Osmanlı-Türk toplumuyla Batı toplumları arasında ilişkilerin karmaşık mekanizmasını göz önüne sermeyi amaçlayan bu eserde, Türkiye'nin azgelişmişlik diye nitelendirilen bugünkü durumuyla sonuçlanan evrim süreci, Türk toplumunu oluşturan unsurların mücadelesinden doğan iç dinamiği ve bu toplumun öteki sosyo-ekonomik sistemlerle ilişkisinin etki-tepkileri içinde gözlemlenmektedir.
Bu açıdan bakılınca Türk toplumunun evrimi kimi zaman iç dinamiğin kimi zamansa dış dinamiğin ön plana çıktığı bir süreç olarak görülür. Bunlardan ilki yeni üretim biçimlerine doğru evrimleşme amacını güderken çok kere yoluna çıkan setlere çarpar kalır. İkincisiyse egemenlik altına alıcı toplumların yararına işleyen "azgelişmiş" üretim biçimleriyle sonuçlanır. Türk toplumuyla Batı toplumları arasında emperyalist ilişkileri doğuran bu süreç, bin yıldan daha gerilere uzanan bir olgunun ifadesidir. Bu yüzden de Türk toplumunun şimdiki durumunu ve gelecekteki evrim imkânlarını kavrayabilmek için bu olgunun bütününü tanımak gerekir.
Türkiye üzerine yapılan en geniş araştırmalardan biri olarak kabul edilen Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye üç cilt halinde ilk kez basıldığı (Gözlem) 1974-77 yılından bu yana, bu konudaki temel kaynaklardan biri olma özelliğini korudu.
Stefanos Yerasimos (1942-2005) Yunan asıllı Türk ve Fransız tarihçi. İstanbul'da 1942 yılında doğan Yerasimos, 1966 yılında Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nin Yüksek Mimarlık Bölümü'nden mezun oldu. “Paris Institut d'Urbanisme de l'Universite”den şehircilik diploması alan Yerasimos, 1973 yılında Sorbonne Üniversitesi'nde ”Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye” konulu doktora tezi verdi. Yerasimos, 1986 yılında ise “Osmanlı İmparatorluğu'nda Gezginler” konulu ikinci bir doktora tezi yazdı. Paris Üniversitesi'nin Şehircilik Bölümü'ne 1972 yılında öğretim görevlisi olarak giren Yerasimos, 1989 yılında aynı üniversiteden profesör unvanı aldı. Yerasimos, 1994-1999 yılları arasında İstanbul'daki Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü'nün müdürlüğünü yaptı. Stefanos Yerasimos, yakalandığı kanser hastalığına 20 Temmuz 2005'de Paris'te yenik düştü. Çok sayıda Fransızca ve Türkçe araştırma ve makaleleri bulunan Yerasimos'un Türkiye'de yayımlanan başlıca eserleri şunlar: “Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye” “Türk-Sovyet İlişkileri, 1917-1923” “Türk Metinlerinde Kostantiniye ve Ayasofya Efsaneleri” “Milliyetler ve Sınırlar” “İstanbul: İmparatorluklar Başkenti”, “Süleymaniye” “Sultan Sofraları”
Ağdalı ve mesafeli dili nedeniyle biraz korkarak elime aldığım, bazı ekonomik verilerini ve yorumlarını takipte zorlandığım Yerasimosun bu kült eseri, Türkiye (bu ciltte Osmanlı) tarihini sosyoekonomik ve karşılaştırmalı bir çözümlemeyle irdeliyor. Bizans devlet ve toprak yapısıyla Osmanlı arasındaki devamlılık, 16. yy da meydana gelen toplumsal ayaklanmaların ekonomik motivasyonunun detayları ve 19. yyda Osmanlı'nın nasıl basbaya ekonomik bir sömürge haline geldiğine dair kısımlar bilhassa vurucu. İlk Cilt küt diye bitti en heyecanlı yerinde, devam edicez mecbur...
Uzun bir inceleme yazısı yazmaya gerek yok. Hiç tanımayan birisi Türkiye'yi tanımak ve anlamak için benden kitap tavsiyesi istese önereceğim ilk eser olur "Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye" kitabı. Hatta Türkiye'yi tanıdığını ve bildiğini düşünenlere de...
Türkiye üzerine yapılan en geniş araştırma olarak kabul edilen bu çalışmanın üç cildide liselerde ders kitabı olarak okutulmalı.
* Ek olarak Niyazi Berkes'in "Türkiye'de Çağdaşlaşma" eserine de bakılabilir.