Ιστορία του ισπανικού εμφυλίου πολέμου Α΄

by Hugh Thomas, Αλίκη Γεωργούλη (Translator)

Ο εμφύλιος ισπανικός πόλεμος είναι το μεγαλύτερο γεγονός που σημειώθηκε λίγο πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μπορεί κανείς να τον χαρακτηρίσει σαν την αιματηρή εισαγωγή του, μια "γενική δοκιμή", όπου οι αντίπαλοι των κατοπινών πεδίων των μαχών διασταύρωσαν τα ξίφη τους και βολιδοσκόπησαν τις δυνάμεις τους. Γιατί ο εμφύλιος ισπανικός πόλεμος δεν υπήρξε εσωτερική και μόνο υπόθεση του ισπανικού λαού, αλλά ένα τερατώδες "πεδίο ασκήσεων" δια τον φασισμό του Μουσσολίνι και τον Ναζισμό του Χίτλερ, όπου εν ψυχρώ και εις βάρος ενός λαού παθιασμένου για ιδέες και ελευθερία, δοκιμάστηκε η υποδούλωση της Ευρώπης στον ολοκληρωτισμό καθώς και η ισχύς των φονικών όπλων τους. Υπό την έννοια αυτή η περήφανη απάντηση του Πικασσό όταν τον ρώτησαν οι Γερμανοί στο κατεχόμενο Παρίσι: "Εσείς κάνατε την Γκουέρνικα και όχι εγώ", διατηρεί όλη την δραματική της αλήθεια.

Ο εμφύλιος ισπανικός πόλεμος είναι το κλειδί για τα γεγονότα που επακολούθησαν στην Ευρώπη και τον κόσμο και από μια άποψη την προέκτασή του θα την ζούμε για πολλά χρόνια ακόμα, δεδομένου ότι οι ιδέες που συγκρούστηκαν στο έδαφος της Ισπανίας πριν τριανταπέντε χρόνια, διασταυρώνουν ακόμη τα ξίφη τους στον Ευρωπαϊκό και τον παγκόσμιο χώρο. Εύλογο λοιπόν είναι το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού για τα ιστορικά καθέκαστα του εμφυλίου ισπανικού πολέμου και ιδιαίτερα το ενδιαφέρον των γενεών που δεν τα έζησαν, αλλά νοιώθουν γύρω τους ακόμη τον σάλο που ξεσηκώνεται, αν και πέρασαν από τότε 35 χρόνια. Το "ισπανικό ζήτημα", ταυτισμένο με το παγκόσμιο αίτημα της ελευθερίας βρίσκεται στις μέρες μας στο πρώτο πλάνο της επικαιρότητος.

Ο συγγραφέας του παρόντος έργου, ο Άγγλος ιστορικός Χιού Τόμας θεωρείται αυθεντία αναμφισβήτητη στο θέμα. Όλος ο δυτικός κόσμος καταφεύγει στα φώτα του, προκειμένου να μιλήσει σήμερα για το ισπανικό πρόβλημα. Αντικειμενικός, λάτρης της τεκμηριώσεως της αφηγήσεώς του και των ιστορικών του κρίσεων, γνώστης του όλου προβλήματος και κάτοχος του συνόλου της βιβλιογραφίας, αδέκαστος απέναντι και των δύο αντιπάλων, γλαφυρός και σαφής δίνει απάντηση σε όλα τα προβλήματα του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Αλλά ο αναγνώστης θα κρίνει...

ΤΟΜΟΣ Α΄

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
ΗΓΕΤΙΚΕΣ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΕΣ ΤΟΥ ΙΣΠΑΝΙΚΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΒΙΒΛΙΟ Ι
ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
Τα Κορτές στις 16 Ιουνίου 1936
Η διάσπαση στον δέκατο έννατο αιώνα
Η δεύτερη δημοκρατία
Η Εκκλησία στην Ισπανία το 1931
Οι ταραχές του Μαίου 1931
Οι απεργίες των αναρχικών. Το Σύνταγμα της Δημοκρατίας. Καστιλμπλάνκο. Ο αγροτικός νόμος
Ο θεσμός της Καταλωνίας. Οι Βάσκοι. Ο στρατός. Νέες συνωμοσίες. Η εξέγερση του στρατηγού Σανχούρχο το 1932
"Κάσας Βιέχας". Πως έπεσε η κυβέρνηση του Αθάνια. Οι εκλογές του Νοεμβρίου 1933.
Τα πρώτα βήματα του ισπανικού κομμουνισμού
Ο Λερού στην εξουσία
Οι συνέπειες της Αστούρια
Φράνκο και Πορτέλα Βαλαντάρρες
Η Οικονομία στην περίοδο της Δημοκρατίας

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙ
ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
Το γράμμα του Φράνκο της 23ης Ιουνίου. Οι διαφωνίες των Καρλιστών με τον στρατηγό Μόλα
Οι συνέπειες της δολοφονίας του Κάλβο Σοτέλο
Η εξέγερση στην Μελίτια
Η Μαδρίτη εν αναμονή. "Ο λαός θέλει όπλα"
19η Ιουλίου. Η μάχη της Βαρκελώνης
Το τέλος της εξεγέρσεως στη Μαδρίτη. Τολέδο και Αλκάθαρ. Τέλος της εξεγέρσεως στην Βαρκελώνη. Η εξέγερση στη Γρανάδα. Βαλένθια. Σαν Σεμπαστιάν. Σεβίλλη. Κορρούνα. Ελ Φερρόλ. Λεόν. Μινόρκα
Η εθνικιστική Ισπανία
Η επανάσταση
Ο χαρακτήρας της εθνικιστικής Ισπανίας
Η δημοκρατική Ισπανία
Οι πρώτες μάχες

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ
Η ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΑΝΑΜΙΞΗ
Σκέψεις πάνω στις σχέσεις της Ισπανίας με την υπόλοιπη Ευρώπη
Η Δημοκρατία ζητά βοήθεια από την Γαλλία
Ο Μπλουμ επιστρέφει στο Παρίσι
Ο πόλεμος στις Σιέρρες και στην Αραγώνα
Η προέλαση της στρατιάς της Αφρικής. Μέριδα. Μπανταχόθ. Μαντελίν. Στην κοιλάδα του Τάγου. Ταλαβέρα
Η μάχη στην Γκιπούθκοα. Ο βομβαρδισμός του Σαν Σεμπαστιάν. Ιρούν.
Ο στρατηγός Βαρέλα στην Ανδαλουσία. Ο Μιάχα στο μέτωπο της Κόρδοβας. Η εκστρατεία της Μαγιόρκα
Η διπλωματική μάχη του Αυγούστου του 1936
Οι ήττες των δημοκρατικών και οι αιτίες που τις προκάλεσαν
Η εθνικιστική Ισπανία τον Αύγουστο
Η "Κυβέρνηση της νίκης"
Ο Νικολάς Φράνκο ως Λουκιανός Μποναπάρτε. Ο Φράνκο αρχηγός κράτους. Οι αναρχικοί μπαίνουν στην κυβέρνηση της Καταλωνίας
Η ρωσική βοήθεια. Η βοήθεια της Κομιντέρν. Ο Στάλιν διστάζει. Η επίσκεψη του Τορέζ στη Μόσχα. Σχηματισμός της Διεθνούς Ταξιαρχίας
Νέα προέλαση της στρατιάς της Αφρικής
Ο Τσιάνο στο Βερολίνο

490 pages, Hardcover

First published January 1, 1961

About the author

Librarian’s note: There is more than one author in the Goodreads database with this name.

Hugh Swynnerton Thomas, Baron Thomas of Swynnerton, was a British historian and Hispanist.

Thomas was educated at Sherborne School in Dorset before taking a BA in 1953 at Queens' College, Cambridge. He also studied at the Sorbonne in Paris. His 1961 book The Spanish Civil War won the Somerset Maugham Award for 1962. A significantly revised and enlarged third edition was published in 1977. Cuba, or the Pursuit of Freedom (1971) is a book of over 1,500 pages tracing the history of Cuba from Spanish colonial rule until the Cuban Revolution. Thomas spent 10 years researching the contents of this book.

Thomas was married to the former Vanessa Jebb, daughter of the first Acting United Nations Secretary-General Gladwyn Jebb.

From 1966 to 1975 Thomas was Professor of History at the University of Reading. He was Director of the Centre for Policy Studies in London from 1979 to 1991, as an ally of Prime Minister Margaret Thatcher. He became a life peer as Baron Thomas of Swynnerton, of Notting Hill in Greater London in letters patent dated 16 June 1981. He has written pro-European political works, as well as histories. He is also the author of three novels.

Thomas's The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 "begins with the first Portuguese slaving expeditions, before Columbus's voyage to the New World, and ends with the last gasp of the slave trade, long since made illegal elsewhere, in Cuba and Brazil, twenty-five years after the American Emancipation Proclamation," according to the summary on the book jacket.

Thomas should not be confused with two other historical writers: W. Hugh Thomas writes about Nazi Germany and Hugh M. Thomas is an American who writes on English history.

Reviews

[Alexander Theofanidis · Rating 4 out of 5]

Βαρύ σαν πεντάρι παλαιάς κοπής, πρωτοεκδόθηκε το 1961 στο Λονδίνο και κέρδισε το βραβείο Somerset Maugham το 1962. Για λόγους που θα γίνουν κατανοητοί πιο κάτω έχει γνωρίσει αρκετές αναθεωρήσεις και επεκτάσεις. Μια δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση κυκλοφόρησε το 1965, και μια τρίτη, σημαντικά διευρυμένη, το 1977, που επανατυπώθηκε το 2001 και το 2013.

Αλλά, μη στέκεστε στην είσοδο, περάστε μέσα. Το βιβλίο αυτό είναι μια εξαντλητική και συχνά συναρπαστική αφήγηση των γεγονότων που οδήγησαν στον πόλεμο, καλύπτοντας και τις δύο πλευρές της σύγκρουσης. Έχει χαρακτηριστεί αβασάνιστα ως "αριστούργημα της ιστορικής τέχνης" και "μνημειώδες έργο" (και μάλλον είναι, όποιες ενστάσεις κι αν έχουν όσοι βρίσκουν ότι η Αφροδίτη της Μήλου έχει κυτταρύτιδα). Όπως σε κάθε έργο που σέβεται τον εαυτό του, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Φράνκο, η ισπανική μετάφραση απαγορεύτηκε και τα αντίτυπα μεταφέρονταν λαθραία από τη Γαλλία (ενώ όσοι τα κατείχαν κινδύνευαν με φυλάκιση). Η ελεύθερη διακίνησή του στην Ισπανία ξεκίνησε μετά τον θάνατο του Φράνκο το 1975. Να πούμε εδώ ένα «σκατά στους φασίστες» και να θυμίσουμε ότι κάθε χούντα επιβάλλει τέτοιους ηλίθιους περιορισμούς και να συνεχίσουμε.

Παρά την ομολογουμένως ογκώδη, θηριώδη, ουρανομήκη και τεράστια επιρροή του, το έργο έχει δεχτεί αρκετή κριτική, ιδίως σχετικά με λάθη σε γεγονότα (και κρίσεις), ενώ κάποιοι που μάλλον την αερίζουν τη μασχάλη, το καλούν το ταξί, τον χαιρετάνε το Απόλλωνα άσκησαν κριτική στη ρομαντική απεικόνιση μελών των Διεθνών Ταξιαρχιών στην πρώτη έκδοση.

Από πλευράς μεθοδολογίας της ιστορίας, θεωρείται σταθμός (όχι απαραίτητα τερματικός), κυρίως γιατί επιχείρησε μια συνειδητή απομάκρυνση από τα στρατευμένα αφηγήματα της εποχής, υιοθετώντας μια φιλελεύθερη και συγκριτικά πιο αποστασιοποιημένη οπτική, σπάζοντας τα κομματικά αφηγήματα που κυριαρχούσαν ως τότε. Φυσικά, ούτε αυτή έμεινε ασχολίαστη.

Η μεθοδολογία του Thomas εντάσσεται στην κλασική βρετανική ιστορική σχολή, η οποία χαρακτηρίζεται από εμπειρισμό, αφηγηματική δεινότητα και έμφαση στη δράση των ατόμων. Παρά το γεγονός ότι (ξεροβήχω) ο Thomas δεν είχε πρόσβαση στα ισπανικά αρχεία της εποχής, βασίστηκε σε μια ενδελεχή και άνευ προηγουμένου έρευνα σε ξένα αρχεία, κυρίως βρετανικά, και σε πληθώρα πρωτογενών μαρτυριών. Αυτό (στα χαρτιά, τουλάχιστον) του έδωσε τη δυνατότητα να παρουσιάσει μια εξαντλητική και τεκμηριωμένη μελέτη.

Παρουσίασε τον πόλεμο ως αποτέλεσμα των πράξεων και παραλείψεων συγκεκριμένων ανθρώπων, πολιτικών ομάδων και κοινωνικών οργανώσεων, και όχι ντετερμινιστικά ως μια αναπόφευκτη εξέλιξη ανώνυμων ιστορικών δυνάμεων, με ένα αφηγηματικό ύφος κομψό, ρευστό και συναρπαστικό. Αυτό το λογοτεχνικό στοιχείο ήταν ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματά του και συνέβαλε καθοριστικά στην επιτυχία του (φυσικά τα άκουσε και για αυτό).

Αλλά, το πιο επαναστατικό στοιχείο του έργου ήταν η σαφής βούληση για αμεροληψία που αναφέρθηκε νωρίτερα. Σε μια εποχή που η ιστοριογραφία υπάκουε στο δόγμα «οι αποδώ γαμάνε τους αποκεί» ήταν βαθιά διχασμένη μεταξύ φρανκικών και ρεπουμπλικανικών αφηγημάτων, ο Thomas επιχείρησε να γράψει από μια ουδέτερη, φιλελεύθερη-δημοκρατική σκοπιά, κρατώντας αποστάσεις από τα κομματικά πάθη. Όπου τα γεγονότα ήταν αβέβαια, ο Thomas Μερίμνησε να εκθέσει και να κρίνει λογικά τις αντίθετες εκδοχές, προσδίδοντας στο έργο του μια αίσθηση αντικειμενικότητας.

Όπως λέγαμε και νωρίτερα, παρά την τιτανοτεράστια, ογκώδη κ.λπ. επιρροή του, η μεθοδολογική προσέγγιση του Thomas έχει δεχτεί κριτική, δίκαιη και άδικη. Ο ιστορικός Richard Baxell τον κατηγόρησε μάλλον μετά από κάποιο βαρύ γεύμα ότι το βιβλίο "δεν είναι καθόλου άψογο· υπάρχουν πολλά λάθη γεγονότων και κρίσης", ενώ και έχει κατηγορηθεί (δικαίως) ότι μερικές φορές προτάσσει το αφηγηματικό ύφος και αφήνει την ιστορική ακρίβεια λιγάκι πιο πίσω.

Αναντίρρητα, η πρώτη έκδοση περιείχε λανθασμένες απεικονίσεις, ειδικά για τους μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών, αλλά όλα αυτά μέχρι την έκδοση του 1977 είχαν διορθωθεί. Δεν θα ασχοληθώ εδώ με το «Πρόβλημα της Σπανιάρδικής (sic) Μετάφρασης”, καθώς συνιστά ιδιαίτερη μεθοδολογική παγίδα. Ο εκδοτικός οίκος Ruedo Ibérico, που την κυκλοφόρησε το 1961 στο Παρίσι, χειραγώγησε το κείμενο, αλλοιώνοντας στοιχεία για να ενισχύσει μια φιλο-ρεπουμπλικανική αφήγηση. Παραδείγματα αλλοιώσεων περιλαμβάνουν την εξαφάνιση στοιχείων που ενέπλεκαν τον Λοχαγό Condés σε μια δολοφονία, την υποβάθμιση του αριθμού των θυμάτων και την υπερβολική αύξηση του αριθμού των Φαλαγγιτών που συμμετείχαν στο πραξικόπημα. Αυτό σημαίνει ότι η ισπανική έκδοση που διάβασαν πολλοί δεν ανταποκρινόταν πιστά στη μεθοδολογία και τα ευρήματα του Thomas. Και αυτό ΔΕΝ είναι ευθύνη του Thomas!

Συνoψίζοντας για να πηγαίνουμε σπίτια μας: Η μεθοδολογία του Hugh Thomas χαρακτηρίζεται από τη σύνθεση της εμπειρικής έρευνας με τη συναρπαστική αφήγηση, υπό το πρίσμα μιας συνειδητής προσπάθειας για αντικειμενικότητα. Το έργο του έθεσε νέες βάσεις για τη μελέτη του Ισπανικού Εμφυλίου, ωστόσο, η κριτική που του ασκείται εστιάζει ακριβώς σε αυτή την αφηγηματική του διάσταση, υποδεικνύοντας ότι η προσήλωση στην αφήγηση μπορεί να οδηγήσει σε εκπτώσεις ως προς την πραγματική ακρίβεια (ενώ η κραυγαλέα περίπτωση της ισπανικής μετάφρασης αναδεικνύει πόσο ευάλωτη είναι μια ιστορική εργασία σε εξωτερικές παρεμβάσεις).

Ως προς τα πραγματικά μειονεκτήματα του βιβλίου του Hugh Thomas, μπορεί κανείς αβίαστα και αβάδιστα να του αποδώσει πραγματολογικά & ερμηνευτικά σφάλματα, και προβληματικές απεικονίσεις (κάποιες διορθώθηκαν μετά την πρώτη έκδοση οπότε μην τις ψάχνετε αν διαβάζετε τις μεταγενέστερες): Μια χαρακτηριστική περίπτωση ήταν η υποτιμητική αναφορά του στους εθελοντές των Διεθνών Ταξιαρχιών, τους οποίους χαρακτήρισε ως άτομα που αναζητούσαν "διέξοδο για να καθαρίσουν κάποια προσωπική τους θλίψη ή δυσπροσαρμογή", μια περιγραφή που αφαίρεσε σε μεταγενέστερες εκδόσεις.
Ακόμη, μπορεί να καταλογιστεί ότι η αφήγηση υπερισχύει της ακρίβειας, μια κάποια έλλειψη βαθύτερης ανάλυσης (ιστορία προσωπικοτήτων που παραμελεί παραμελώντας την κοινωνική και οικονομική διάσταση) και ο αναγνώστης μπορεί να ενοχληθεί από την μάλλον κακή οργάνωση του κειμένου, το ενίοτε αδέξιο ύφος και την συχνά μπερδεμένη σύνταξη.
Τέλος, καθώς ο Thomas δεν γνώριζε ισπανικά και είχε περιορισμένη πρόσβαση σε ισπανικά αρχεία την εποχή της συγγραφής, στηριζόμενος κυρίως σε ξένα αρχεία, ο θεός κι η ψυχή του τι άφησε απ’ έξω… εξαρτώμενος υπερβολικά από ορισμένες πηγές (και μάλιστα μη ισπανικές) πηγές εις βάρος άλλων.


Το έργο του, όπως συμβαίνει σε κάθε πόνημα που σέβεται τον εαυτό του, έσπευσαν να χαιρετίσουν με κανονιοβολισμούς (με κανονικά και στοχευμένα πυρά) η Αριστερά που το χαρακτήρισε "το πιο κυνικό βιβλίο για τον Εμφύλιο" με «έντονη έλλειψη ανθρώπινης συμπάθειας", η Δεξιά που του προσήψε ότι δεν μπορούσε να κρύψει "την προκατάληψή του κατά των Εθνικιστών και, ειδικότερα, του στρατηγού Φράνκο" (θέλει ο φασίστας να κρυφτεί κι η χαρά δεν τον αφήνει) και την ελίτ των γραμμάτων (aka Academia) που το βρήκε «κατά πολύ κατώτερο από άλλες σύγχρονες μελέτες», ύποπτο για «ηθική αποχαύνωση που μεταμφιέζεται σε ακαδημαϊκή ουδετερότητα». Εγώ το συμπάθησε λίγο περισσότερο μετά από αυτό.

Ναι, φτάσαμε στην κατακλείδα. Παρά τα σημαντικά του μειονεκτήματα, το βιβλίο παραμένει ένα ορόσημο στη βιβλιογραφία για τον Ισπανικό Εμφύλιο. Η κριτική του… αποτελεί εξίσου μέρος της ιστορίας του με την επιρροή που άσκησε. Η ανάγνωσή του, ιδανικά στις εκδόσεις μετά το 1977 μπορεί να είναι εξαιρετικά αποδοτική, αρκεί να γίνεται εν επιγνώσει των περιορισμών του.