چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت؟

by کاظم علمداری

این کتاب به تصریح نگارنده‌اش یک اثر جامعه‌شناختی است در بررسی علل عقب‌ماندگی ایران از غرب، با این پرسش محوری: چرا ایران، کشوری که روزگاری یکی از تمدنهای بزرگ جهان بود با وسعتی برابر مجموع خاک کشورهای پیشرفته کنونی همچون انگلستان، فرانسه، آلمان، ایتالیا، بلژیک، هلند و دانمارک، امروز آن چنان عقب مانده است که حتی از عهده تولید مواد غذایی مورد نیاز خویش هم بر نمی‌آید؟
در پاسخ به این پرسش عوامل مختلف مانند عوامل اقلیمی، تاریخی، دینی و فکری با استناد به منابع گوناگون برررسی شده است. در این بحث، نویسنده عامل نژاد را فاقد زمینه علمی دانسته و رد کرده است. در عوض عوامل اقلیمی، یعنی اقلیم خشک و کمبود آب را بی‌تأثیر نمی‌دانند اما آن را دلیل اصلی عقب‌افتادگی ایران نمی‌دنند! نقش عوامل فکری و عقیدتی و مذهبی و نیز نقش عوامل خارجی مانند حملات ویرانگر قبایل همسایه در قرون گذشته و استعمار یا استثمار در قرون اخیر را موثر دانسته است.
در نهایت نویسنده علت اصلی عقب‌ماندگی ایران را ادغام سه نهاد اقتصاد و سیاست و دین با یکدیگر می‌داند که وحدت و همدستی آنها را مانع بزرگی در برابر شکل‌گیری و گسترش اصل اساسی توسعه و پیشرفت در بستر جامعه یعنی رقابت است.

فهرست
فصل اول: توسعه چیست؟
فصل دوم: رشد تمدن باستان
فصل سوم: دلایل سقوط تمدن روم باستان
فصل چهارم: وضعیت زمین‌داری در ایران
فصل پنجم: چرا فئودالیسم در ایران رشد نکرد؟
فصل ششم: رشد تمدن معاصر غرب
فصل هفتم: چرا سرمایه‌داری در ایران رشد نکرد؟
فصل هشتم: آیا اسلام عامل عقب‌ماندگی جامعه بوده است؟
فصل نهم: چرا اعراب به ایران دست یافتند؟
فصل دهم: عوامل رشد و افول اندیشه در ایران
فصل یازدهم: معتزله محکوم به شکست بود
فصل دوازدهم: رابطه رشد علوم و توسعه جامعه
فصل سیزدهم: دوره‌بندی تاریخ اسلام در ایران و جهان

چاپ اول پاییز ۱۳۷۹

Genres: Sociology, History

570 pages, Hardcover

First published September 1, 2000

Reviews

[Maziyar Yf · Rating 4 out of 5]

چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت ؟ شاید این همچنان سوال بخش زیادی از جامعه ایران باشد ، جامعه ای که در پاسخ به این سوال مجموعه ای از عوامل خارجی را می شمارد ومعولا نقش خود را نمی بیند . در این کتاب دکتر علمداری با دقت و حوصله به این سوال بسیار سخت پاسخ می دهد . همانگونه که دکتر زیبا کلام در کتاب ما چگونه ما شدیم به این سوال از نگاه خود پاسخ گفته و سپس در کتاب جامع دیگری دلایل پیشرفت غرب را هم برشمرده ، گویی که علت عقب ماندگی ایران و دلایل پیشرفت غرب مجموعه وابسته ای هستند و باید با هم بررسی شوند . دکتر علمداری هم در ابتدا از وضعیت اقلیمی ایران آغاز میکند و مساله ای که همیشه وجود داشته : کمبود آب . در حقیقت آب یکی از کلید های اصلیه عقب ماندگی ایران بوده ، انتقال آب از شهری به شهردیگر امکانات خاص دولتی و نیروی کار زیاد می طلبد . احتمالا اقتصاد دولتی در ایران از همین نقطه آغاز شده است !همین طور بخش قابل توجهی از نیروی کار که باید مشغول به تولید می شدند و تولید مازاد بر مصرف را می ساختند که مازاد تولید صرفه بالا بردن رفاه جامعه می شد مشغول حفر کانال و قنات می شدند که با هجوم دشمن هم به راحتی نابود می شد و کشاورزی آن ناحیه سالیان سال به عقب برده می شد و بار دیگر روز از نو و روزی از نو , در بعد دبگر این نیروی کار ، در عوض آنکه تبدیل به دهقان و کشاورز شوند و شغلهای وابسته ای ایجاد کنند تبدیل به رعیت شدند و این باعث شد که فئودالیسم هیج وقت در ایران ریشه نگیرد. اما این ایران کهن چه داستان هایی که ندیده است ! اگر از حمله اسکندر مقدونی به ایران و زیر و رو شدن مملکت و جنگهای ایران و یونان و ایران و روم بگذریم و به دوران ساسانیان و جامعه به شدت طبقاتی و نفوذ دین زرتشت در تار و پود آن برسیم می بینیم که اقتصاد دولتی ایران فقط دین دولتی و فاصله طبقاتی را کم داشت که آن هم مزید علت شد . که در کتاب با جزئیات فراوان توضیح داده شده و نیم نگاهی هم به جوامع اطراف مثله یونان و چگونگی ایجاد فلسفه یونانی و همین طور به روم و دستگاه بوروکراسی عظیم آن انداخته . . نویسنده در مطلب بعدی به هجوم لشکر اسلام به وطن می پردازد و به درستی و به دور از هیچ گونه تعصبی این هجوم عظیم و عواقب آنرا در ایران بررسی می کند و به این نتیجه می رسد که با وجود مشکلات عدیده در قبل از اسلام ،ایران تحت حکومت ساسانیان هم قرار نبود به جای خاصی برسد . در حقیقت اسلام فرصتی بود برای ملت و طبقات محروم که با شعار برادری و برابری ، اختلاف طبقاتی را از بین برده و خود پیشرفت کنند . سپس نویسنده با تسلط کامل به روند تولید علم و دانش و انبوه دانشمندانی که در ایران پس از اسلام به ظهور رسیدند و این مطلب مهم که چگونه این تولید علم با اقبال جامعه روبرو نشد و یا به عبارتی دیگر ، علم در خدمت جامعه قرار نگرفت می پردازد . اما این ایران کهن چه داستان هایی که ندیده است !حالا نوبت چنگیزخان مغول است که ایران زمین را نابود ، پیشرفت را متوقف و به عقب افکند و اصولا بساط تمدن را در آسیای میانه جمع کند .( یعنی آن کانال های آب تا هجوم مغول چند بار نابود و دوباره ساخته شده اند ؟) . عینه همین ماجرا در کمتر از 200 سال بعد هم با هجوم تیمورلنگ تکرار شد .اما به کتاب که برگردیم متوجه می شویم که نویسنده فرهیخته نقش چندانی برای هجوم مغول قائل نبوده و بیشتربه فلسفه ایرانی ، دوگانگی آن و جدال همیشگی عقل با سنت با جزئیات فراوان پرداخته است . حالا کم کم به زمانی می رسیم که اروپا از قرون سیاه وسطی خارج شده و نردبان علم ودانش را یافته و دارد پای خود را در پله های آن سفت می کند . این سالها مصادف با افول علم در ایران است و علمی در ایران تولید نمی شود . جناب دکتر علمداری در این جا به تفصیل بخشی از کتاب ما چگونه ما شدیم (دکتر زیبا کلام ) را نقد می کند و به برخی تئوری های ارائه شده آن پاسخ می دهد . اطلاعی ندارم که دکتر زیباکلام هم پاسخی به آقای علمداری داده است یا خیر. اما احساس می کنم که هر چه قدر بنویسم بیشتر از اصله کتاب دور می مانم ، از این رو خلاصه می کنم که برخی از دلایل عقب ماندگی ایران طبیعی و به خاطرجغرافیای ایران بوده . مثلا کمبود آب در هر صورتی وجود داشته ، پس به این خاطر ایران هیچ وقت سمت فئودالیسم و پس از آن به سمت سرمایه داری سوق پیدا نخواهد کرد ، و این یعنی شوربختانه یکی از دلایل عمده عقب ماندگی ایران ، همیشگی ایست ؟! اما کتاب به طرز حیرت آوری نسبت به انبوه وقایع معاصر ایران نسبتا خاموش و ساکت است و اصولا به بررسی ایران از زمان صفویه به بعد علاقه زیادی ندارد یعنی در همان سال هایی که غرب مشغول پیشرفت بوده و هر روزه انبوه جهانگردان در ابتدا اسپانیایی ، پرتغالی ، ایتالیایی و سپس هلندی ، فرانسوی و انگلیسی مشغول دریا نوردی و اکتشاف بوده اند ، در خلال سالهایی که ماشین چاپ اختراع شد ، صنعت نساجی پا گرفت ، باروت استفاده وسیعی پیدا کرد ، نیروی بخار کشف شد ، راه آهن به وجود آمد ، کتاب ایران و جامعه ایران را رها کرده و اصلا به بررسی دلایل جدید عقب ماندگی ایران نمی پردازد . البته در آخرین سطر کتاب متوجه می شویم که دکتر علمداری سه جلد دیگر در ادامه همین کتاب نوشته یا قصد نوشتن آنرا داشته اند به نامهای توسعه اقتصادی ، توسعه سیاسی و توسعه اجتماعی که اطلاعی ندارم که آیا نگارش شده اند یا خیر ؟ اما قطعا برای کامل شدن فهم این کتاب مطالعه آن ها نیز بسیار لازم است . در مقام مقایسه با کتاب ما چگونه ما شدیم باید گفت که کتاب دکتر علمداری اندکی پیچیده تر و شاید مطالعه آن برای خواننده عادی کمی سخت و دشوار باشد در حالی که کتاب دکتر زیبا کلام ارتباط بهتری با خواننده برقرار می کند . در کل کتاب اثری بسیار برجسته و نویسنده محترم آن به شدت قابل احترام و تحسین می باشد .

[Mahsa Tahmasebi · Rating 5 out of 5]

این کتاب دلایل عقب ماندگی ایران وپیشرفت غرب را توضیح داده ( ازعنوان کتاب پیداست) بطور اجمالی به تعدادی از عوامل(که به طور خلاصه در قسمت نتیجه گیری فصل آخر آمده است) آن اشاره میکنم.
شیوه معیشت وامرار معاش در ایران مانند هرجامعه دیگری تابعی از وضعیت اقلیمی بوده است.کمبود آب در ایران عامل مهمی در مناسبات تولیدی و سیاست حاکم بر آن بوده است. این سیستم به مراتب به شیوه تولید آسیایی نزدیک تر است تا فیودالیسم اروپایی."روحیه شرقی " ایرانیان در برابر "روحیه غربی" پدیده ی فرهنگی منعبث از شیوه معیشتی آنهاست.
کمبود آب دشواری بزرگ شرق برای تولید بوده است.سازمان تامین اب قدرت متمرکز حکومتی را میطلبید. دین به عنوان نهاد دیگر قدرت و کنترل کننده ذهنیت و ارزش های جامعه در خدمت این قدرت درآمد.اتحاد دین و دولت مانع اصلی رشد آزادانه خلاقیت های انسانی شد.
نقش حملات قبایل همسایه به ایران و جنگ های قبیله ای و ناحیه ای میان خود ایرانیان در بازداری تکامل جامعه بسیار مهم بوده است.( عامل اصلی نبوده فقط تاثیر گذاشته)
حمله اعراب به ایران را نباید به عنوان پدیده ای یک جانبه و ایستا نگریست.پیدایش اسلام در ایران مسلما تعییری اساسی در روند رشد تمدن ایران به وجود آورد.آنچه اسلام با خود آورد تنها تمدن عقب مانده تر اعراب نبود، اسلام پلی شد تا چند تمدن بزرگ را به هم پیوند دهد.کسی نمیتواندادعا کند که اگر اسلام به ایران نیامده بود ایران وضعیت رو به رشد خود را قطعا ادامه میداد چرا که بسیاری دیگر از تمدن های بزرگ هم به رشد غرب نرسیدند.
تاریخ نشان داده است که ترکیب دین و دولت می تواند به قدرت مخربی برای توسعه جامعه بدل شود.ادغام دین و دولت پیش از اسلام نیز در ایران وجود داشته است. (ادغام دین زرتشت و حکومت ساسانیان و هخامنشیان)
پاسخ اینکه چرا غرب از قرن شانزدهم به بعد توانست راه پیشرفت را طی کند در سیستم فیودالی اروپاست که زمینه زایش و تحول سرمایه داری را در خود داشت و سیستم های تولید مشرق زمین از آن بی بهره بودند.
پیدایش و رشد سرمایه داری در غرب و نبودش در ایران مهم ترین عامل است.
(احساس نمیکنم حق مطلب را ادا کرده باشم، ولی یک ریویو احتیاج بود، خیلی حرف هست واسه گفتن درباره این کتاب ولی نمیتونم یکیشون کنم )

[Mahyar Azizi · Rating 5 out of 5]

واقعا لذت بردم از خواندن هر صفحه ي كتاب كاش اين كتاب و زودتر خونده بودم. با خوندن اين كتاب فقط علل عقب ماندگي ايران نميفهميم بلكه ديد كلي نسبت به بشريت و دنيا از لحاظ تاريخي جامعه شناسي و اقتصاد پيدا مي كنيم

[Hamid · Rating 4 out of 5]

کتاب پر محتوا و مستدل بود. از این نوع کتاب در مورد عقب ماندگی ایران معاصر چند تایی خواندم. مزیت این کتاب ارجاع به رفرنسهای زیاد و نقد بعضی نظرات دیگر نویسندگان بود. این که همه مشکل رو از ایرانیان و خاص اخلاق خودمان ندانیم خیلی مهم است که در این کتاب به خوبی با آن پرداخته شده است. مشکلاتی که مربوط به ساختار و طبیعت کشور میشه، مشکلاتی که مربوط به حوزه دین و تداخل آن با حکومت میشه و ... بطور مفصل بحث میشه در این کتاب
دلیلی که ۵ ستاره ندادم بکتاب تکرار بیش از حد بعضی مسائل و اطاله کلام در بعضی موضوعات بود

[Sheyda · Rating 5 out of 5]

شاید بطور مطلق نشه به این سوال پاسخ داد .. شاید هنوز عوامل تاثیرگذار دیگه ای هم هست که از چشم یه جامعه شناس پنهون مونده .. اما بنظرم این کتاب در سطح خودش بینظیر و کامله و بسیار منطقی نظریه های مختلف رو تحلیل کرده.. دید وسیعی نسبت به تاریخ جوامع بهمون میده و با معرفی منابع مختلف میتونه مسیر مطالعاتی روشنی ایجاد کنه ..

[Milad Jahani · Rating 5 out of 5]

علت ها، کمبودها و کاستی های یک جامعه مختص یک دوران و یا دوران خاصی نمی تواند باشد . بایستی علت ها و کمبودهای ناشی از آن را در زیر متن های یک تمدن که قدمت بسی طولانی دارد جستجو کرد . البته عامل ها به دو گونه اند : یک عوامل درونی و دوم عوامل بیرونی که همواره در هر حکومتی یکی از این عوامل بر دیگری برتری می یابد و باعث کند شدن در محرک های اصلی یک جامعه می شود . کتاب "چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت؟" از کاظم علمداری یکی از بهترین کتابهایی است که به تحلیل این علت ها و عوامل عقب ماندگی پرداخته است و توانسته اهرم های پیشبرد در جامعه غرب را با اهرم های پوسیده جامعه شرقی به طور اخص ایران مورد تحلیل و مطالعه قرار دهد.

[Ashkan Sa · Rating 5 out of 5]

کتاب بسیارخوب اما در برخی موارد نقص هم داره. البته از دید منصفانه ای به جامعه ایران نگاه کرده. در مجموع مطالعه این کتاب به تمام افراد به ویژه نسل بعد از انقلاب پیشنهاد میشه.

[Mohamadreza Amjadian · Rating 4 out of 5]

موضوع از تمام زوایا بررسی شده و برای این کار از منابع متعددی استفاده نموده اند، ولی شخصا معتقدم دین اسلام و کمبود منابع آب میتونه پاسخ خوبی برای سوال روی جلد کتاب باشه.

[shahram]

it is a very nice book which shows the irans bieng lagged behind from a sociological view point .

[Akram Khatam · Rating 4 out of 5]

کتابیست اکادمیک که به تفصیل علل عقب ماندگی از رشد و توسعه اجتماعی ،اقتصادی ایران را در یک تقسیم بندی گسترده تر و منطقه ای و اقلیمی توضیح میدهد.
این کتاب توانست ایده های مارکس و انگلس را در باره شیوه تولید اسیایی که برگرفته از یادداشتهای پزشک دربار هند در قرن ۱۸ از شرایط اقتصادی اجتماعی ان دوران بود ،باردیگر به بحث بگذارد .
نکته برجسته دیگر کتاب اشاراتی اشنا به تاریخ سازی از جوامع اسیایی توسط تاریخ نویسان اتحاد شوروی برای توجیه ماتریالیسم تاریخی مارکس می باشد
شیوه ارائه اکادمیک نویسنده موجب دریافت راحت تر نکات فراوان کتاب گردیده است و دوستانی که علاقه مند تاریخ معاصر خاورمیانه اند از ان بهره خواهندبرد.