موسیقی ایران

by روح‌الله خالقی (Writer), فرهود صفرزاده (Editor)

سال نشر: 1391

خالقی در این کتاب گزیده ای از کتاب های "نظری به موسیقی" و "سرگذشت موسیقی ایران" را همراه با مطالبی تازه آورده است. اصل این کتاب ابتدا در مجله ی "پیام نوین" - در سال های 1341 تا 1342 - منتشر شده است

144 pages, Paperback

First published January 1, 1963

About the author

روح‌الله خالقی (۱۲۸۵ خورشیدی - ۲۱ آبان ۱۳۴۴)، استاد موسیقی ایرانی، آهنگساز و نوازندهٔ ویولن بود. وی آهنگساز سرود «ای ایران» بود. خالقی از شاگردان اصلی علینقی وزیری بود و تلاش او برای احیای موسیقی ایرانی در دورانی که توجه رسمی به این موسیقی کاهش یافته بود، تأثیرگذار و مهم شمرده می‌شود. او کتابی به نام سرگذشت موسیقی ایران دربارهٔ سرگذشت موسیقی، موسیقی‌دانان و نوازندگان ایرانی هم‌عصر خود و کتابی به نام نظری به موسیقی شامل نظریه‌ای برای موسیقی ایرانی و غربی نوشته‌است

قطعات

رنگارنگ ۱ در دستگاه اصفهان، رنگارنگ ۲ در دستگاه ماهور، نغمه‌های ماهور (بر اساس غزل «دل می‌رود ز دستم...» از حافظ)، می ناب (بر اساس غزل «دیشب به سیل اشک...» از حافظ)، آه سحر (بر اساس غزلی از فروغی بسطامی)، بوی جوی مولیان (گل‌های رنگارنگ شماره ۲۵۴)، جام‌جم، شب هجران، حالا چرا (بر اساس غزلی از شهریار).

تصنیف‌ها

یار رمیده، هستی عاشقان، پیمان‌شکن، وعدهٔ وصال، لالهٔ خونین، نغمهٔ نوروزی، بهار عاشق، آتشین لاله، خاموش، امید زندگی، شب جوانی و شب هجران

قطعات امید زندگی، شب جوانی و شب هجران آثاری از خالقی هستند که در فیلم طوفان زندگی استفاده شده‌اند.

سرودها

پند سعدی، دانش، شادی، هنر، امید، آذربایجان (شعر از رهی معیری)، اصفهان، ای ایران و نفت از کارهای وی است. سرود نفت در سال ۱۳۳۱ به مناسبت ملی شدن صنعت نفت تصنیف شده‌است و شعر آن از معیری است. سرود ای "ایران" تبدیل به سرود ملی اما غیر رسمی ایرانیان شده است

خالقی به جز آهنگسازی، به تنظیم و اجرای بسیاری از تصنیف‌های قدیمی شیدا و عارف قزوینی برای ارکستر نیز پرداخته‌است. وی تعدادی از آهنگ‌های علینقی وزیری مانند شکایت، نی، خریدار تو، دلتنگ، و کاروان را با ارکستر اجرا و رهبری کرده‌است.

تصنیف خاموش آخرین اثر خالقی است. این آهنگ در دستگاه ماهور ساخته شده‌است و ارکستر گل‌ها آن را به رهبری خالقی و با همراهی پیانوی جواد معروفی به شمارهٔ گل‌های رنگارنگ ۲۳۷ اجرا کرده‌است. شعر این تصنیف از رهی معیری است.
نه دل مفتونِ دلبندی، نه جان مدهوشِ دل‌خواهی
نه بر مُژگان من اشکی، نه بر لب‌های من آهی

نه جان بی‌نصیبم را، نه از شمعی نه از جمعی
ندارد خاطرِم الفت، نه با مِهری نه با ماهی

کیم من، آرزو گم کرده‌ای تنها و سرگردان
نه آرامی، نه امیدی، نه هم‌دردی، نه همراهی

گَهی اُفتان و خیزان، چون غُباری در بیابانی
گَهی خاموش و حیران، چون نگاهی بر نظرگاهی

رهی تا چند سوزم، در دل شب‌ها چو کوکب‌ها
به اقبال شَرر نازم، که دارد عُمر کوتاهی

آثار تألیفی

کتاب‌های خالقی عبارت‌اند از

نظری به موسیقی در ۱۳۱۶ و ۱۳۱۷
کتاب هماهنگی در ۱۳۲۰ (ترجمه)
سرگذشت موسیقی ایران: جلد اول این کتاب در ۱۳۳۳، جلد دوم در ۱۳۳۵ و جلد سوم آن پس از مرگ خالقی به کوشش ساسان سپنتا توسط مؤسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور در ۱۳۷۷، ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ منتشر و تجدید چاپ شده است
کتاب ویولن
تار و سه‌تار

خالقی مجلهٔ چنگ را نیز منتشر کرد که کلاً چهار شماره از آن چاپ شد. وی در مجله‌های موزیک ایران و موسیقی نیز مقالاتی نوشته‌است

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 3 out of 5]

نمره ی واقعی: دو و نیم

چیستی این کتاب و آنچه خالقی در این اثر در پی آن بوده به زبان خود او چنین است

موضوع کتاب تاریخچه و روش و سبک و کیفیت موسیقی ایران از دوره های کهن تا زمان معاصر است که به طور اختصار از کتاب های نظری به موسیقی و سرگذشت موسیقی ایران، تألیف نگارنده، اقتباس شده و مطلب جدیدی نیز به آن افزوده شده و طوری تنظیم [شده] که برای همه کس حتی کسانی که موسیقی دان نیز نباشند، قابل استفاده است

پس کتاب قرار است ورودی باشد به چیستی موسیقی ایران و تاریخ و وضعیت فعلی آن برای مخاطب عام

آنچه باعث شد من به جای سه ستاره به این کتاب دو ستاره و نیم بدهم برآورده نشدن قید "برای همه کس" است. من در موارد متعدد نمی دانستم فلان اصطلاح موسیقایی چه معنایی دارد و خالقی هم هیچ اشاره ای به تعریف واژه های مأنوس خود نکرده. صحبت از دستگاه و مقام و موسیقی ضربی و سه ضربی و وزن شش هشتم و ... بدون تعریف، یا حداقل آشناسازی در حد کفایت، عملا بخش های غیرتاریخی را برای افراد نامطلعی مثل من بی استفاده کرده - گفتن اینکه موسیقی ایرانی هفت دستگاه دارد با فلان اسم و با بهمان گوشه ها عملا گفتن هیچ چیز است؛ تا وقتی چیستی دستگاه و تفاوت دستگاه ها به اختصار بیان شود

با این حال خوندن کتاب منو آشناتر کرد با فضا - اما نه اونقدری که انتظار داشتم از کتابی عمومی با این حجم

حاشیه: کار صفرزاده در پیرایش متن و افزودن بعضی پاورقی ها - البته نه در توضیح بلکه مثلا اشاره به ترجمه های دیگر یا تصحیح های دیگر - معقول و قابل تحسینه

[Marie · Rating 3 out of 5]

کتاب تا حدودی به صورت تخصصی به موسیقی ایران پرداخته است.از جمله موضوعات مورد بحث در کتاب می‌توان به تاریخ موسیقی در ایران و نهضت علمی آن، شعر و موسیقی، هنرمندان،سازهای موسیقی و ... اشاره کرد.