ردپای تزلزل

by کامران سپهران

ردپای تزلزل: رمان تاریخی ایران ۱۳۲۰-۱۳۰۰ 
تا کنون تاریخ‌نگاری‌های ادبی مرسوم، ادبیات داستانی دوره بیست‌ساله را با مفاهیم ایدئولوژی ناسیونالیسم و ادبیات گریز تبیین کرده‌اند. کتاب حاضر با مطالعه رمان‌های تاریخی این دوره و همزمان نگاه به صحنه ادبیات جهانی پرتویی تازه بر این حوزه مطالعاتی می‌افکند. این کتاب که به حوزه جامعه‌شناسی ادبیات تعلق دارد با فرض وجود پیوندی میان رمان و دولت- ملت می‌آغازد و با گسترش بحث، مسائلی همچون رمان و اخلاقیات و جایگاه ادبیات عامه‌پسند را در این سال‌های آغازین رمان فارسی مد نظر قرار می‌دهد.
چاپ اول ۱۳۸۱

190 pages, Paperback

First published April 1, 2002

Reviews

[Peyman Talebi · Rating 2 out of 5]

کتاب، مروری است بر رمان‌های تاریخی‌ فارسی که در حد فاصل سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ منتشر شده‌اند. رمان تاریخی هم به آن دسته از داستان‌های بلند (غالبا چندجلدی) اطلاق می‌شود که ناظر بر واقعه‌ای تاریخی‌اند.
نویسنده آشکارا زحمت بسیار کشیده و رمان‌های موردنظر را دقیق بررسی کرده است. نقطه قوت کتاب، علاوه کردن مطبوعات و جراید و بازتاب عقاید نویسندگان و روزنامه‌نگاران درمورد پدیده‌های «رمان» و «تاریخ» در آنهاست. نقطه ضعف کتاب، تعریف کردن تمام داستان‌ها از صفر تا صد و عدم برخورداری کتاب از ویرایش صوری است، تا جایی که در موارد پرشماری، علایم نگارشی در کتاب اشتباه درج شده‌اند!

برای من، اساسا آثار داستانی بازه مذکور، یعنی آثار منتشرشده تا پیش از پایان دوران رضاخانی، همواره بسیار جالب و خواندنی بوده است. این کتاب، ضمن معرفی تعدادی از نمونه‌های کمتر دیده‌شده، از بعد ادبی و حتی تاریخی چیز زیادی به من که خواننده باشم، اضافه نکرد. بیشتر تلاشی بود برای پیدا کردن مصادیق ایده‌های جامعه‌شناختی با دست‌آویز رمان تاریخی در میان ایرانیان.

[Shoupa · Rating 3 out of 5]

کرده است، اما متن آقای سپهران بیشتر از اینکه بتواند این داده‌ها را کنار هم جمع کند، به گزارش و توصیف داستان‌ها پرداخته است. فصل سوم کتاب و درواقع بخش مرکزی آن، بیشتر داده‌های رمان را تکه‌پاره و پراکنده جمع آورده است و بیشتر از اینکه ناشی از نتایج ایشان در باب کلیت این رمان‌ها باشد، درباره‌ی بخش‌هایی از آنهاست. به همین علت، به نظر بهتر بود که از همان روش مورتی استفاده کنند که از داده‌های کمی به نتایج خود می‌رسد. از طرف دیگر، توضیح زیاد درباره‌ی این رمان، که گاهی به‌طور خلاصه، گاهی نقل‌وقول ارائه شده است، فصل سوم را بیش از حد طولانی و غیرمنسجم کرده است. همین موضوع باعث شده است که تحلیل‌ها و نتیجه‌گیری‌های که ایشان ارائه می‌دهند خیلی کمتر از خلاصه‌ و نقل‌قول رمان‌ها باشد. با اینکه در روش مورتی همین مسئله، یعنی «هزاران داده و یک ترکیب»، وجود دارد، اما مقصود مورتی از این موضوع استفاده از تحلیل‌های دیگران در این باره است و البته درباره‌ی پیکره‌ای که خیلی‌خیلی آثار زیادی دارد. به هر حال، از این جهت که تابه‌حال به این موضوع پرداخته نشده است، کتاب موفق و پیشرویی است. اما در این باره هم شک دارم کتابی به اسم «از رمان تا ملت» توسط احمد هاشم‌زاده وجود دارد که پیش از ایشان، البته در سوئد، به پیوند رمان و ملت در ادبیات داستانی کُردی و فارسی پرداخته‌اند.