Radeloze helden: De verbeelding van mannelijkheid in literatuur en film

by Maaike Meijer

Na jaren te hebben geschreven over de verbeelding van vrouwen in de cultuurgeschiedenis, besloot Maaike Meijer de literatuur, films en series van mannelijke makers en dito hoofdpersonages een nieuwe kans te geven. En wat ze daar vond, verraste het wemelt er van de geschiedenissen die een uitgesproken antiheld tot onderwerp hebben, die haaks staat op het gangbare maatschappelijke mannelijkheidsbeeld. Meijer beschouwt deze verhalen niet als universeel, maar specifiek als mannenverhalen, en opent nieuwe vensters op ‘het mannenvraagstuk’.



Ze herleest onder meer Melville, Wolkers, Te Gussinklo, Hermans en Houellebecq, kijkt naar Casablanca, The Power of The Dog, Dolor y Gloria, The Big Lebowski, One Flew Over the Cuckoo’s Nest, en naar tv-series als Borgen en The Queens’ Gambit. Ze herschrijft freudiaanse verhalen over castratie-angst en penisnijd, onderzoekt haar eigen relatie tot genderfluïditeit, beschrijft de mannelijkheid in zichzelf en beschouwt het mannelijk lijden met een even kritische als empathische blik.

Genres: Nonfiction

296 pages, Kindle Edition

Published June 27, 2023

About the author

Maaike Meijer (1949) is hoogleraar aan de Universiteit van Maastricht. Zij werkte zes jaar aan M. Vasalis. Een biografie en kreeg van de familie toegang tot alle archieven. Ze publiceerde veel over Vasalis en deed eerder onder meer onderzoek naar Nederlandse dichteressen van na de Tweede Wereldoorlog.

Reviews

[Loranne Davelaar · Rating 3 out of 5]

Hmm, ik ben toch een beetje teleurgesteld. Dat komt vooral doordat ik de eigenzinnige, goed onderbouwde close readings verwachtte die Meijer in haar andere werk laat zien (en dus ook in publieksboeken zoals haar biografieën). Die bevat dit boek maar weinig: de hoofdstukken zijn vaak kort en houterig opgebouwd, vast ook omdat een groot deel bewerkingen zijn van eerder gepubliceerde artikelen. Uitgebreide samenvattingen (pagina’s lang soms!) van de te analyseren romans en films nemen heel veel ruimte in, om vervolgens amper tot daadwerkelijke analyse te komen.

Daar komt bij dat Meijer wel heel veel terloopse beweringen doet die ze niet hard kan maken, en die ze dan niet zo overtuigend in veel psychoanalytische taal verwerkt. De stelling dat mannelijkheid in vrouwen veel minder wordt gewaardeerd dan vrouwelijkheid in mannen lijkt me aantoonbaar onwaar - hoeveel bagger krijgen trans vrouwen wel niet over zich heen?

Ik vind het ook gek dat Meijer nergens benoemt dat ze veelal een witte vorm van mannelijkheid analyseert - door te doen alsof die vorm van mannelijkheid universeel is reproduceert ze dat waar haar generatie feministen zich zo sterk tegen heeft verzet op het gebied van de “universele” vrouwelijkheid. Op meer punten vroeg ik me af of ze wel helemaal up to date is met de huidige masculinity studies: bijna alle theorie die ze citeert is enkele decennia oud.

De centrale these, dat geweld gepleegd door mannen voortkomt uit hun onvermogen om te gaan met verlies, blijf ik enorm interessant vinden. De mooiste hoofdstukken vond ik die waar ze persoonlijk werd, en haar geleefde ervaringen prachtig aan theorievorming verbond. Daar had ik graag meer van willen lezen!

[Remco Sleiderink · Rating 4 out of 5]

Na een reeks boeken van en over Andreas Burnier, leek me dit een mooi vervolg. De academica Maaike Meijer komt zelf enkele keren voor in de biografie van Burnier en ik was heel benieuwd hoe ze in dit recente boek kijkt naar de verbeelding van mannelijkheid in literatuur en film (representatie is nooit eenvoudig). Toch ben ik een tikkeltje teleurgesteld (daarom zeker geen vijf sterren). Het boek leest vlot en zet dikwijls aan tot nadenken, maar het geheel is toch ook wel heel vrijblijvend. Want welke ‘mannelijkheid’ wordt nu precies onderzocht? Het boeiendst – voor mij – zijn de delen waarin Meijer laat zien hoe veel literaire teksten mannen tonen die moeite hebben te voldoen aan de ‘mannelijkheidsmythe’, aan de verwachtingen waaraan ze denken te moeten voldoen om ‘echt’ man te kunnen zijn. Het aankaarten van die problematiek, het doorbreken van die mythe, vindt Meijer een belangrijke kwaliteit van literatuur (en van films en televisieseries) en dat kan ik volgen. Ook is het boeiend dat ze heel helder laat zien dat een boek (of een film of een serie…) met een verwerpelijk seksistisch hoofdpersonage heel negatief kan worden beoordeeld, maar ook positief als je aanneemt dat zo’n boek jou als lezer juist wil laten nadenken over het beklemmende van strikte gendernormering. Meer moeite heb ik ermee als Meijer indelingen begint te maken op basis van haar persoonlijke oordelen, en nogal resoluut scheidingen aanbrengt tussen hoge en lage cultuur. Ze kan zich niet voorstellen dat soaps een bijdrage kunnen leveren aan het ontstaan van nieuwe gendernormen, maar is dan plots wel lyrisch over schrijver en striptekenaar Peter van Straaten (wiens cartoons ik zelf oubollig en seksistisch vind). Meijer kiest de besproken werken om haar theorie te illustreren, niet om die erop te baseren (er is geen sprake van een corpus dat wetenschappelijk wordt onderzocht – het is dan ook eerder essayistisch dan academisch). Ook vind ik dat ze soms erg lang blijft hangen bij de lichamelijke aspecten van gender – stoere kledij, tonen van fysieke kracht, gebruik van geweld tegenover vrouwen – en weinig aandacht schenkt aan de iets subtielere verwachtingen waar mannen aan moeten voldoen (bijv. dat ze nooit mogen panikeren en altijd raad moeten weten, ook in een relatie). Soms krijgt ‘Radeloze helden’ meer de trekken van een pamflet – of erger: van een preek – en dan moest ik het boek toch even wegleggen. Maar goed, uiteindelijk heeft het boek me toch veel doen nadenken over de manier waarop mannen (en vrouwen) volgens literatuur en films omgaan met de maatschappelijke verwachtingen en hoe boeken, films en series ook openingen kunnen creëren om verandering te realiseren. Het lijkt me vooral ook een leuk boek om in een leesclub te bespreken.

[Hidde Boogaard · Rating 1 out of 5]

Ik heb het gevoel me te moeten verantwoorden voor de lage review. Mijn beoording komt voornamelijk voort uit het feit dat ik vind dat een boek over gender studies, wat heel taalkritisch is, niet op de voorkant mag spreken van 'DE' verbeelding van mannelijkheid. Dat wordt in dit boek namelijk helemaal niet systematisch en consequent benaderd. De bewijslast die Meijer hanteert voor haar eigen beweringen schiet mijn inziens ruim tekort. Op een gegeven ogenblik wordt er al zo'n 50 pagina's niet meer over boeken en films gesproken. Vergelijkingen zijn er zo goed als niet, waardoor ik vaak het gevoel kreeg dat ik niet overtuigd ging worden van het feit dat de bevindingen meer dan idiosyncratisch waren.

Ontzettend jammer, want de opzet van het boek sprak me ontzettend aan, en het boek zet wel aan tot denken. Als je dit boek echter vanuit een wetenschappelijk perspectief benadert, is het gewoon van een te laag niveau.

[Lieke · Rating 4 out of 5]

Een mooie combinatie van scherpe analyse van en empathie (en identificatie) met mannelijkheid. Met een vrij grote dosis psychoanalyse. Bij sommige stellingen heb ik wel mijn twijfels - is het bijvoorbeeld echt zo dat vrouwelijkheid in mannen meer geaccepteerd is dan mannelijkheid in vrouwen?

[Anne Bergsma · Rating 1 out of 5]

Dit boek is bijna net zo bloedstollend als dat over Neeltje Maria Min en de minder dan matige biografie over Fritzi ten Harmsen van de Beek. De opmerkingen die Karel van Reve decennia geleden maakte over Meijer, zijn nog steeds onverkort van toepassing:

“Maaike Meijer behoort tot de stroming – van stroming kun je eigenlijk niet spreken, het is meer een poel, die al een halve eeuw stilstaat – die vindt dat literatuur uitgelegd moet worden, omdat het iets anders betekent dan er staat. […] Wat ik me in zulke gevallen afvraag: zou Maaike die onzin zelf geloven? Dat is een vraag waar ik bij dat soort uitspraken altijd weer mee geconfronteerd word en waar ik geen antwoord op weet. Vroeger dacht ik dat iemand die iets dergelijks beweerde daar zelf niets van geloofde en wel degelijk wist dat hij de kluit bedonderde. Maar met het klimmen der jaren ben ik gaan twijfelen. De laatste tijd denk ik dat er in zulke gevallen – het verkondigen van baarlijke nonsens – een soort verdubbeling optreedt: hoe duidelijker Maaike ziet dat het onzin is wat ze beweert, des te vaster gelooft ze erin.”

[Bram · Rating 4 out of 5]

Maaike Meijer wil mannen bevrijden van de mythe van mannelijkheid en dat levert een erudiet en aangenaam persoonlijk boek op met aanstekelijke interpretaties van romans, televisieseries en films.

[Manja Opdam · Rating 3 out of 5]

Zeker interessante analyses en stof om verder over na te denken, maar het bleef soms wat aan de oppervlakte en haken bij dezelfde meningen/ervaringen. Ik denk dat het boek in de presentatie ervan veel focus legt op dat het een academisch onderzoek zal zijn, maar het in de praktijk meer focus heeft op Meijer's persoonlijke zoektocht naar wat mannelijkheid voor haar betekent en heeft betekend. Dit is overigens geen kritiek, want ook dit is waardevol, maar draagt wel bij aan een kleine teleurstelling. Vooral als je al enige kennis hebt over de besproken theorieën als die van Freud, Foucault en Butler. Hoe dan ook is het het wel waard om te lezen, maar verwacht er niet een al te grondige en academische analyse van mannelijkheid te vinden.

[Bart Van Thuyne · Rating 5 out of 5]

Er zijn zo van die boeken die je na lezing altijd zullen bijblijven. Ik ben ervan overtuigd dat deze nieuwe kennis mij in mijn verdere leven anders zal doen kijken en lezen.
Voor mij nieuwe begrippen als homosocialiteit, momism, vrouwenruil, scheuring, onderscheid gender/sekse, postpatriarchaat, zorgen ervoor dat ik nooit meer op dezelfde manier naar een 'Casablanca' of 'One flew over the cuckoo's nest' zal kijken!

[Lum · Rating 1 out of 5]

Allemaal verouderde inzichten over gender die worden begrepen als nieuwe inzichten alleen omdat de schrijfster zegt dat ze genderfluid is of zo? "Alleen tranja's schrijven goed over gender" gaat alleen op voor getransitioneerde tranja's.

[Ineke · Rating 4 out of 5]

Een geweldig boek, vol zeer leesbare essays over de manier waarop mannelijkheid wordt verbeeld in boeken en films. En dus over de culturele bepaling van manzijn en de reproductie van opvattingen over mannelijkheid.

[Hemel · Rating 1 out of 5]

dit boek zegt een onderzoek uit te voeren maar waar is het onderzoek. als je hiervan onder de indruk bent ben jij het probleem