμάτων.

Επίσης παρέδιδε σεμινάρια και δίδαξε κινηματογράφο στη Σχολή Σταυράκου, στη σχολή του Θεάτρου Τέχνης, στο Ινστιτούτο Γκαίτε και αλλού. Επιπλέον εργάστηκε και σε ραδιοφωνικό σταθμό σε εκπομπές διαλόγου. Στη διάρκεια της επταετούς δικτατορίας των συνταγματαρχών βασανίστηκε και εκτοπίστηκε στις φυλακές της Αίγινας. Υπήρξε συνειδητοποιημένος μαρξιστής-κομμουνιστής και μέσα από τα βιβλία του ανέλυσε τη μαρξιστική θεωρία με τρόπο απλό αλλά όχι απλουστευτικό.

Απεβίωσε το 2000 σε ηλικία 66 ετών από καρκίνο και κηδεύτηκε στην Πάτρα. Κατοικούσε στα Εξάρχεια επί της οδού Ιπποκράτους.

Reviews

[Βασιλική Μετατρούλου · Rating 5 out of 5]

Ε-ΞΑΙ-ΡΕ-ΤΙ-ΚΟ

[Vangelis Venetsanopoulos · Rating 4 out of 5]

εξαιρετικη εισαγωγη στην αισθητικη θεωρία για αρχάριους

[Babis Kokovidis · Rating 5 out of 5]

Για άλλη μια φορά ο Ραφαηλίδης μιλάει και εξηγεί με τον προσωπικό του τρόπο γραφής ένα ενδιαφέρον και δύσκολο θέμα. Πάρα πολύ ενδιαφέρον ανάγνωσμα.

[Eleni · Rating 4 out of 5]

Μοναδικός, καυστικός Ραφαηλίδης στο κατεπείγον της αισθητικής. Τόσο αληθινός που δεν μπορείς να μην παραβλέψεις 2-3 αυθαίρετα συμπεράσματα και το πασιφανές bias υπέρ του κινηματογράφου (άλλωστε είναι γνωστό, άρα αναμενόμενο).

[Mary Koliva · Rating 1 out of 5]

Κακογραμμένο. Πολλά αυθαίρετα συμπεράσματα. Επαναλαμβανόμενο μένος εναντίον των νεοελλήνων και των σκυλάδικων που κουράζει.

[Eva Fiolitaki · Rating 2 out of 5]

Ένα χάος από ασύνδετες σκέψεις και αυθαίρετα συμπεράσματα, αχρείαστα πασπαλισμένο με σεξισμό και λοιπές παρωχημένες αντιλήψεις. Σε καμία περίπτωση δε θα πρότεινα αυτό το βιβλίο σε οποιονδήποτε ενδιαφέρεται να συλλογιστεί πάνω στο θέμα της αισθητικής της τέχνης, πόσο μάλλον σε κάποιον αρχάριο ή άπειρο ανθρώπο· το συγκεκριμένο ανάγνωσμα παρουσιάζεται ως προσιτό επειδή κατά κύριο λόγο είναι κενό, πλην σπανίων εκλάμψεων κάποιας ουσίας. Δυστυχώς ένα πολύ κακό κείμενο για ένα πολύ όμορφο και ενδιαφέρον θέμα.

[Vangelis Kolomitrousis · Rating 5 out of 5]

Μια σύντομη, αλλά ουσιαστική εισαγωγή στον κόσμο της αισθητικής και της τέχνης, γραμμένη με το χαρακτηριστικό ύφος του συγγραφέα: συνδυασμό σαρκασμού, φιλοσοφικής οξυδέρκειας και πνευματικής ευστροφίας.

Ο Ραφαηλίδης επιχειρεί σε αυτό το έργο να απαντήσει σε θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από την τέχνη και την αισθητική. Τι είναι ωραίο; Ποιος καθορίζει την αξία του έργου τέχνης; Πώς σχετίζονται η τέχνη και η ιδεολογία; Τι ρόλο παίζει η υποκειμενικότητα στην πρόσληψη του ωραίου;

Με σαφή αναφορές στην ιστορία της τέχνης και της φιλοσοφίας (από τον Πλάτωνα έως τον Καντ και τον Μαρξ), ο συγγραφέας διατυπώνει τη δική του οπτική για τη λειτουργία της τέχνης ως κοινωνικού και ιδεολογικού εργαλείου. Η "στοιχειώδης" του προσέγγιση δεν σημαίνει απλοϊκή – αντίθετα, φιλτράρει σύνθετες έννοιες μέσα από ένα λόγο προσβάσιμο αλλά και βαθύ, χωρίς να καταφεύγει σε ακαδημαϊκές υπερβολές.

Το ύφος του Ραφαηλίδη είναι το γνωστό απολαυστικά ειρωνικό ή καυστικό, μα ταυτόχρονα πλούσιο σε στοχασμό. Συχνά χρησιμοποιεί παραδείγματα από την πολιτική, την καθημερινή ζωή ή την ιστορία για να φωτίσει αφηρημένες αισθητικές έννοιες. Δεν διστάζει να προκαλέσει, να σαρκάσει ή να αποδομήσει αυθεντίες, προσεγγίζοντας την αισθητική όχι ως αποστειρωμένη θεωρία, αλλά ως ζωντανή εμπειρία μέσα στον κοινωνικό ιστό.

Η "Στοιχειώδης αισθητική" δεν είναι απλώς ένα δοκίμιο περί τέχνης, είναι και μια πολιτική τοποθέτηση. Ο Ραφαηλίδης βλέπει την τέχνη μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής διαπάλης, απορρίπτοντας κάθε αντίληψη για «καθαρή» τέχνη ανεξάρτητη από τις υλικές συνθήκες. Αυτό καθιστά το έργο ιδιαίτερα επίκαιρο, ιδίως στη σημερινή εποχή της ολοκληρωτικά εμπορευματοποιημένης κουλτούρας.

[Chris Vidouras · Rating 4 out of 5]

Είδα να το διαβάζουν στο μετρό μια μέρα και λόγω της τρομερά αλλόκοτης φυσιογνωμίας του αναγνώστη μου κίνησε την περιέργεια να το αναζητήσω. Είναι μια συλλογή από σημειώσεις και έτσι αυτομάτως δεν υπάρχει αρχή μέση και τέλος. Διαβάζεις μια-δυο ενότητες, κάνεις κάτι άλλο (μια βουτιά στη θάλασσα ίσως) και επανέρχεσαι. Θίγει με ζωηρό τρόπο αρκετά θεμελιώδη ζητήματα περί τέχνης και αισθητικής και αντιπαραθέτει ιστορικά με σύγχρονα στοιχεία, ενώ αναφέρει και τα λεγομενα αρκετών ξένων φιλοσόφων σε σχέση με την τέχνη την κοινωνία τον άνθρωπο κτλπ. Γράφει με αμεσότητα και πλούσιο λεξιλόγιο όσα έχει να πει και γενικά νιώθεις σαν να βρίσκεσαι σε ένα τραπέζι απέναντι του και σου τα λέει. Διαβαζοντας την "στοιχειώδη αισθητική" δεν μπορεί να μην προβληματίζεται κανείς για την θέση της αισθητικής, των τεχνών και της φιλοσοφίας στην σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Θα μείνει ανεξίτηλη στην μνήμη μου η φράση " Η αισθητική του σήμερα, είναι η ηθική του αύριο." την οποία βρίσκω ως μια οριακά τρομακτική συλλογιστική αφετηρία.

[Παμέλα Τσάτση · Rating 5 out of 5]

Το βιβλίο αυτό δεν είναι απλώς ένα εγχειρίδιο διδασκαλίας για την Αισθητική. Θα έλεγα ότι μάλλον αποτελεί μια πυξίδα, που προσανατολίζει τον άνθρωπο προς την ολόπλευρη καλλιέργειά του. Και δεν νομίζω ότι υπερβάλλω.

Όσο περισσότερο διασχίζω τις σελίδες του, μετέχω όλο και πιο πολύ στο θαυμαστό μονοπάτι της ιστορίας της Αισθητικής και αντιλαμβάνομαι όλο και περισσότερο τη σημασία της, ως θεμελιώδη για τον ανθρώπινο πολιτισμό...

[Mike Kaikis · Rating 5 out of 5]

Το ευχαριστήθηκα.

[Tati Mare · Rating 5 out of 5]

Το κοφτερό βλέμμα του Ραφαηλιδη και ο συνήθης πύρινος λόγος του σε ένα απολαυστικό ανάγνωσμα.