نمایش در ژاپن

by بهرام بیضائی

Genres: Nonfiction

140 pages, Paperback

Published April 1, 2021

About the author

بهرام بیضایی: مروری بر زندگی و آثار یک اسطوره زنده

بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطوره‌شناس برجسته ایرانی، در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران چشم به جهان گشود ور در روز ۵ دی ۱۴۰۴ در سن ۸۷ سالگی، دور از وطن، چشم از جهان فروبست. او به عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینما و تئاتر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی معاصر شناخته می‌شود که با خلق آثاری عمیق و چندلایه، نقشی بی‌بدیل در غنای هنر و اندیشه ایرانی ایفا کرده است.

آغاز راه و شکل‌گیری اندیشه

بیضایی در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب در تهران زاده شد. پدرش، ذکایی بیضایی، شاعر بود و این پیشینه، او را از همان ابتدا با ادبیات و هنر مأنوس کرد. علاقه‌ی وافر او به سینما و نمایش از دوران نوجوانی آغاز شد و همین علاقه او را به سمت پژوهش‌های گسترده در تاریخ نمایش ایران و جهان سوق داد. بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما آن را ناتمام گذاشت تا به صورت مستقل به تحقیق و آفرینش هنری بپردازد.

حاصل پژوهش‌های ژرف او در همان دوران جوانی، کتاب مرجع و ماندگار "نمایش در ایران" بود که به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در زمینه تاریخ نمایش ایرانی شناخته می‌شود و تسلط عمیق او بر ریشه‌های فرهنگی و نمایشی ایران را به نمایش می‌گذارد.

کارنامه هنری: از صحنه تئاتر تا پرده سینما

فعالیت‌های هنری بیضایی در دو حوزه اصلی تئاتر و سینما متمرکز است، هرچند قلم او در قالب فیلمنامه، نمایشنامه، پژوهش و داستان‌نویسی نیز آثاری درخشان خلق کرده است.

در عرصه تئاتر، بیضایی با نگارش نمایشنامه‌هایی چون "پهلوان اکبر می‌میرد"، "مرگ یزدگرد"، "چهار صندوق" و "افرا، یا روز می‌گذرد"، جانی تازه به تئاتر ایران بخشید. آثار نمایشی او با بهره‌گیری هوشمندانه از اساطیر، تاریخ و فرم‌های نمایش ایرانی (همچون تعزیه و نقالی) و ترکیب آن با تکنیک‌های مدرن تئاتری، به کاوش در مفاهیمی چون هویت، تاریخ، زن، مرگ و حقیقت می‌پردازند. زبان فاخر، ساختار پیچیده و شخصیت‌پردازی عمیق از ویژگی‌های بارز نمایشنامه‌های اوست.

در حوزه سینما، بیضایی کار خود را با ساخت فیلم کوتاه "عمو سیبیلو" در سال ۱۳۴۹ آغاز کرد و با اولین فیلم بلندش، "رگبار" (۱۳۵۱)، نام خود را به عنوان یک فیلمساز صاحب‌سبک و اندیشمند مطرح کرد. "رگبار" با نگاهی دقیق و شاعرانه به تحولات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، آغازگر مسیری بود که با شاهکارهایی چون "باشو، غریبه کوچک" (۱۳۶۴)، "شاید وقتی دیگر" (۱۳۶۶) و "مساف" (۱۳۷۰) ادامه یافت.

فیلم "مرگ یزدگرد" (۱۳۶۰)، که اقتباسی از نمایشنامه خود او بود، نقطه عطفی در کارنامه سینمایی او و سینمای ایران به شمار می‌رود. این فیلم با ساختاری مبتنی بر روایت‌های متناقض و تمرکز بر مفهوم نسبیت حقیقت، نمونه‌ای درخشان از سینمای فلسفی و تاریخ‌نگر است. "سگ‌کشی (۱۳۷۹) نیز پس از سال‌ها دوری از فیلمسازی، بازگشتی قدرتمندانه برای او بود که با استقبال منتقدان و تماشاگران روبرو شد.

سبک و مضامین کلیدی

آثار بیضایی، چه در سینما و چه در تئاتر، از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند:

زبان و دیالوگ: استفاده از زبانی فاخر، ادیبانه و در عین حال دقیق و حساب‌شده که به آثار او عمقی چندبعدی می‌بخشد.
اسطوره و تاریخ: بهره‌گیری از اساطیر ایرانی و بازخوانی رویدادهای تاریخی برای طرح مسائل جهان معاصر.
هویت زنانه: توجه ویژه به شخصیت زن و جایگاه او در تاریخ و اجتماع. زنان در آثار بیضایی اغلب شخصیت‌هایی قدرتمند، کنش‌گر و پیچیده هستند.
ساختار روایی: استفاده از ساختارهای روایی غیرخطی، روایت‌های تودرتو و شکستن مرز میان واقعیت و خیال.
پژوهش و دقت: تمامی آثار او بر پایه تحقیقات گسترده و دقیق در زمینه‌های تاریخی، اسطوره‌شناسی و فرهنگی بنا شده‌اند.

مهاجرت و تداوم فعالیت

بهرام بیضایی در سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و به عنوان استاد مدعو در این دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه ادبیات و هنرهای نمایشی ایران پرداخت. او در طول اقامت خود در آمریکا نیز از فعالیت هنری باز نایستاد و چندین نمایشنامه از جمله "طرب‌نامه" و "چهارراه" را با حضور بازیگران ایرانی در کالیفرنیا به روی صحنه برد و کارگاه‌های آموزشی متعددی برگزار کرد.

بهرام بیضایی، با بیش از نیم قرن فعالیت هنری و پژوهشی، نه تنها به عنوان یک هنرمند بزرگ، بلکه به مثابه یک اندیشمند و روشنفکر تأثیرگذار، جایگاهی رفیع در تاریخ فرهنگ

Reviews

[Dream.M]

یک کار پژوهشی عالی دیگه از آقای بیضایی، قسمت جذایش برای من متن نمایشنامه هایی بود که بعد معرفی و توضیح هر نوع نمایش در ژاپن ارائه شده بود.

[Azin]

این کتاب یکی از بهترین کتابهاییه که تا به حال خوندم!
البته باید اشاره کنم که من علاقه ی زیادی به نمایش و تئاتر، به خصوص نمایش ژاپنی دارم و خیلی دنبال این بودم که راجع به انواع نمایش در ژاپن(به خصوص نمایش های سنتی)درست و حسابی مطالعه کنم،
به همین دلیل، این کتاب برای منِ کنجکاو، خیلی به درد بخور و جذاب بود!


یکی از مسائلی که من رو به یکی از عاشقان ژاپن بدل کرده نمایش سنتی ژاپنیه!
صورتک های مرموز، لباسهای عجیب و آرایشهای اغراق آمیز، داستانهایی مملو از افسانه و اسطوره و کلی خصوصیات و ویژگی های دیگه، که نشان از فرهنگ غنی و زیبای ژاپن داره، من رو دیوانه ی نمایش های سنتی ژاپنی کرده!!! :)))
اگر تا به حال نمونه ای از یک نمایش سنتی ژاپنی دیده باشید حتما متوجه شدید که روایتها و دیالوگها در این نوع نمایش ها با لحنی مابین آواز و صحبت کردن عادی ادا میشن و به دلیل ناواضح بودن تلفظ کلمات، خود ژاپنی ها هم اکثرا برای فهم بخش زیادی از داستان به مشکل برمیخورن!(برای حل این مشکل متن نمایشنامه رو قبل از اجرا در اختیار تماشاگران قرار میدن.)
جالبه که من با وجود این پیچیدگی ها و حتی بلد نبودن زبان ژاپنی، مدام مشغول دیدن ویدیوهایِ موجود از نمایشهای نو و کابوکی و جوروری در یوتیوب ام و این کار به یکی از تفریحاتم بدل شده و به شدت برام لذت بخشه…!!! ^_^

____________
درباره ی کتاب:
بهرام بیضایی توی این کتاب، به جمع آوری و ترجمه ی اطلاعات و متون مربوط به انواع نمایش های ژاپنی پرداخته،
علاوه بر اون بعد از معرفی هر کدوم از سبکها، یکی دو تا از نمایش نامه های معروف در همون سبک هم ارائه شده.
البته ترجمه ی بعضی از این نمایشنامه ها توسط داریوش آشوری و سهراب سپهری صورت گرفته…
با اینکه این کتاب خیلی جامع نیست، ولی برای کسانی که مثل من علاقه مند به نمایش های ژاپنی هستن و اطلاعات چندانی هم در این زمینه ندارن خیلی خیلی مفید و به درد بخوره و بعد از خوندنش حتما به یک شناخت کلی و نسبتا خوب از انواع نمایش های ژاپنی دست پیدا خواهند کرد!!!

——————-
شاید به گوش غیر ژاپنی ها دو نمایش «نو» و «کابوکی» نسبت به باقی نمایش های سنتی ژاپنی آشناتر باشه،
به همین دلیل تصمیم گرفتم برای آشنایی بیشتر کسانی که علاقه مند به تشخیص و تفکیک این دو نوع نمایش از هم هستن در ادامه ی این ریویو، راجع به تفاوتهای این دو نمایش صحبت کنم..
مواردی که اینجا یادآور شدم از اطلاعاتیه که از همین کتاب و جست و جوهای خودم در یوتیوب و .. بدست آوردم.

_نمایش «نو» از «کابوکی» قدیمی تره و قدمتش به ۶۰۰ سال پیش برمیگرده، در حالیکه کابوکی حدوداً ۴۰۰ سال پیش متولد شده.

_استیج نمایش «نو» یک استیج کوچک چوبیه با تزئینات و طراحی خاص خودش و نور کمی داره.
استیج «کابوکی» بسیار بزرگتر و نورانی تره و ظرفیتی بالاتر برای تعداد بیشتری تماشاچی داره.

_تماشاچی و طرفداران نمایش «نو» معمولا کاهنان معبد و شوگون و درباری ها بودن و چون این نوع نمایش، نمایش نامه های پیچیده ای داره و معمولا راجع به مسائل مربوط به معبد و سلحشوری های سامورایی هاست، درکش خیلی برای عموم مردم راحت نیست،
اما از اونجایی که «کابوکی» نمایش نامه های ساده تر و عامه پسندانه تری داره، فهمش راحت تره و مخاطبینش هم عموم مردم هستن.

_امروزه در نمایش «نو» بازیگران زن هم اجازه ی هنرنمایی دارن،
در حالیکه در «کابوکی» از گذشته تا به حال اجرای زنان ممنوع بوده!
(در ابتدای پیدایش و شکل گیری کابوکی زنها روی صحنه میرفتن اما خیلی زود از سمت مردم مورد مخالفت قرار گرفتن و بعد از اون، پسران نوجوان به دلیل زیری صدا و اندام ظریفشون، به عنوان جانشین زنها روی کار اومدن که این مورد هم خیلی زود، از جانب مردم و دولت ممنوع اعلام شد(در واقع بهانه ی این مخالفت، ترویج همجنس گرایی بود.)
بعدها عده ای از بازیگران حرفه ای کابوکی با آرایش و پوشش زنانه و تقلید راه رفتن، صدا و تمامی حرکات زنانه، نقش های زنان در کابوکی رو عهده دار شدن که تا امروز این سنت همچنان پا برجاست و این مردها هم اوناگاتا نام دارن.)
(البته خوبه به این نکته هم اشاره کنم که یک نوع رقص سنتی ژاپنی در کابوکی ها اجرا میشه که زنها مجاز به اجرای این رقص هستن و برای حضورشون روی صحنه ی کابوکی،(فقط به این منظور) هیچ ممنوعیتی وجود نداره!)

_در نمایش «نو» “شیته”(بازیگر نقش اصلی) و “تسوره” همیشه و برای هر نقشی از صورتک استفاده میکنن،
در حالیکه در «کابوکی» بازیگران گریم ها و آرایش های سنگین دارن و فقط برای نقش های شیاطین و خدایان از صورتک ها استفاده میشه!

[Darya Cheloei]

زندگی و مرگ، گذشته و حال عروسکهایی هستند بر صحنه‌ی بازی، چون رسنها گسسته شوند، تکه های گسسته‌یی بجای میگذارند.

[Nikan Yousefian]

جامع نیست اما برای من که در این وادی غریب بودم مفید بود.

[Sara Bakhshi]

بامزه، یسری نمایشنامه همراه با توضیح انواع نمایش در ژاپن.

[Eärendilen]

دست آقای بیضائی درد نکنه.
ولی جا داشت عکسا رنگی و با کیفیت باشه.

[Amir]

«نمایش در ژاپن»، درواقع، اثر بهرام بیضایی نیست، گردآوری و ترجمۀ اوست از متونی چند دربارۀ نمایش ژاپنی، و البته نمونه‌هایی از نمایشنامه‌های ژاپنی. مترجم تمامی این متن‌ها هم البته بهرام بیضایی نبوده و برخی را داریوش آشوری و سهراب سپهری ترجمه کرده‌اند. مقالات نظری را پژوهندگان انگلیسی و فرانسوی نوشته‌اند، و متون اصلی نمایش ژاپنی هم از روی ترجمه‌های انکلیسی و فرانسۀ همان‌ها به فارسی ترجمه شده است.
قصدم از این توضیح، به‌هیچ‌وجه، تخفیف «نمایش در ژاپن» نیست، که همچنان بهترین منبع فارسی دربارۀ نمایش ژاپنی است، ولی ما هنوز کسی نداریم که به‌واقع، و به گواه آثارش، «پژوهشگر» نمایش ژاپنی بوده باشد. این هم به‌راستی شرم‌آور است که پس از نزدیک به نیم قرن هنوز اثری بهتر و جامع‌تر دربارۀ نمایش ژاپنی در دست نداریم.