Wat mama niet vertellen kon

by Marcel Maassen

Stel je voor: je had een halve eeuw een innige band met je moeder, maar na haar dood weet je nog steeds niet wie zij werkelijk was. Het overkwam Cyrilla van der Donk. Haar moeder Irene hield altijd vol dat ze als baby in 1928 was geroofd van haar ouders in Amsterdam en dat ze opgroeide ‘ergens in het oosten van Duitsland’. In 1945, vlak na de oorlog, kwam ze moederziel alleen aan in Nederland. Pas na haar dood durfde Cyrilla het verleden van haar getraumatiseerde moeder te onderzoeken. Met schrijver Marcel Maassen ploos zij de verhalen van haar moeder uit en als detectives doken zij in de historische bronnen. Hun meeslepende zoektocht legt een verbijsterende levensgeschiedenis bloot.

Genres: Nonfiction, History, Historical

384 pages, Paperback

Published June 16, 2023

Reviews

[Marsha Van · Rating 5 out of 5]

Een ongelooflijk verhaal. Spannend, mooi verteld en zoveel onbekende geschiedenis, veel geleerd.

[Catharina Hart · Rating 4 out of 5]

" Het is een beetje knullig, maar dat is juist goed" hoorde ik mezelf van de week zeggen tegen iemand over dit boek. En dat is precies wat het is: Irenes heftige levensverhaal wordt helemaal uitgeplozen door de dochter van Irene en een vriend van haar. En dat doen ze net zo onhandig en ja ... soms knullig als jij en ik het zouden doen. Niet zoals flitsende onderzoekers in gelikte podcasts.
En zo worden sommige situaties ook opgeschreven. Maar eigenlijk is dat juist waarom ik bleef lezen. Want omdat het hier en daar een beetje amateuristisch overkomt, inclusief krakkemikkig geflirt tussen de vriend en de dochter, weet je dat het wáár is. Dat dit is zoals het leven kan zijn. Zo wonderlijk en zo ja ... knullig.

[Manon Van der lit · Rating 5 out of 5]

Ongelooflijk, indrukwekkend en prachtig geschreven.

[Nelly · Rating 3 out of 5]

Drie verhaallijnen zou je kunnen zeggen. De zoektocht van een dochter naar de afkomst van haar moeder, de - gruwelijke - geschiedenis van Oekraine en 'Ostarbeiter' in de tweede wereldoorlog en het onderzoek van de verteller samen met de dochter. Het begint heel spannend, gaandeweg wordt duidelijk dat het natuurlijk niet op een Netflix achtige manier zal worden opgelost. Al met al in een adem en met veel plezier uitgelezen.

[Elze · Rating 3 out of 5]

Dit boek is een aanrader voor alle geschiedenis nerds, gaat diep in op hoe t leven was van deze vrouw in de nasleep van de tweede wereldoorlog. Echter het boek was ook onnodig langdradig, zo ging de schrijver ook in op alle sporen die niet geleid hebben tot de waarheid van Irene Jakob, dit zorgt voor verwarring en veel toegevoegde verhaallijnen.

[Cathérine · Rating 3 out of 5]

3 1/2

[Carla · Rating 4 out of 5]

Indrukwekkend verhaal.

[Julia Middendorp - Goes · Rating 4 out of 5]

Ik heb met enorme interesse naar het audioboek geluisterd. Ik werd volledig meegenomen in de zoektocht naar wie Cyrilla’s moeder nu werkelijk was en wat haar reis is geweest. Echt een aanrader als je verhalen uit de Tweede Wereldoorlog interessant vindt.

[Sarah Vermaas · Rating 4 out of 5]

Dit boek was… gruwelijk, heftig, grappig, verwarrend en verhelderend en alles bij elkaar. Een soort verhaal in een verhaal. Wow.

[Thomas Hoekstra · Rating 5 out of 5]

Ik heb dit boek gekregen van mijn opa als cadeau, omdat ik geschiedenis zou studeren. Het studeren van geschiedenis is inmiddels in het water gevallen, maar dit boek van Marcel Maassen bleek toch het lezen waard. Marcel weet op een leuke afwisselende schrijfwijze je aandacht te pakken in een groot archief onderzoek naar de moeder van Cyrilla en ondertussen in kleine anekdotes ook nog eens een liefdesverhaal te verweven. Zeker een aanrader voor de geschiedenis/onderzoek liefhebber.

[Nienke Ellenbroek · Rating 2 out of 5]

Boeiend en spannend verhaal, maar de schrijfstijl van de schrijver past niet bij mij. Voor mij komt het over alsof hij het onderwerp van het verhaal wil zijn, schouderklopjes wil en er rivaliteit ontstaat wanneer er iemand anders dan de beste man in kwestie met relevante informatie op de proppen komt. Heb me zelden zo gestoord, dat ik het boek heb weggelegd en niet verder wil lezen..

[Chrétien Breukers · Rating 4 out of 5]

Mooie, soms misschien iets te lang uitgesponnen zoektocht naar - ja, naar wat? Aan het eind van het boek weten we veel, maar zeker niet alles. Voor mij de mooiste verhaallijn: hoe een gezamenlijke zoektocht de zoekenden dichter bij elkaar kan brengen.

[Hans Moerland · Rating 4 out of 5]

Net als “Ze kwam uit Marioepol” van Natascha Wodin behelst “Wat mama niet vertellen kon” van Marcel Maassen het verslag van een speurtocht, van een onderzoek naar de levensgeschiedenis, in casu met inbegrip van de identiteit, van een overleden moeder. In ruimer verband hebben beide boeken eveneens veel met elkaar gemeen, en ook doen ze niet voor elkaar onder voor wat betreft mijn algehele waardering. Zo typeerde ik eerder Wodins boek al met al als ‘een indrukwekkend werk dat ongetwijfeld zal beklijven, een werk waarin familie- en wereldgeschiedenis mooi met elkaar zijn vervlochten’, welke typering evenzeer opgeld doet voor “Wat mama niet vertellen kon”.
Waar het gaat om de bevindingen die de onderzoeksinspanningen in kwestie hebben opgeleverd wil ik op deze plaats niet al te zeer uit de school klappen, ook niet vergelijkenderwijs, maar voor wat betreft de beschrijving van het onderzoeksproces kan dat geen kwaad. In beide boeken blijken onder meer allerlei ‘tastbare’ instanties, archieven, literatuur en particuliere personen belangrijke databronnen te zijn geweest, maar minstens zo vruchtbaar was toch het veelvuldig en langdurig raadplegen van internet en het opdoen, actief zowel als passief, van contacten die het onderzoek vooruit hielpen.
Hierbij onderscheidt “Wat mama niet vertellen kon” zich van “Ze kwam uit Marioepol” in die zin, dat (auteur) Maassen als onderzoeker veel prominenter aanwezig is dan (auteur) Wodin, die bij het leeuwendeel van de digitale onderzoeksactiviteiten veeleer als een soort opdrachtgever lijkt te hebben gefungeerd. Zo weet Maassen heel concreet en direct de werkwijzen uit de doeken te doen die hij heeft gevolgd – alleen, dan wel samen met Cyrilla van der Donk, de vrouw die zijn hulp heeft ingeroepen bij haar zoektocht naar de identiteit en de levensgeschiedenis van haar moeder. Het mag dan honderden bladzijden lang een mysterie blijven welk bloed er stroomt door de aderen van Cyrilla, de lezer komt er al snel achter dat dat bij Marcel Maassen in min of meer substantiële mate het bloed van een onderzoeker moet zijn: hij stelt zich vragen, onderzoeksvragen, en denkt af en toe in termen van hypothesen en zelfs het belang van weerlegging daarvan. Sterker nog: hij lijkt zonder meer plezier in te hebben in het doen van dergelijk onderzoek. Op pagina 266 van het boek vraagt hij zich af wat hij zou moeten gaan doen als de klus van “Wat mama niet vertellen kon” eenmaal geklaard is, solliciteren bij de redactie van het tv-programma ‘Spoorloos’ of zijn diensten aanbieden bij de recherche. De politie, me dunkt dat zou nog niet zo gek zijn voor hem: met enige professionele kennis van zaken dienaangaande meen ik te mogen stellen dat Maassen prima zou kunnen functioneren binnen het vakgebied van de criminaliteitsanalyse – al is het maar omdat daar altijd weer behoefte zal zijn aan medewerkers die een opdracht of probleem weten te vertalen naar een aantal goede onderzoeksvragen.
Waar “Ze kwam uit Marioepol”, na een openingsdeel dat de lezer niet meteen bij de kladden grijpt, allengs interessanter wordt, is bij “Wat mama niet vertellen kon” tot op zekere hoogte het omgekeerde het geval. De zoektocht van Maassen en Van der Donk wordt ‘van acquit’ (wie speelt er nog biljart?) vlot en meeslepend beschreven, en het is pas een paar honderd pagina’s verder dat ik het allemaal wat lang vond gaan duren en méér van hetzelfde begon te vinden. Hoe dan ook mogen de lezers van Marcel Maassen hem dankbaar zijn dat hij zijn plannen om eindelijk eens zijn derde roman te schrijven opschortte of opgaf, teneinde de levensgeschiedenis van de in 2015 op 87-jarige leeftijd overleden moeder van Cyrilla van der Donk zo goed mogelijk uit te gaan pluizen en op papier te zetten. Aan het lezen van die roman had ik vast niet meer genoegen beleefd.

[Annemie Knibbe · Rating 5 out of 5]

Wat een spannend en leerzaam boek! In 2020 zocht Cyrilla van der Donk contact met mij via mensenrechtenadvocate Liesbeth Zegveld, in verband met de dagvaarding wegens dwangarbeid van de congregatie van de “Goede Herder”. Ze vertelde hoe haar moeder daar als twintigjarige was opgesloten en leefde in een regime van dwangarbeid en totale onderwerping. Hoe ze, nog hoopvol, uitzag uit naar haar een en twintigste verjaardag om haar leven in eigen hand te kunnen nemen. Maar de directrice van de instelling lachte haar uit: omdat niemand wist wie ze was en wat haar geboortedatum was, kon ze haar leven lang daar opgesloten blijven. Haar moeder was overleden in 2015.
Cyrilla was toen net begonnen aan een onvoorspelbare zoektocht naar de herkomst van haar moeder. Haar moeder was een zeer getalenteerde vrouw die haar herinneringen goed kon vertellen maar ook zo verdraaide, dat niemand kon weten wie ze was en waar ze vandaan kwam. Ze tekende zelfs het huis waar ze opgegroeid was in detail met de omgeving erbij. Maar het kon overal zijn. Onbegrijpelijk en pijnlijk waarom ze zelfs voor haar enige kind haar pijn en haar herkomst verborgen hield. En heel boos werd als die een verkeerde vraag stelde of iets heel gewoons deed dat zij gevaarlijk vond.
Duidelijk was, dat moeder in en na de oorlog verschrikkingen had doorstaan, niet alleen door het regime van de Goede Herder, maar ook elders. Maar waar dan toch, en wie waren haar ouders? Bij het opruimen van onoverzichtelijke bergen papier en huisraad, vond Cyrilla losse notities, expressieve getuigenissen van een bewogen verleden. Maar geen snipper over wie ze was. Cyrilla vertelde me toen dat ze een DNA test zou laten doen.
In het boek dat Marcel Maasen schreef over hun gezamenlijke zoektocht zien we haar geleidelijk aan terug tussen miljoenen anderen die op transport gezet werden door Europa, door de nazi’s, door Stalin, en na de oorlog, door de overheden die de repatriëringsverdragen uitvoerden. Om uiteindelijk in eenzame, uitzichtloze gevangenschap in een klooster te belanden. De grote geschiedenis krijgt een gezicht door het verhaal dat Cyrilla samen met Marcel Maassen van haar moeder geërfd en verhelderd heeft. Aan het eind wordt begrijpelijk dat moeder het geheim van haar afkomst meenam tot in het graf. Ze bepaalde zelf wel wie ze was, en gelijk had ze.
Een aangrijpend en inzicht gevend boek.

[André · Rating 4 out of 5]

Cyrilla van der Donk had gedurende een halve eeuw een innige band met haar moeder Irene, maar toch wist ze na haar dood nog steeds niet wie zij werkelijk was. Haar achternaam bleek verzonnen en haar geboorteland en geboorteplaats bleven onbekend net zoals de namen van haar vader en moeder.
Haar moeder Irene hield altijd vol dat ze als baby in 1928 was geroofd van haar ouders in Amsterdam en dat ze opgroeide ‘ergens in het oosten van Duitsland. In 1945, vlak na de oorlog, kwam ze moederziel alleen aan in Nederland. Cyrilla kreeg op haar vele vragen nooit antwoord. Pas na haar dood in 2015 nam Cyrilla samen met de schrijver Marcel Maasssen (57) het verleden van haar moeder onder de loep.
Samen controleerden zij de veelal twijfelachtige verhalen van de moeder en doorzochten zij historische bronnen. Na heel veel research in Irenes bizarre levensgeschiedenis, die haar naar alle uithoeken van Europa had gevoerd in een bepaald niet stabiele tijd ontdekte het duo steeds iets meer over het onvoorstelbare, tragische verleden van moeder Irene. De schrijver verweeft de persoonlijke zoektocht naar het verleden van moeder Irene met de vaak gruwelijke geschiedenis van Oost-Europa (vooral van Oekraïne) voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze meeslepende zoektocht legt een verbijsterende levensgeschiedenis bloot. Cyrilla zelf begon haar speurtocht bij het bizarre verhaal over de babykidnap. Want een Nederlandse baby ontvoerd tijdens de Olympisch Spelen van 1928 in Amsterdam, daar moest in de kranten uit die tijd iets van terug te vinden zijn. Ze heeft alle krantenarchieven geraadpleegd, maar er geen letter over gevonden.
Blijkbaar was die kidnap een verzonnen verhaal. Het leven van Irene tot haar zeventiende bleek omgeven met raadsels die zij zelf nog groter maakte door aan instanties verschillende versies over haar leven te vertellen.
Om haar speurtocht wat te verlichten, belde Cyrilla in maart 2020 journalist/schrijver MarcelMaassen, die ze sinds haar studenten­tijd in de jaren tachtig kende. Samen hebben ze met een eindeloos geduld elk mogelijk spoor gevolgd om uiteindelijk via huiveringwekkende verhalen en getuigenissen dit diepmenselijke boek kunnen samenstellen.

[Els · Rating 3 out of 5]

Wat mama niet vertellen kon. Door: Marcel Maassen.

Moeilijke moeder-dochter relaties is een ding van mij, in het echt én in boeken. Ik had verwacht dat er in Wat mama niet vertellen kon daarop meer zou gefocust worden. Op dat vlak stelde het boek me een beetje teleur. Hoewel het gegeven natuurlijk wel ontstaan is uit intergenerationeel trauma; een dochter durft pas na de dood op zoek te gaan naar de ware identiteit van haar moeder.

Bij die zoektocht vraagt Cyrilla hulp aan een oude vriend Marcel Maassen. Samen duiken ze de geschiedenis en de archieven in. Voor mensen die zelf op zoek zijn naar hun roots is dit boek een ware schatkamer aan tips. Hun speurwerk moet niet onderdoen voor het werk van een rechercheur of detective. Geen enkele steen laten ze onomgekeerd.

Door te focussen op de persoonlijke geschiedenis van haar moeder (die rond 1928 geboren werd) komt zo ook de geschiedenis van Europa aan bod. Je leert ook veel bij over Oekraïne (voor wie Aleksandra van Lisa Weeda nog niet gelezen heeft). Gaandeweg komen we steeds meer te weten over wat Cyrilla’s moeder verzwegen heeft en waarom.

Al bij al is dit best een vlot leesbaar boek geworden, hoewel het thema zich daar niet zo voor leent. Een pluim voor Maassen. Ik hoop dat hij en Cyrilla toch nog het één en ander mogen ontdekken in hun speurtocht. En ik wens hen alle goeds met hun serendipiteit ;)

[Annelies leest · Rating 4 out of 5]

Vijf jaar na de dood van haar moeder besluit Cyrilla op zoek te gaan naar diens ware verleden. Hiervoor neemt ze kennis en schrijver Marcel Maassen in de hand. Alle mogelijke aanwijzingen over Cyrilla's moeder Irene passeren de revue. Maar waar begin je, wanneer alles dat je denkt te weten een leugen is? Hoe langer ze zoeken, hoe meer ze weten komen over Irene en hoe meer ze beseffen dat het verleden dat ze haar dochter toevertrouwde bestond uit heel wat leugens. Maar waarom hield Irene dit alles verborgen voor haar dochter?

Marcel Maassen schreef met Wat mama niet vertellen kon een persoonlijk verhaal. Een zoektocht die hij zelf mee beleefde en neerschreef.

Marcel Maassen verteld het verloop van de zoektocht op een meeslepende en vlotte manier. De intrigerende zoektocht, met boeiende dialogen en doorspekt met historische feiten uit een belangrijke periode in onze geschiedenis maakt van Wat mama niet vertellen kon een erg duidelijk en leesbaar boek, wat zeker niet altijd vanzelfsprekend is bij zulke zware thema's. Elke nieuwe ontdekking sleepte mij telkens weer dieper het verhaal in. Zo ook Marcel en Cyrilla, de zoekenden zelf.
De volledige waarheid over Cyrilla's moeder zal nooit met 100% zekerheid geweten zijn, dat deel van haar verleden nam Irene mee in haar graf, om anderen te beschermen tegen het trauma van haar leven.

[Connie53 · Rating 4 out of 5]

Waargebeurd verhaal. En een schrijnend verhaal is het ook. Cyrilla van der Donk en Marcel Maassen duiken in het leven van Irene, de moeder van Cyrilla. Die is inmiddels overleden en Cyrilla wil weten wie haar moeder werkelijk is en waar ze vandaan komt. Samen gaan ze op onderzoek uit en pluizen duizenden documenten uit. Marcel schrijft alles op en het verhaal is bijna niet te geloven. De dingen die Irene meemaakt zijn verbijsterend. Waarschijnlijk geboren in Oekraïne, in Kiev als boerenkind, te vondeling gelegd tijdens een hongersnood, geadopteerd en naar Duitsland gevoerd om te werken als dwangarbeidster. Irene heeft op de vragen van Cyrilla heel veel verhalen verteld, feiten die verdraaid zijn en niet kunnen kloppen. Tijdlijnen die onmogelijk zijn, afgezet tegen wat werkelijk bekend is. Cyrilla heeft haar moeder ook wel betrapt op tegenstijdige verklaringen. De ene keer dit, de andere keer dat.
Ik ben er achter gekomen dat het huidige Oekraïne heel veel vreselijks is overkomen, meestal door toedoen van Russische heersers zoals Stalin en Poetin. En we weten nu dat dat nog niet over is.
Erg indrukwekkend boek.

[Ingrid · Rating 4 out of 5]

Een ietwat lang verhaal misschien, maar wel interessant om te lezen hoe de zoektocht naar het verleden van Irene gestalte krijgt. Er blijven vragen maar het wordt ook steeds duidelijker waarom ze liegt over haar leven. Het leest als een trein en het vertelt veel over de geschiedenis van Oekraïne vanaf dat Stalin aan de macht was. Het blijft onvoorstelbaar wat mensen elkaar aandeden (en doen).

A somewhat long story perhaps, but interesting to read how the search for Irene's past takes shape. Questions remain, but it also becomes increasingly clear why she lies about her life. It reads like a train and it tells a lot about the history of Ukraine since Stalin was in power. It remains unimaginable what people did (and do) to each other.

[Marloes D · Rating 4 out of 5]

Na de dood van haar moeder Irene wil Cyrilla van der Donk weten wie zij eigenlijk was. Ze vraagt daarom een oude vriend (de auteur) om haar te helpen de weinige aanwijzingen over Irene's verleden uit te zoeken. Er volgt een interessante speurtocht naar Irene's ware identiteit. Ook komt de verschrikkelijke geschiedenis van Oekraïne sinds Stalin aan bod. Soms is het te aangrijpend om verder te lezen. Hoe dan ook, het wordt langzaam aan steeds duidelijker waarom Irene waarschijnlijk vaag deed en veel loog. Verder is het een verhaal over hoe een gezamenlijk project mensen bij elkaar kan brengen. Het is zo een verhaal met meerdere lagen. Ik vind het knap dat de auteur zulke zware thematiek toch zo vlot vertellen kan. Alleen zitten er soms bijzondere gedachtes van hem in.

[Margreeth · Rating 4 out of 5]

Verslag van de zoektocht naar de ware naam van haar moeder. Aan de hand van de ontmoetingen en verhalen van mensen wordt een tipje van de sluier opgelicht. Deze verhalen vertellen van onder meer de hongersnood in Oekraïne in de twiniger jaren, de inval van Duitsland in WOll en de tocht van haar moeder naar Nederland. In Nederland is zij als minderjarige opgevangen De moeder van Cyrilla van der Donk heeft nooit haar werkelijke naam willen geven omdat zij bang was dan teruggestuurd te worden naar Rusland.

[Margreet Terpstra · Rating 4 out of 5]

Een vrouw onderzoekt na de dood van haar moeder wie ze eigenlijk was. Stukje bij beetje ontdekt ze dat wat ze altijd voor waar aannam, niet klopt, en ontdekt ze de waarheid. Als lezer word je meegenomen in de zoektocht, die Marcel Maassen prachtig verweeft met een beschrijving van de geschiedenis van de plekken waar het verhaal zich afspeelt. Als het niet waargebeurd was had ik gedacht dat de schrijver wel wat beters had kunnen verzinnen, waar maar weer uit blijkt dat de werkelijkheid soms de fantasie overstijgt.

[Saskia Heezen · Rating 3 out of 5]

Wat een verhaal, wat een geschiedenis. Wat is het lastig om te bepalen wat waarheid is en wat is verzonnen. Er is zoveel te vinden op het internet maar gelukkig niet alles. Het lijkt me heel moeilijk om te moeten meemaken dat je moeder een eigen verhaal heeft over haar leven. Indrukwekkend en ik denk dat het altijd een open einde zal hebben. Het wordt steeds lastiger om de waarheid boven tafel te krijgen.

[Henriette · Rating 3 out of 5]

Wat een verhaal… het is wel interessant om te volgen hoe ze die zoektocht volbrengen, maar het is wat langdradig om te lezen. Toch las ik door om te weten te komen waarom mama iets niet kon vertellen. Maar dat gebeurde niet. Mama vertelde juist heel veel over haar leven maar vrijwel alles was gelogen. Ongetwijfeld heeft ze veel meegemaakt maar er was naar mijn mening niets bij wat ze niet had kunnen vertellen, de leugens waren vaak nog schokkender dan de werkelijkheid. Hoe kun je zo glashard liegen tegen je eigen dochter? Dit is een ziekte: pseudologica fantastica.

[Johanna Roelfsema · Rating 3 out of 5]

Wat een leven heeft de moeder van Cyrila gehad en daardoor zichzelf ook. Wat een zoektocht hebben zij en Marcel samen gedaan om meer achter de waarheid van haar moeder te komen. Hoe erg het leven met haar moeder ding was ze haar haar geen andere moeder willen wensen. Haar moeder is wie ze is. Dat Marcel en Cyrila nu iets hebben kon je door de regels door al lezen. Wat een mooi eind!
Ondanks dat vond ik dat het allemaal wel wat langdradig op sommige momenten was.

[Faloesy · Rating 4 out of 5]

Heel bizar verhaal. We weten zo weinig over de Sovjet-unie, Rusland en Oekraïne van voor en tijdens de wereldoorlogen... De hoofdpersoon heet Irene (voelde raar, maar ook raar vertrouwd ofzo) en alles is waargebeurd. Of nouja... alles behalve hetgeen Irene verzonnen heeft. Maar daar komen de schrijver en de dochter van Irene gaandeweg het boek achter. Zeker een aanrader en een goede mix tussen informatief en "roman"

[Lex van Baar · Rating 5 out of 5]

Fascinerend verhaal. Zowel de zoektocht zelf naar de identiteit van de moeder van de hoofdpersoon, als haar levensloop, voor zover onthuld, is adembenemend.
Veel expliciete info over wo II en met name oost Europa, is van de ene kant nodig om het verhaal te kunnen blijven volgen, maar haalt ook halverwege het boek de vaart er bijna helemaal uit.
Veel namen, veel gebeurtenissen, veel gissen tussen waar, onwaar en deels waar.

[Hanneke Wildschut · Rating 4 out of 5]

Rollercoaster-zoektocht naar het verleden van Irene. Irene heeft haar hele verleden verdraaid, verzonnen, bijgesteld om maar niet te hoeven vertellen hoe het echt zat.
Na haar dood gaan dochter Cyrilla en schrijver Marcel Maassen op zoek naar het echte verhaal.
Tijdens het lezen leer je heel veel over de geschiedenis van Oekraïne en WOII.
Interessant tot de laatste bladzijde.

[Pinky · Rating 4 out of 5]

In het begin vond ik het boek matig en kwam het langzaam op gang. Daarna komt het echter wel op gang. Het is een aangrijpend verhaal, dat tevens heel onbekend is. (Ik heb veel gelezen over de tweede wereld oorlog, het communisme etc, maar in deze hoedanigheid was het niet bekend).
Zeker een aanrader om te lezen, vanwege de achtergrond informatie die toegevoegd!

[Nicole Broeders-Goos · Rating 4 out of 5]

Bijzonder verhaal over een vrouw op zoek naar het verleden van haar moeder. De zoektocht laat zien dat het soms echt een worsteling kan zijn om het verleden van je familie te achterhalen. Naast de zoektocht naar het verleden van een moeder krijg je ook meteen wat mee van de geschiedenis over de eerste helft van de twintigste eeuw en dan met name over het Oosten van Europa