Το κρυφό σχολειό: Το χρονικό μιας ιστορίας

by Γιώργος Κεκαυμένος, Ανδρέας Σταλίδης (Introduction), Γιώργος Καραμπελιάς (Editor)

Οι αναθεωρητές ιστορικοί, εδώ και τριάντα-σαράντα χρόνια, προέβησαν σε μια βίαιη «αλλαγή παραδείγματος» στην ελληνική ιστοριογραφική επιστήμη, καταγγέλλοντας την προηγούμενη ιστορική ανάλυση ως «αναχρονιστική και εθνοκεντρική», επιβεβλημένη από την «ως τότε κυρίαρχη ελληνοχριστιανική ιδεολογία»... Ένας από τους διακηρυγμένους στόχους της νέας ιστοριογραφίας είναι και η απαλλαγή της ιστορικής αφήγησης από τα «στερεότυπα» και τους «μύθους», με τους οποίους υποτίθεται πως ήταν αυτή μέχρι τότε συνδεδεμένη.
...Από τους πρώτους «εθνικούς ιστορικούς μύθους» που μπήκαν αμέσως στο στόχαστρο των αναθεωρητών ιστορικών και των οπαδών τους, ήταν το κρυφό σχολειό. Όμως, όπως καταδεικνύεται από μια σειρά ιστορικών μαρτυριών, το κρυφό σχολειό υπήρξε μια ιστορική πραγματικότητα, που γεννήθηκε μέσα απ τον άγριο και συνεχή διωγμό που υφίστατο η παιδεία των Ελλήνων καθ όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, από την αρχή μέχρι το τέλος της.
...ο διωγμός της παιδείας από τους Τούρκους προσέλαβε τον χαρακτήρα μιας de facto απαγόρευσης, η οποία ως τελικό στόχο της είχε την ίδια την ελληνική γλώσσα και συνείδηση. Αν ήθελε η κεντρική οθωμανική εξουσία, θα μπορούσε να ελέγξει, έστω και εν μέρει, τις σχετικές αυθαιρεσίες των τοπικών αξιωματούχων της. Όπως και το έκανε κάποιες φορές. Όμως, τις περισσότερες αδιαφορούσε, αν δεν υποδαύλιζε την καταπίεση που ασκούσαν στη μόρφωση και την παιδεία των Ελλήνων τα κατά τόπους διοικητικά όργανά της, οι γενίτσαροι, ακόμη και ο τουρκικός όχλος.
...Το κρυφό σχολειό είναι μια ιστορική πραγματικότητα που επεκτείνεται χρονικά σε όλη την Τουρκοκρατία, και όχι μόνον στους «σκοτεινούς αιώνες» της «πρώτης» Τουρκοκρατίας, όπως νομίζουν πολλοί μελετητές που αποδέχονται την ύπαρξή του.

243 pages, Paperback

First published November 1, 2012

About the author

Ο Γιώργος Κεκαυμένος είναι συνεργάτης του ηλεκτρονικού περιοδικού Αντίβαρο.

Reviews

[Φειδίας Μπουρλάς · Rating 5 out of 5]

Παρακολουθώντας χρόνια ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὸ ἔργο τῶν φίλων καὶ συνεργατῶν τοῦ Ἀντίβαρου, θὰ πῶ μόνον ὅτι νιώθω εὐτυχὴς γιὰ τὴν κυκλοφορία τοῦ βιβλίου αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον, μὲ ἐπιστημονικὴ συνέπεια, ἀποδομεῖ τοὺς ἀποδομητές καὶ συμβάλλει στὴν ἀποκατάστασι τῆς ἱστορικῆς μας μνήμης.

[Andreas Stalidis · Rating 5 out of 5]

Ο πρόλογος του βιβλίου

Οι πηγές της μελέτης του Κεκαυμένου

Μία από τις φράσεις που μου έκανε μεγάλη εντύπωση, όταν την άκουγα μικρός, ήταν «μα εγώ θα αλλάξω τον κόσμο;» Δικαίως, νομίζω, αναρωτιόμουν: «και γιατί όχι;» Από τότε λοιπόν απαντούσα στους γύρω μου ότι «η σωστή απάντηση στην ερώτηση “εγώ θα αλλάξω τον κόσμο;” είναι “ναι”». Ανεξάρτητα, βέβαια, από το τι θα πετύχει κανείς στο τέλος.

Η ανά χείρας μελέτη είναι όντως ανατρεπτική! Ο Γιώργος Κεκαυμένος, τον οποίο ποτέ δεν γνώρισα εκ του σύνεγγυς, όμως μου στέλνει τα τελευταία χρόνια ορισμένα άρθρα του σε ηλεκτρονική μορφή για δημοσίευση στο «Αντίβαρο», επιχειρεί «να αλλάξει τον κόσμο». Να αλλάξει τα δεδομένα. Η αλλαγή είναι μία λέξη. Όμως να επιτύχει κανείς την αλλαγή είναι άθλος.

Το θέμα του μελετητή είναι το κρυφό σχολειό (πρώτη του δημοσίευση http://www.antibaro.gr/article/436 και δεύτερη http://www.antibaro.gr/article/3441 ). Ο τίτλος, «Κρυφό Σχολειό. Το Χρονικό μιας Ιστορίας», είναι παράφραση ενός παλαιότερου συγγράμματος, της μίας και μοναδικής πηγής στην οποία παραπέμπουν όλοι ανεξαιρέτως οι θιασώτες της άποψης ότι το κρυφό σχολειό είναι απλά ένας μύθος και τίποτα παραπάνω. Το σύγγραμμα εκείνο είχε μόνο μία ιστορική πηγή προ του 1821. Από αυτήν, χρησιμοποιήθηκε μόνο ο τίτλος. Η ραχοκοκαλιά της σχολής σκέψης, την οποία παρήγαγε εκείνο το βιβλίο και τελικά κυριάρχησε οριζόντια σε όλες τις γωνιές της κοινής γνώμης, είναι περίπου η εξής:

«Κρυφό σχολειό δεν υπήρξε ποτέ, διότι δεν υπήρξε ποτέ η ανάγκη του κρυφού σχολειού. Δεν υπήρξε η ανάγκη του κρυφού σχολειού, διότι ποτέ δεν διώχθηκε η παιδεία των υπόδουλων Ελλήνων. Δεν διώχθηκε ποτέ η παιδεία διότι αυτός ο τομέας δεν βρισκόταν στο ενδιαφέρον των Οθωμανών κατακτητών. Το ενδιαφέρον τους εστιάζονταν μόνο στη φορολογία. Επίσης, δεν υπάρχει καμία πηγή για το κρυφό σχολειό, ενώ ταυτόχρονα γνωρίζουμε ορισμένα ονομαστά σχολεία της εποχής. Το ότι ήταν λιγοστά είναι αποτέλεσμα έλλειψης χρημάτων και όχι αποτέλεσμα διωγμών. Παρόλο λοιπόν που δεν υπήρξε ποτέ κρυφό σχολειό, βόλευε να πλάσουμε τον μύθο του, διότι έτσι εμφανίζεται η Εκκλησία ως ευεργέτιδα του έθνους. Συνεπώς, συντελεί ο μύθος στη δημιουργία της εθνικής μας ταυτότητας. Ήρθε όμως η ώρα να τον αποδομήσουμε. Μπορούμε σήμερα να ζούμε και χωρίς μύθους».

Αυτά λένε λίγο-πολύ, με διάφορες παραλλαγές, ανάλογα με τον βαθμό αντικληρικαλισμού, αναθεωρητισμού, μεταμοντερνισμού ή, έστω, αδιαφορίας, του καθενός.

Η απάντηση του Γιώργου Κεκαυμένου, στην παρούσα μελέτη του, είναι εν περιλήψει η εξής:

«Υπάρχει πληθώρα πρωτότυπων ιστορικών πηγών, σύμφωνα με τις οποίες η παιδεία των υποδούλων πράγματι διώκονταν και αυτό συνέβαινε σχεδόν σε όλη τη διάρκεια των αιώνων της Τουρκοκρατίας. Συνεπώς, ανάγκη πράγματι υπήρξε, και μάλιστα ανάγκη μεγάλη και επιτακτική σε όλη τη γεωγραφική έκταση της οθωμανικής Αυτοκρατορίας και όχι μεμονωμένα ή αποσπασματικά. Επίσης, υπάρχουν δεκάδες γραπτές μαρτυρίες αμερόληπτων ιστορικών και ξένων περιηγητών της εποχής που συνηγορούν σε αυτό. Υπάρχουν μαρτυρίες για κρυφά σχολειά, ακόμα και για κρυφές εκκλησιές. Η αγριότητα των Τούρκων ήταν πασιφανής για τους ανθρώπους της εποχής».

Πριν δώσω μία σύνοψη των πηγών της παρούσης μελέτης, θα δώσω ένα τεκμήριο της έλλειψης αυτοπεποίθησης της λεγόμενης αναθεωρητικής σχολής. Σε μία εκπομπή του τηλεοπτικού σταθμού ΣΚΑΙ, ο Αλέξης Παπαχελάς ρώτησε τον Θάνο Βερέμη για το κρυφό σχολειό. Στο πάνελ βρισκόταν και ο Χρήστος Γιανναράς, ενώ σε τηλεοπτικό «λινκ» βρισκόταν και ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Άνθιμος. Απαντώντας λοιπόν ο Θάνος Βερέμης, παραδέχτηκε ότι «το κρυφό σχολειό υπήρξε σε περιόδους συγχρονισμένων εξισλαμισμών, όπως για παράδειγμα στην Ήπειρο κατά την περίοδο του Κοσμά του Αιτωλού». Προσέξτε τον πληθυντικό αριθμό των «περιόδων». («Νέοι Φάκελοι», ΣΚΑΙ 28.02.2011 http://www.youtube.com/watch?v=tV05BClVfoY ).

Ακολουθεί κατά χρονολογική σειρά μία ενδεικτική λίστα των μαρτυριών, οι οποίες παρουσιάζονται στο βιβλίο. Οι μαρτυρίες είναι πολυάριθμες και έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και βαρύτητα.

Περί απαγόρευσης της παιδείας και της θρησκευτικής ελευθερίας από τους Τούρκους

· 1460, Πατριάρχης Γεννάδιος. Επιστολή του παραθέτει ο Θεοδόσιος Ζυγομαλάς προς τον Μαρτίνο Κρούσιο, περίπου 100 χρόνια αργότερα.
· 1570-1580, Θεοδόσιος Ζυγομαλάς αρχιγραμματέας του Οικ. Πατριαρχείου. Πλειάδα διαφορετικών επιστολών του αρχινοτάριου προς τον Γερμανό καθηγητή, Μαρτίνο Κρούσιο. Οι δυο τους είχαν τακτική επικοινωνία. Ο Γερμανός εξέδωσε έναν τόμο μυριάδων επιστολών, στοιχείων και ντοκουμέντων, το 1584, με τον τίτλο Turcograecia, το οποίο αποτελεί ζωτικής σημασίας πρωτότυπη ιστορική πηγή για την εποχή εκείνη. Ολόκληρο το βιβλίο είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο και είναι δίγλωσσο: γραμμένο στα λατινικά και στα ελληνικά.
· 1598, Μελέτιος Πηγάς, Πατριάρχης Αλεξανδρείας.
· 1607, Χριστόφορος Άγγελος λόγιος. Το βιβλίο του εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, το 1617.
· 1610, George Sandys, Άγγλος περιηγητής.
· 1620, Κύριλλος Λούκαρης, Οικουμενικός Πατριάρχης.
· 1627, Μητροφάνης Κριτόπουλος, Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Επιστολή στον Γερμανό καθηγητή Bernegger.
· 1631, Γεράσιμος Α΄, Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Αλληλογραφία με Αρχιμανδρίτη Αρσένιο.
· 1650, François Richard, Ιησουΐτης ιερωμένος.
· 1660, Νεκτάριος, Πατριάρχης Ιεροσολύμων.
· 1675, Σουλτανικό φιρμάνι.
· 1678, Sir Paul Rycaut, Άγγλος Διπλωμάτης. Επίσημη αναφορά προς τον Βασιλιά Κάρολο Β΄ για την κατάσταση στην περιοχή.
· 1680, Thomas Smith, Άγγλος Θεολόγος, Κοσμήτορας και αντιπρόεδρος του Magdalen College της Οξφόρδης.
· 1688, Ηλίας Μηνιάτης, Επίσκοπος Κερνίκης και Καλαβρύτων.
· 1760, Γεώργιος Φατζέας, μητροπολίτης Φιλαδελφείας (στη Βενετία).
· 1801, Αδαμάντιος Κοραής.
· 1866, Κρήτες Επαναστάτες.

Πηγές σχετικές με σχολεία τα οποία έκλεισαν οι Τούρκοι

· 1777, Κωνσταντίνος Κούμας, από τους πιο πιστούς μαθητές του Κοραή.
· 1820, Noehden, Άγγλος καθηγητής κλασικής φιλολογίας (άρθρο του στο The Classical Journal, το 1820).
· 1821, Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων.
· 1821, Αλληλοδιδακτικά Σχολεία Χανίων και Ρεθύμνου.
· 1856, Σουλτανικό φιρμάνι Χάττι Χουμαγιούν και νεώτερο, το 1867.

Μαρτυρίες για κρυφό σχολειό πριν το 1821

· 1743, Μακάριος Χριστιανόπουλος (Μαριδάκις), ιεροκήρυκας Οικουμενικού Πατριαρχείου.
· 1771, Ευγένιος Βούλγαρις.
· 1785, Μάρκος Δραγούμης.

Μαρτυρίες για το κρυφό σχολειό από το 1821 έως την απελευθέρωση

· 1821, Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων.
· 1822, Στέφανος Κανέλλος. Επιστολή στον Γερμανό λόγιο, C. Iken.
· 1826, Ιάκωβος Ρίζος-Νερουλός.

Μαρτυρίες για κρυφό σχολειό μετά την απελευθέρωση

· 1837, Μισαήλ Αποστολίδης, καθηγητής Θεολογικής σχολής.
· 1849, Γεώργιος Μαυροκορδάτος, καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
· 1863, Κωνσταντίνος Φρεαρίτης, καθηγητής Νομικής.
· 1873, Φώτιος Χρυσανθόπουλος (Φωτάκος), πρώτος υπασπιστής του Κολοκοτρώνη.
· 1881, Γεώργιος Χασιώτης, ιστορικός της εκπαίδευσης.
· 1913, René Puaux (Πυώ), Γάλλος δημοσιογράφος και περιηγητής (στην Ήπειρο).

Τα παραπάνω διανθίζονται από πλήθος άλλων μαρτυριών ή δευτερογενών πηγών, της ίδιας εποχής ή ακόμη και σύγχρονων, από ανθρώπους δηλαδή οι οποίοι εξήγαγαν παρόμοια συμπεράσματα μελετώντας τις πηγές.

Επιπλέον, οι αναφορές στις περιόδους ακμής της ελληνικής παιδείας, –χρονολογικά και ανά περιοχές (Πελοπόννησο, Κρήτη, Επτάνησα)– συνιστούν έμμεσα τεκμήρια περί του διωγμού της παιδείας, σε προγενέστερες ιστορικές περιόδους, και ολοκληρώνουν το βιβλίο του Κεκαυμένου.

Πρόκειται τελικά για σημαντικό έργο, το οποίο δεν είναι δυνατόν να περάσει απαρατήρητο και θα συμβάλει αποφασιστικά στην ανατροπή κυρίαρχων αλλά αστήρικτων παραδοχών. Τα τεκμήρια και η παράθεση πηγών και μαρτυριών είναι πανίσχυρα, και είμαι ευτυχής που αυτή η μελέτη ε��δίδεται σε έντυπη μορφή από τις «Εναλλακτικές Εκδόσεις».

Ανδρέας Σταλίδης

Δημιουργός του ηλεκτρονικού περιοδικoύ

Αντίβαρο

[Hristos Dagres · Rating 5 out of 5]

Το βιβλίο αποδομεί οριστικά και με στοιχεία την αντιεπιστημονική άποψη ότι το Κρυφό Σχολειό δεν υπήρξε και κονιορτοποιεί την προπαγάνδα των Αγγέλου, Λιάκου, Κιτρομηλίδη κ.α.

Ο συγγραφέας με μεθοδικότητα και λεπτομερή αναφορά στις πηγές από την πρώιμη μέχρι την ύστερη Τουρκοκρατία αποδεικνύει τα εξής:
- ακόμη κι αν δεν υπήρξε κεντρική εντολή από το Σουλτάνο, οι διοικητές στις περιφέρειες ΚΑΤΑΠΙΕΖΑΝ και ΕΜΠΟΔΙΖΑΝ τους υπόδουλους Έλληνες στην καλλιέργεια της Ελληνική παιδείας. Όπου υπήρχαν σχολεία, αυτό ήταν εφικτό μετά από δωροδοκίες και μπαξίσια στους Τούρκους δυνάστες και πάντα ήταν ευάλωτα στην αλλαγή πολιτικής ή προσώπων, στην επιθετικότητα του τούρκικου όχλου και τη βιαιότητα των Γενιτσάρων.

- παρομοίως εμποδίζονταν συστηματικά και με βιαιότητα η χρήση της ελληνικής γλώσσας και η άσκηση της χριστιανικής πίστης από μέρους των υποδούλων. Πλήθος ξένων περιηγητών εξέφρασαν το θαυμασμό και την απορία τους πως ήταν δυνατόν να υπάρχουν ακόμη Έλληνες χριστιανοί μετά από τέτοιου είδους και έκτασης καταπίεση.

- ότι ξέφευγε από την άμεση καταπίεση και βία, υπέκυπτε στη σκληρή φορολογία που αποστερούσε πολύτιμους πόρους από τους υπόδουλους Έλληνες για τη χρηματοδότηση σχολείων. Αυτό αποτελεί έμμεση αλλά εξίσου σκληρή και βάναυση άσκηση βίας από μέρους του Οθωμανικού κράτους

- οι Έλληνες είχαν διαμορφωμένη εθνική ελληνική συνείδηση ήδη από τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ως ιδιαίτερη εθνική ομάδα, η οποία ήταν συνέχεια του γένους των Ελλήνων. Η γλώσσα τους ήταν ελληνική και η παιδεία τους εθνικής ελληνικής συνείδησης. Τα μυθεύματα ότι οι εκκλησιαστικοί ηγέτες είχαν απαγορεύσει τη χρήση του όρου Έλληνας ως συνώνυμο του "12θεϊστή" είναι απλώς ψεύδος και ηλιθιότητα.

- Ουσιαστικά δικαιώματα απέκτησαν οι υπόδουλοι Έλληνες μόνο μετά το Χάττι Χουμαγιούν, στα μέσα του 19ου αιώνα. Και πάλι, είναι γνωστές οι σφαγές, οι διώξεις και η γενοκτονία των Ελλήνων της Μ. Ασίας στον 20ο αιώνα.