موضوع كتاب تاریخ ملل، اعیاد آنها، مبدأ تواریخ ملل و ادیان مختلف اختلاف سنوات، چگونگی ایجاد شب و روز، ایام كبیسه نزد ملل مختلف است. چاپ اول، ابن سینا ۱۳۲۱ چاپ پنجم ۱۳۸۶
أبوالريحان محمد بن أحمد بيروني عالم مسلم ولد في ضاحية كاث عاصمة خوارزم (أوزبكستان) في شهر سبتمبر حوالي سنة (326هـ،973م رحل إلى جرجان في سن ال25 حوالي 388هـ 962 م حيث التحق ببلاط السلطان أبو الحسن قابوس بن وشمجير شمس المعالي و نشر هناك أولى كتبه و هو الآثار الباقية عن القرون الخالية و حين عاد إلى موطنه الحق بحاشية الأمير ابي العباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه الذي عهد إليه ببعض المهام السياسية نظرا لطلاقة لسانه و عند سقوط الإمارة بيد محمود بن سبكتكين حاكم عزنةعام407هـ الحقه مع طائفة من العلماء إلى بلاطه و نشر ثاني مؤلفته الكبرى تحقيق ما للهند من مقولة مقبولة في العقل أو مرذولة كما كتب مؤلفين آخرين كبيرين هما القانون المسعودي التفهيم لأوائل صناعة التنجيم توفي سنة 440هـ،1048م) وأطلق عليه المستشرقون تسمية بطليموس العرب
كان عالم رياضيات و فيزياء سني وكان له اهتمامات في مجال الصيدلة والكتابة الموسوعية والفلك والتاريخ. سميت فوهة بركانية على سطح القمر باسمه إلى جانب 300 اسم لامعا تم اختياره لتسمية الفوهات البركانية على القمر ومنهم الخوارزمي و أرسطو وابن سينا. ولد في خوارزم التابعة حاليا لأوزبكستان والتي كانت في عهده تابعة لسلالة السامانيين في بلاد فارس درس الرياضيات على يد العالم منصور بن عراق (970 - 1036) وعاصر ابن سينا (980 - 1037) و ابن مسكوويه (932 - 1030) الفيلسوفين من مدينة الري الواقعة في محافظة طهران . تعلم اللغة اليونانية و السنسكريتية خلال رحلاته و كتب باللغة العربية و الفارسية. البيروني بلغة خوارزم تعني الغريب أو الآتي من خارج البلدة، كتب البيروني العديد من المؤلفات في مسائل علمية وتاريخية وفلكية وله مساهمات في حساب المثلثات والدائرة و خطوط الطول والعرض، ودوران الأرض و الفرق بين سرعة الضوء وسرعة الصوت،هذا بالإضافة إلى ما كتبه في تاريخ الهند .اشتهر أيضا بكتاباته عن الصيدلة و الأدوية كتب في أواخر حياته كتاباً أسماه "الصيدلة في الطب" وكان الكتاب عن ماهيات الأدوية ومعرفة أسمائها.
شاید نثر این کتاب مورد علاقه ی خیلیها نباشد ولی در صحت و دقت علمی آن شکی نیست. این دلیل بر تأیید تمام حرفهای بیرونی نیست ولی در دوره ای که علوم چنین پیش رفت نکرده بود با دقتی اعجاب آور همه چیز را بررسی میکند. از جمله، پیش از خیلی از زبان شناسهای اروپایی به خویشاوندی زبانها پی برده بود.
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (۳۶۲-۴۴۰)، ریاضیدان، منجّم، مورّخ، جغرافیدان، زبانشناس، شاعر، فیلسوف و دانشمندی بزرگ است که ویل دورانت از یکی از کتابهای او با نام آثارالباقیه به تمجید پرداخته و از آن بهعنوان کتابی عمیق و تحقیقی علمی یاد میکند که از کینههای دینی مبرّا و کاملاً بیطرفانه است (دورانت، ۱۳۹۱: ۴/ ۳۱۲).
«آثارالباقیه»، که از مشهورترین آثار ابوریحان بیرونی شناخته میشود، کتابی مبتنی بر تطبیق فرهنگها، کاوش در سنن و مذاهب گوناگون و دربردارندۀ مقولههایی نظیر گاهشماری، اعیاد اقوام مختلف، اطلاعات تاریخی و مطالبی از ریاضیات و نجوم است. ابوریحان بیرونی در پارهای از این کتاب، اسماعیلیه را فرقهای از جاهلیّت معرفی کرده (ابوریحان بیرونی، ۱۳۸۶: ۹۶) و معتقد است که ذوالقرنین بنابر قول صحیحتر، ابوکرب حِمیَری، یکی از سلاطین یمن است (همان: ۶۵). از دیگر نکات مطرح شده در آثارالباقیه، اشارۀ ابوریحان بیرونی به سپهبد مرزبان بن رستم زرتشتی است که نقل میکند زرتشت نکاح با مادر را تشریع نکرده و تنها در صورتی حکم به جواز ازدواج با مادر خود را داده است که دسترسی به زن دیگری نباشد و مرد از انقطاع نسل بهراسد (همان: ۲۹۹-۳۰۰). چنانکه بر آن باور است که ایرانیان به نحس و سعد بودن روزها اعتقاد داشتهاند و روز سیزدهم فروردین را روزی مبارک میدانستند. هرچند گویی بعدها به تقلید از اعراب و اقوام دیگر به نحس بودن این روز عقیده پیدا کردهاند (همان: ۳۵۷-۳۵۹).
ابوریحان بیرونی در این اثر خود به حملۀ اسکندر و اعراب به ایران اشاره کرده و از به آتش کشیده شدن کتابها و نویسندگان خوارزمی سخن گفته است (همان: ۵۷-۷۵-۱۷۱). او ضمن صحبت از یزید و چوبی که او بر لبهای حسین بن علی زده است (همان: ۵۲۷)، متذکّر زیارت اربعین حسینی در روز بیستم صفر میشود و اضافه میکند که این زیارت را بدین سبب اربعین گویند که چهل نفر از اهلبیت او پس از مراجعت از شام قبرش را زیارت کردند (همان: ۵۲۸).
منابع:
_ ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد، ۱۳۸۶، آثارالباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران، امیرکبیر.
_ دورانت، ویل، ۱۳۹۱، تاریخ تمدن، ترجمه ابوالقاسم طاهری و ابوالقاسم پاینده و ابوطالب صارمی، تهران، علمی و فرهنگی.