آدام اسمیت و ثروت ملل

by Homa Katouzian

ثروت ملل از آثار جاويدان علم اقتصاد سياسی است و از اين نظر خواندن آن نه همان برای استادان و دانشجويان علوم اقتصادی و اجتماعی، بلكه برای كسانی كه مجموعا به مسائل اجتماعی و اقتصادی علاقه دارند ضرورت دارد متاسفانه اين كتاب تا به امروز به فارسی ترجمه ترجمه نشده است و آنچه در كتاب حاضر می‌بينيد ترجمه متن كامل كتاب مزبور نيست. آدام اسميت در سال ۱۷۲۳ ميلادی چشم به عرصه و جود گشود. پدرش حقوقدان با اعتباری بود كه در يك مرحله از زندگی خود در اسكاتلند به مقام قضاوت رسيد

Genres: Economics, Politics

195 pages, Paperback

First published April 1, 1979

About the author

محمدعلی همایون کاتوزیان که در ایران با نام همایون کاتوزیان و در خارج از ایران با کوته‌نوشت نام هما کاتوزیان نیز شناخته می‌شود، اقتصاددان، تاریخ‌نگار، پژوهشگر علوم سیاسی و منتقد ادبی ایرانی است. زمینهٔ تحقیق مورد علاقهٔ او مسائل مربوط به ایران معاصر است. تحصیلات رسمی دانشگاهی کاتوزیان در اقتصاد و جامعه‌شناسی است. او به‌طور همزمان مطالعاتش را در زمینهٔ تاریخ و ادبیات ایران تا سطح پیشرفتهٔ آکادمیک ادامه داده است و تا سال ۲۰۱۱، بیش از هفت کتاب از او در زمینهٔ تاریخ و ادبیات ایران به زبان انگلیسی به چاپ رسیده است.
همایون کاتوزیان در تهران به دنیا آمد و پس از فراغت از تحصیل در دبیرستان البرز و گذراندن یک سال در دانشگاه تهران، برای خواندن رشتهٔ اقتصاد به انگلستان رفت. او در سال ۱۹۶۷ لیسانس خود را از دانشگاه بیرمنگام دریافت کرد. در سال ۱۹۶۸ فوق لیسانس را از دانشگاه لندن و در سال ۱۹۸۴ دکترایش را از دانشگاه کنت در کانتربری گرفت. در سال‌های بین ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۶ در انگلستان، ایران، کانادا و ایالات متحده به تدریس اقتصاد پرداخت. او در حال حاضر پژوهشگر پسا‌دکترا در کالج سنت آنتونی، و عضو هیئت علمی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه آکسفورد است. کاتوزیان یک پسر و یک دختر دارد که هر دو در شهر آکسفورد زندگی می‌کنند.

Reviews

[Maziyar Yf]

بدون شک ثروت ملل نوشته آدام اسمیت ، فیلسوف اخلاق گرا ، اقتصاد دان برجسته و نظریه پرداز شاخص سرمایه داری یکی از مهمترین کتاب های اقتصادی تمام دوران بوده است ، کتاب عظیم و عمیق او ساختار اقتصاد و چهره آن را برای همیشه دگرگون کرد و آدام اسمیت را اگر چه تبدیل به چهره ای جریان ساز دراقتصاد کرد اما سیمای فیلسوف گونه او به این ترتیب فراموش شد .
دکتر کاتوزیان ثروت ملل را همانند گنجینه ای دانسته که در آن نظریه اقتصادی ، مشاهدات عینی ، سیاست اقتصادی ، بررسی های تاریخی و جامعه شناسی در کنار هم و در ارتباط با هم گنجانده شده اند . او در واقع جامعیت ثروت ملل را بسیار فراتر از اقتصاد و یا علوم وابسته به آن می داند ، نویسنده کتاب اسمیت را تقریبا همانند دایره المعارفی از علوم مختلف می داند ، اما در عین حال او اعتراف کرده که ثروت ملل شامل پرگویی ها و شرح و تفصیل هایی ایست که اگرچه در زمان نگارش کتاب مفید بوده اند اما امروزه خواندن آن کاربرد چندانی ندارد . بنابراین آنچه با آن در این کتاب روبرو هستیم ترجمه ثروت ملل نیست که البته سیروس ابراهیم زاده پیشتر آنرا ترجمه کرده بود بلکه کاتوزیان برداشت های شخصی خود را از کتاب ثروت ملل نوشته است از این رو این کتاب را می توان شرحی برثروت ملل از نگاه همایون کاتوزیان دانست .
نویسنده قبل از آنکه به موضوع اصلی کتاب بپردازد زندگی آدام اسمیت ، محیط اجتماعی و معنوی ، کتاب کمتر شناخته شده دیگر آدام اسمیت یعنی
نظریه احساسات اخلاقی را شرح داده و سپس در دو فصل به ترجمه های بخش هایی از ثروت ملل و سپس شرح و بررسی برداشت خود از کتاب پرداخته است .
باورهای آدام اسمیت در ثروت ملل :
اندیشه های اسمیت را در کتاب ثروت ملل به شکلی بسیار خلاصه و فهرست وار می توان به شرح زیر دانست :

1. باور به اصل تقسیم کار
2. تقسیم کار است که سبب افزایش تولید می شود
3. رنجی که سبب تولید هر کالا شده است ، بهای واقعی آنرا مشخص می کند .
4. افزایش تولید و تجارت با ارزش تر از ذخائر طلا و نقره است .
5. نظریه دستان نامرئی بازار
6. بازار آزاد

کاتوزیان یکی از مهمترین ویژگی های کتاب را اعتدال ، واقع بینی و بی طرفی نسبی آرا و عقاید آن دانسته است ، اما خواننده نباید کتاب آدام اسمیت را خنثی و بی اثر بداند ، اسمیت هر جا که نیاز دیده با صراحت و صداقت عقاید خود را بیان کرده و تعصبات خود را پشت معادلات ظاهرا علمی پنهان نکرده است .
دکتر کاتوزیان اعتقاد دارد که بدون خواندن کتاب احساسات اخلاقی ( شوربختانه این کتاب به فارسی ترجمه نشده است اما کتاب آدام اسمیت چگونه می تواند زندگی شما را تغییر دهد شرح کوتاهی ایست بر نظریه عواطف اخلاقی او ) نمی توان اسمیت را شناخت و حتی نمی توان ثروت ملل آنگونه که منظور آدام اسمیت بوده است را درک کرد .
در پایان کتاب کوتاه و مختصر کاتوزیان خواننده را به کسب شناختی عمیق از اسمیت و اندیشه های ژرف او چه در بُعد فلسفی و چه در وجه اقتصادی فرا می خواند .

[امیر لطیفی]

خیلی بعید است کسی از روی کنجکاوی اقتصاد بخواند. برای خیلی از اهل مطالعه پیش می‌آید که از روی کنجکاوی سراغ فلسفه، جامعه‌شناسی، تاریخ و حتی فیزیک و ریاضی بروند، ولی معمولاً هیچ‌کس فکر نمی‌کند اقتصاد ممکن است برای غیراقتصاددانان چیز درخور توجهی داشته باشد یا از آن فراتر بار معرفتی داشته باشد برای شناخت انسان، انسان‌ها و نحوه‌ی کارکرد جامعه. اقتصاد به چشم عموم تقریباً شبیه اکثر درس‌های مدرسه است که کسی تمایل به لمس کتاب‌های‌شان ندارد.

کم‌لطفی به اقتصاد، قطعاً اشتباه است، به دو دلیل. اول اینکه برخلاف تصور عمومی، اقتصاد کاملاً جذاب است. و دوم اینکه اقتصاد مهم است، چرا که نه تنها می‌تواند *یکی از منابع معرفت* باشد، بلکه زیرساخت یا به قول مارکس زیربنای جوامع است.

اقتصاد جذاب است. چون هم کلان است و هم خرد، می‌تواند در مورد جیب من و شما باشد، و هم‌زمان به امور کشور و کشورها و جهان بپردازد. هم انتزاعی‌ست و هم عینی، چنانکه می‌توان بسیاری از تئوری‌ها و ادعاهای اقتصادی را به واسطه‌ی آمار و اعداد و ارقام لمس کرد و آزمود. بین‌رشته‌ای‌ست، چنانچکه در خود روانشناسی، جامعه‌شناسی، سیاست، آمار و ریاضی دارد. و دلیل دیگر که شاید برای کسی که تا کنون اصلاً اقتصاد نخوانده، چندان ملموس نباشد، پویایی و تحرک فراوانی است که در دل قضایای اقتصادی وجود دارد. چنانکه همیشه حرف از تعادل است و نیروهایی که بر هم اثر می‌کنند و مثل موج، شاید دومینو، یا ظرف‌های به هم متصل، یا رنگ‌هایی که در آب می‌ریزند، منشاُ حرکت و تغییراتی‌اند که قرار نیست هیچ‌وقت متوقف شوند ولی همچنان در نهایت سیال بودن، به سوی تعادل‌های جدید و موقت می‌روند.

اقتصاد مهم است. چرا که می‌توان گفت: محال است که لحظه‌ای بیاد و در آن از هزینه‌ و فایده‌‌ی کاری که به آن مشغولیم، غافل شویم. ما همیشه در حال محاسبه هستیم. در حال محاسبه‌ی محتویات جیب‌مان یا زمانی که باید صرف کاری یا چیزی کنیم و آن‌چیزهایی که با انتخاب‌مان در این لحظه از دست می‌دهیم. و همیشه هستند کسانی که در تلاشند تا انتخاب‌های ما را حدس بزنند. این کسان در حقیقت به این فکر می‌کنند که رفتار ما با کدام مکتب و نظریه‌ی اقتصادی هم‌خوان‌تر است. این‌ کسان می‌توانند فروشندگان باشند، می‌‌‌توانند اقتصاددانان، سیاستمداران و حاکمان باشند.

اقتصاد خواندن احتمالاً بیش از همه برای کسانی مفید است که هم‌زمان که خواستار زیر و رو شدن جهان‌اند، ولب نمی‌دانند جهانی که باید زیر و رو شود چطور کار می‌کند. آرمانشهر کسانی که وضع موجود را نمی‌شناسند، نمی‌تواند دست‌یافتنی باشد.

پی‌نوشت:
مستندی در مورد زندگی و اندیشه‌های آدام اسمیت

[Sina Mousavi]

«تفاوت استعدادهای طبیعی افراد، در حقیقت به مراتب کم‌تر از آن است که گمان می‌رود، و استعدادهای بسیار متفاوتی که ظاهراً متخصصان رشته‌های گوناگون را از یکدیگر ممتاز می‌سازد، در اغلب موارد نه همان علّت، بلکه معلول تقسیم کار می‌باشد. تفاوت‌های موجود بین شخصیت‌های کاملاً غیرمشابه، مثلاً تفاوت بین یک فیلسوف و یک کارگر معمولی، ظاهراً نه‌چندان ناشی از طبیعت، که نتیجۀ عرف، عادت و تربیت است. هنگامی که [این دو تن] به جهان چشم می‌گشایند - و همچنین در شش سال، یا هشت سال اول حیات‌شان - احتمالاً بسیار به یکدیگر شباهت دارند، و نه اولیاء و نه هم‌بازی‌هایشان تفاوت چندانی بین آنان مشاهده نمی‌کنند. لیکن از این سن‌و‌سال یا اندکی پس از آن، آن‌دو به کارهای کاملاً متفاوتی اشتغال می‌یابند. از این تاریخ تفاوت استعدادها جلب توجه می‌کند، و بر درجات آن افزوده می‌شود، تا سرانجام خودخواهی آن‌که فیلسوف است، سبب انکار هرگونه وجه تشابهی [با باربر] می‌شود.»

کتاب حاضر در نیمۀ نخست با اختصار زندگی‌نامه، محیط اجتماعی، محیط فکری و محتوای نظری آثار آدام اسمیت را بررسی می‌کند، و در ادامه ترجمه‌ای خلاصه‌شده را از قسمت‌های مهم «ثروت ملل» ارائه می‌دهد، که نقل قول بالا از آن‌جا می‌آید. نقاط قوت اثر کاتوزیان بی‌شمار است، که مهم‌ترینِ آن از دید من دقّت عمیق در بستر تاریخی و سیاسیِ نظریات اقتصادی‌ایست که در متن مطرح می‌شوند. نویسنده به جای آن‌که مدل‌های اقتصادی را به مثابۀ حقایقی ابدی که رفتار انسان‌ها را به نحوی عینی توصیفی می‌کنند، ببیند، کارکرد آن‌ها را - به درستی - محدود به چارچوب‌های زمانی و مکانی خاص می‌داند. برای مثال، بر باور اسمیت مبنی بر مفید بودن صرفه‌جویی اقتصادی و کاهش مصرف برای سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی صحّه می‌گذارد؛ در عین حال نظر کینز، با بیش از 150 فاصله، مبنی بر این‌که صرفه‌جویی زیاده‌ازحد در سطح کلان اقتصادی (ریاضت اقتصادی) و ضعف تقاضای مؤثر از رشد اقتصادی می‌کاهد را تأیید می‌کند؛ با اشاره به این حقیقت ساده و کلیدی تاریخی که عصر اسمیت عصر گسترش پرشتاب صنعت و بازرگانی در بریتانیاست، در حالی که کینز با معضل تورّم منفی و بیکاری گسترده در نتیجۀ رکود عظیم 1929 روبروست. مدل‌های اقتصادی تنها تا زمانی اعتبار دارند که فرضیات کلیدی آن‌ها با واقعیت اجتماعِ مورد نظر تطابق داشته باشد.

نویسنده همچنین در اسطوره‌زدایی از آدام اسمیت به عنوان پیامبر بنیادگرایی بازار موفق عمل می‌کند. بر خلاف عده‌ای که امروز - بدون خواندن نوشته‌های اسمیت - با نقل چند پاراگراف خاص تلاش می‌کنند تا چنین چهره‌ای از او ارائه دهند، اسمیت واقعی در محدودۀ تنگ تصور این گروه نمی‌گنجد. حرص و طمع برای او نه فضیلت، که رذیلتی انسانی‌ست که نظام بازار می‌تواند آثار منفی آن را کنترل کرده و در راستای اهداف مفید اجتماعی به کار گیرد. دغدغۀ اصلی اقتصاددانِ مطلوب او نه بیشینه کردن درآمد ناخالص ملّی، که بیشینه کردن رفاه محروم‌ترین طبقات جامعه‌ست. تقسیم کار، که از دید او مهم‌ترین عامل رشد بهره‌وری‌ست، شمشیر دو لبه‌ایست که فرصت مطالعه و تحصیل را از طبقۀ کارگر می‌گیرد و آنان را از شکوفایی استعدادهای خود محروم می‌کند؛ در نتیجه تأمین آموزش عمومی، خصوصاً برای فقیرترین اقشار جامعه، از وظایف کلیدی دولت‌هاست. آیا او با چنین تفکراتی، اگر امروز زنده می‌بود، مصادرۀ افکار خود توسط افراطی‌ترین گروه‌های دست-راستی را می‌پذیرفت؟ این‌گونه به نظر نمی‌رسد.

دقیقاً به همین دلیل است که کاتوزیان در چند بخش متفاوت از کتاب، میلتون فریدمن را از بابت سوء استفاده از اسمیت برای فروش سیاست‌های «جنگ طبقاتی از بالا» خود، تحت عنوان شیادانۀ «آزادی اقتصادی»، به حکومت‌های جنایت‌کاری مثل شیلیِ پینوشه به باد انتقاد می‌گیرد. این کتاب در سال 1976، مصادف با سالی که فریدمن جایزۀ نوبل اقتصاد را می‌برد، نوشته شده، و کاتوزیان نمی‌تواند خشم از خود از او و این اتفاق را پنهان کند. چه بهتر، چرا که نجات اسمیت از تفسیر‌های مغرضانه و یک‌طرفانه تلاشی‌ست عمیقاً ارزشمند، و بلکه ضروری.‎

[I'm Kian]

لذت بخش. به معنای واقعی.
دکتر کاتوزیان اومده خلاصه ی خودش رو از کتاب علل ثروت ملل آدام اسمیت ارائه داده. درود بر روان اسمیت ، و هیوم ایضا

[Mehrzad]

خلاصه نویسی دقیق و‌ جامع یک مهارت ارزشمند است که نیاز به تسلط کامل بر مطلب دارد. آقای دکتر کاتوزیان در این کتاب با خلاصه نویسی دقیق خود بر کتاب سترگ و بسیار بسیار مهم ((ثروت ملل)) خدمت بزرگی به جامعه ایرانی کرده‌اند.
به عقیده من توانمند کردن جامعه مدنی از بابت بینش سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بزرگ‌ترین رسالت روشن‌فکران در این زمانه بسیار پرتلاطم ایران است. جامعه‌ای که با بیش از چهل سال حکومت ایدئولوژیک آسیب‌های زیادی از بابت بینش سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دیده و از درون تهی گشته و چنانچه در نسل جدید نیز کاملا مشهود است انرژی جوانی صرفا افعال صرفا لذت جویانه گردیده و آینده کشور را بسیار نگران کننده کرده است. نگارش این چنین کتاب‌های کم حجم و پر مغزی یکی از خدماتی است که روشن‌فکران، محققان و دانشگاهیان می‌توانند انجام دهند.
اما در مورد کتاب؛
برخی از جملات و محتوای کتاب با وجود گذشت بیش از ۳۵۰ سال از نگارش آن و همچنین با وجود بیش از ۵۰ سال از ترجمه آن توسط دکتر کاتوزیان به قدری تازه هستند که گویی این مطالب طی ۴ـ۵ سال اخیر نگارش یافته‌اند! چنانچه به قول رضا خجسته رحیمی از رمانتیسم عبور کرده و تفکر عمل گرایانه را سر لوحه امورمان قرار دهیم خواهیم دید مطالعه کتاب‌های ارزشمند غربی هم می‌توانند به درمان مشکلات عدیده کشور کمک کنند. علی ایحال مسئله اقتصاد و معیشت مسئله بسیار مهمی در کشور شده است که چنانچه مسئولین کشور مسئله پارادایم شیفت را نپذیرند اوضاع کشور بحرانی‌تر و انباشت مسائل و مشکلات بیشتر خواهد شد.

[Badan]

من این کتاب رو خوندم، و در طول کتاب، کمتر اهمیت دادم به آدام اسمیت. تمام مدت تمام توجهم به خود نویسنده بود و شخصیتش و البته حرفش. نویسنده‌ای که اولین مزه‌ی باحال بودنش رو در صفحه دوازدهم و در پایان پیشگفتار دومش می‌زنه

اما اگر -مثلا- بتوان گفت که ریکاردو نظریه‌ی اقتصادی ایدئولوژی لیبرالیسم زمان خود را طراحی می‌کند، چنین نظری را درباره‌ی اسمیت نمی‌توان داد، چون این اثر محدود به نظریه و نظریات اقتصادی نیست و همچنین

بعد یکم توضیحات

ولی مبلغ یک ایدئولوژی تنگ و جامع و مانع از آن دست که جرمی بنثم و جیمز میل و ریکاردو پایه ریختند (و در دوران ما وجه عملی آن به تاچریسم شهرت یافت) نیست

اینکه یک متفکر به ایده های همچین اسمای بزرگی بگه ایدئولوژی تنگ، خودش به اندازه‌ی کافی فوق‌العاده هست. اینکه متفکر ایرانی (گرچه من چندان با هما کاتوزیان آشنایی ندارم و نمی‌دونم چقدر میشه بهشون گفت متفکر ایرانی) اینو بگه، نشونه‌ی اینه که قراره یه نمایش جذاب ببینی و آخ که این کتاب برای من بسیار جذابیت داشت
بعد از این پیشگفتار وارد حیات اسمیت می‌شیم. البته که من اولش گفتم که در طول کتاب کمتر به آدام و بیشتر به هما توجه داشتم، دلیل نمیشه که واقعا با شخصیت آدام، حداقل اونجوری که در این کتاب روایت شده، حال نکرده باشم. خود اسمیت بسیار آدم جالبی به نظر میاد. بسیار فاصله داره با اوریج آدم آکادمیکی که من در ذهن دارم. البته که نویسنده هم یکی از اهدافش از آوردن این بخش دقیقا همین بوده
بذارید فقط یه چشمه از باحال بودن آدام اسمیت بهتون نشون بدم و ازین بخش عبور کنیم
دوره‌ی تحصیلش رو در آکسفورد رها می‌کنه (علت رها کردنشم خودش جالبه) و برمیگرده به اسکاتلند، یه دو سالی بیکار بوده، در همین دو سال بیکاری یک رساله می‌نویسه در باب، حدس بزن چی، علم نجوم! و ازون جالب تر که بعد اینم ازش دعوت میشه، که یکسری کنفرانس هایی راجب ادبیات انگلیسی بده در شهر ادینبرو و ازون جالب تر اینه که اصلا مبحث مورد علاقه‌ی آدام در دانشگاه اصلا فلسفه بوده و ما هم اصلا به اقتصاد می‌شناسیمش! بماند که سرپنجه‌ای در تاریخ هم فرو کرده این آقای آدام اسمیت. بگذریم
االبته ازین فصل فقط من چیز راجب اسمیت نفهمیدم. نویسنده هم تکه هایی از خودش رو در همین فصل اول میاره. از طنزش که نمود زیادی در کتاب داره. طنز خیلی نیش‌داری داره که خوشم میااد. بعد از اون می‌فهمیم که هما ازین خوشش نمیاد که در زمانه‌ی ما «اندوختن دانش مهم‌ترین وسیله‌ی پول درآوردن» شده، که من بهرحال خیلی با اینش حال کردم. می‌فهمیم که نویسنده از فایده‌گرایی هم خوشش نمیاد و به نظرش «که به سلاحی ایدئولوژیک تبدیل شد» برای همون جریان ایدئولوژی تنگ اون دوستان و بعد ها نئوکلاسیک ها و همینطور می‌فهمیم که از نظر هما، اوبژکتیویسم (که مکتبیه که من اسمش رو همیشه همراه با آین رند و لئونارد پیکوف می‌شنوم) از نظر این آقا پایه گذارانش فرانسیس بیکن و جان لاک بودن و خب این آدم در طول کتاب نشون میده که از لاک خوشش میاد، منتها خب در طول کتاب معلوم میشه خیلی آدمی نیست که اگه توی یه اتاق بذاریش با آین رند، توافقی بینشون شکل بگیره، پس من دقیقا نمی‌دونم اینجا آقای هما کاتوزیان به کجا داره میره و حتی جرأت هم نمی‌کنم بگم اشتباه کرده شاید، چون اگر همین الان برید توی گودریدز هما، می‌بینید که کلی کتاب راجب فلسفه و تاریخ و اقتصاد و ادبیات داره. من شک دارم چنین آدمی (که خیلی روی تفسیر اشتباه کردن هم حساسه) اشتباهی بکنه در کتابش و در چاپ های بعدی حداقل درستش نکنه. بهرحال حس می‌کنم تا همینقدر هم زیادی نوشتم و از حوصله خواندن خارجه ولی جدی می‌گم، این کتاب خیلی خوبه. سرگرم کننده است و درگیر کننده و حتی در مواردی میتونه باز کننده چشم باشه. به عنوان کسی که تنها ارتباطم با علم اقتصاد، پادکست سکه بوده، خیلی به من که دید داد، پس برید بخریدش و صد در صد بخونیدش