Treideln. Frankfurter Poetikvorlesungen

by Juli Zeh

»Poetikvorlesung? Kommt nicht in Frage. Man ist entweder Autor oder Poetikbesitzer. Ich bin doch nicht mein eigener Deutsch-Leistungskurs. Ohne mich.« Mit Juli Zeh wird eine promovierte Juristin und streitbare, scharfsinnige Autorin im Sommersemester 2013 an der Frankfurter Goethe-Universität als Gastdozentin für Poetik lehren. Unter dem Titel TREIDELN wird sie über Bedingungen und Grundlagen ihrer literarischen Arbeit sprechen und dabei versuchen, eine »Anti-Poetologie« zu entwerfen. Poetik, so sagt Juli Zeh, ist etwas für »Quacksalber, Schwächlinge, Oberlehrer, Zivilversager und andere Scharlatane«. Schreiben lebt von der »Poetikfeindlichkeit«, ist nämlich ein »verschriftlichtes Selbstgespräch«. »Poetik klingt immer so, als wüsste der Autor, was er da tut dabei weiß er bestenfalls, was er getan hat.« Von dieser Erkenntnis her lässt sich befreit aufspielen und wunderbar poetologisieren; über die Bedeutung der Erinnerung für das Schreiben zum Beispiel: »Ein Ereignis ist nicht das, was passiert ist, sondern das, was erzählt werden kann.«

Genres: Writing, German Literature, Nonfiction, Essays, Literature

197 pages, Hardcover

First published June 1, 2013

About the author

Juli Zeh is a German novelist.

Her first book was Adler und Engel (in English: Eagles and Angels), which won the 2002 Deutscher Bücherpreis for best debut novel.

Juli Zeh has lived in Leipzig since 1995. Zeh studied human rights law in Passau and Leipzig, passing the Zweites Juristisches Staatsexamen - comparable equivalent to the U.S. bar exam - in 2003. She also has a degree from the Deutsches Literaturinstitut Leipzig.

Reviews

[Hella · Rating 4 out of 5]

Ik kende Juli Zeh alleen van naam, tot een van de boekbloggertjes mij haar boek Briefroman aanried. Het bleek te leen als e-book, dus ik kon er meteen in beginnen.

Op de website staat de volgende beschrijving:
"In 'Briefroman' geeft Juli Zeh, een van de meest toonaangevende Europese schrijvers van dit moment, een inkijkje in haar schrijverschap. Door middel van brieven gericht aan haar man, een bevriende literatuurwetenschapper en een bevriende collega geeft ze op een praktische en verhalende wijze inzicht in de manier waarop haar literatuur tot stand komt. Daarnaast gaat 'Briefroman' in op het denken en doen van een schrijver, waarbij ze uitstapjes maakt naar de filosofie, de psychologie, de rechtsgeleerdheid en het literatuuronderwijs."

Maar oh, die doet totáál geen recht aan de lichtvoetige, fantasierijke en geestige manier waarop Zeh over schrijven schrijft.

Ze begint aan deze serie brieven (of e-mails) omdat ze gevraagd is om een college poëtica te geven. Antwoordt Zeh: Vergeet het maar. Geen sprake van. Je bent of schrijver, of je bezit een poëtica. Ik ben toch niet mijn eigen keuzevak Duits?

Ik heb het boek intussen uit, en ben begonnen in No Time to Spare van Ursula K. LeGuin, en zij zegt in feite precies hetzelfde: What is the Meaning of this Book? Tell me what it Means. But that's not my job, honey. That's your job. […] Art is what an artist does, not what an artist explains.

Zeh levert commentaar op het Literatuur-wereldje en op boeken van oudere mannen. ["Zoals bij veel mannelijke schrijvers van boven de vijftig gaat het in Grunewaldsee de hele tijd om seks. Om middelmatige en voortdurend halfmislukte intellectuelenseks natuurlijk, omdat je op die manier de benodigde veilige afstand tot kitsch en porno in stand houdt."]

Ze vertelt hoe ze zelf het schrijven aanpakt. Het vooral niet te belangrijk maken, maar eerst maar eens een eind typen en dat opslaan in een mapje "zomaar". Het veiligst is het om elke dag een nieuw bestand te openen.

Over schrijven en Literatuur zegt ze: Aan het eind van het schrijven staat de literatuur, en daarin komt iets anders tot uitdrukking. Ze vermag iets soortgelijks als de muziek: het onzegbare, onuitsprekelijke, onbeschrijflijke waarneembaar maken. Het uit de wereld halen en in de wereld zetten. Literatuur bevat componenten die de auteur er niet met opzet in heeft gestopt. […]

Niet literatuur produceren, maar schrijven is het wezenlijke.

En wat schreef ik al in 2006? Het woord "schrijven" staat hier gelijk aan "literatuur produceren". Ik wil dat het "verhalen vertellen" betekent […].

Kortom, lees dit boek, schrijverkens. Lach en leer!

[Melanie Fritz · Rating 4 out of 5]

Juli Zeh ist eine ungeheuer interessante Autorin in Zeiten, in denen viel Gegenwartsliteratur nur noch anödet. Dem faden Berichtsstil setzt sie eine anspruchsvolle Sprache entgegen, die einlädt, ihre Romane als intellektuelle Spielwiese zu sehen, auf der man sich mit dem Leben auseinandersetzen kann, statt es nur passiv über sich ergehen zu lassen. Da erscheint es fast eine Beleidigung, in Interviews immer wieder "Wie viel Autobiographie steckt in Ihren Romanen?" oder "Wo kommen Ihre Ideen her?" gefragt zu werden. Aber interessante Fragen sind im Literaturbetrieb ebenso selten wie Patentrezepte für das gute Schreiben. Das ist eines der Themen, die Zeh in ihren "Frankfurter Poetikvorlesungen" auf sehr humorvolle, und manchmal auch recht bissige Art und Weise, attackiert. Darin schreibt sie fiktive Emails: an die Goethe-Universität, ihren Ehemann (den "Chef"), ihren Verleger, einen guten Freund ("alter Schwede"), eine Lyrikerin, und diverse Journalisten. Sie zeigt einen möglichen Vorgang zur Entwicklung einer Idee und eines Grundplots (mit der Hauptfigur Treidel, dessen Bearbeitung dann zum "treideln" wird), immer unter dem Vorwand, mal etwas "nur so" zu schreiben. Denn wie Thomas Mann schon sagte: Glückliche Autoren verfügen über gut gefüllte Schubladen. Binsenweisheiten klingen einfach besser, wenn man behauptet, dass sie von Thomas Mann stammen. Sie vergleicht das Interpretieren im Hinblick auf die "Autorenintention" mit dem Interpretieren von Gesetzestexten. Da man dort nie auf die Idee kommen würde, die Abgeordneten des Bundestages einzuladen, um die genaue Bedeutung des Gesetzes zu erläutern, sollte man das auch bei Autoren nicht tun. Genauso wie Autoren für fiktive Leser schreiben, lesen Leser die Bücher fiktiver Autoren. Da Literatur als Kunst mehrdeutig und komplex ist, sollte man sie nicht versuchen, der didaktischen Reduktion zuliebe auf eine einzige Bedeutung zu beschränken. Sicherlich eine sehr wahre Einschätzung, die dem Email-Empfänger, einem Deutschlehrer, der Zeh im Unterricht lesen lässt, regelrecht um die Ohren gehauen wird. Obwohl sich die Mails schnell lesen lassen und zwischendurch einige herrlich böse Nachrichten an die Abfallberatung oder eine Hotelleitung zur Auflockerung dienen, beschäftigt sich Juli Zeh auch mit durchaus komplexen aktuellen Fragestellungen. Beispielsweise mit dem paradoxen Imperativ des 21. Jahrhunderts, der "Erfinde dich und sei du selbst!" lautet. Anders gesagt: Ändere dich, mach dich neu, aber nicht, um dich zu verlieren, sondern um überhaupt erst einmal zu dir zu kommen. - Ein grausamer Auftrag. Oder mit der Frage, warum wir in Zeiten des Wohlstands und der Sicherheit eine "Krisengesellschaft" erschaffen, aus deren Politik wir uns aber überfordert zurückziehen. Klug, witzig und immer selbstreflektiv: So liebe ich Juli Zeh.

[Martijn Verhelst · Rating 5 out of 5]

Een must-read voor iedereen die met schrijven bezig is!

[Bert · Rating 3 out of 5]

Wat jammer dat de Nederlandse uitgever (of de vertaler) het boek haar oorspronkelijke titel niet heeft meegegeven. Tragelen. Ik zou het welhaast een ster meer gegeven hebben. Want zeg nu zelf, 'briefroman' haalt ons eerder Sara Burgerharten voor de geest dan dat het ons doet likkebaarden om menig inzicht "in het denken en doen van een schrijver". Een roman over een schrijver die brieven schrijft? Een schrijver die een roman vol brieven schrijft? Een brief die eenmaal geschreven een roman blijkt? Neen, dan is 'Tragelen' een betere titel. Een tragel is een lage kade langs het water. En op de tragel wordt een pad aangelegd. Op dat pad loopt een tragelaar, in zijn zog het schip dat hij langzaam voorttrekt. Dat schip is geen roman. Hooguit een verzameling brieven, maar echte brieven zijn het niet. Het blijken mailberichten te zijn. Maar worden ze wel verstuurd? Zijn ze voor dat doel geschreven? Kennelijk niet. Een tragelaar werd ook wel eens lijnlooper genoemd. Alsof het iemand was die alles op één lijn trok, zoals we in de opmaak op onze computer alles gelijk trekken. We maken er één geheel van. Van die teksten die tragelend tot stand komen, want schrijven is geen literatuur. De schrijver weet niet waar hij mee bezig is. Hij heeft geen poëtica waarin hij kan terugbladeren om zich te herinneren hoe hij schrijven moet. Hij tragelt maar wat. En met wat geluk kan hij op het eind, na het schrijven, alles recht trekken tot een roman. Dan kan het misschien, als de lezer het wil, literatuur worden. Of oud papier, dat niet meer in de container past.

https://woordjes.wordpress.com/2015/0...

[Susanne · Rating 3 out of 5]

Wer mir auf Twitter oder Facebook folgt, kennt bereits die Geschichte, dass ich heute vor einem Bioladen vom Fahrrad stieg und von einem wildfremden Mann angesprochen wurde "Sind Sie Juli Zeh?" Als ich antwortete: "Nein!" sah er mich konsterniert an und meinte: "Sind Sie sicher?" Ich glaube, er dachte, ich wolle unbedingt inkognito bleiben, aber ihm, hallo, sollte ich schon die Wahrheit sagen. "Kommen Sie, Sie sind es, oder?"
Ich: "Nein, wirklich nicht. Aber ich lese gerade ein Buch von ihr, ist das nicht lustig?"
Er entfernte sich kopfschüttelnd und meinte: "Das ist wirklich komisch. Ich könnte schwören, dass Sie Frau Zeh sind. Sie sehen genauso aus!"

Meine kurze Besprechung des Buches findet Ihr hier : http://lobedentag.blogspot.de/2016/03...

[Shira]

"Lieve Wanda,

Ik moest lachen om je mail. Natuurlijk is schrijven niet leuk! Hoe kom je erbij? Dat zal bij jouw lyrische werk toch niet anders zijn? Ga jij achter je pc zitten wachten tot het leuk wordt? En als het maar niet leuk wil worden leg je je werk weer weg? Geen wonder dat gedichten zo kort zijn." p.42

En dan op pagina 97:

"Besef je wel wat je zegt, Wanda: je schrijft poëzie omdat je je niet kunt concentreren.
Terwijl dat waar jij je over beklaagt helemaal geen focusprobleem is, maar het tegendeel: de ontbrekende bereidheid of vaardigheid om je te laten vallen. Te blijven hangen, jezelf uit te laten vloeien, te ademen. Te aanschouwen. Tijd te laten verstrijken. Dat betekent ook: tot jezelf komen. Uitgerekend dat laatste wekt niet zelden een vluchtreflex op."

Slim en grappig en brutaal op evenzo gevatte wijze. Soms met een scherpte die ik Juli Zeh zo vergaf omdat de kritische uithalen hier en daar (of overal) best gerechtvaardigd voelen, al helemaal omdat alles toch een meer of mindere ironische ondertoon heeft. Hier en daar doet het misschien een beetje flauw aan, maar ook dat, Juli Zeh komt er mee weg, meestal (soms stoorde het me toch een beetje, hoe gerechtvaardigd haar punt ook leek/was). Een klein voorbeeld:

"[...] Maar ik hoop dat u er begrip voor kunt opbrengen dat het me desondanks niet mogelijk is om mijn paard mee te nemen naar het interview. Het zou me relatief veel tijd en moeite kosten, hoewel ik het bijzonder waardeer dat de fotograaf zich bereid heeft verklaard om het paard tijdens het interview voor me vast te houden." p.116

En nog één:

"Beste heer D, zoals schrijvers voor fictieve lezers schrijven, zo lezen lezers de boeken van fictieve schrijvers. Dat is tovenarij. Een wonder. Het is mooi. Blijft u vooral auteursintenties ontwikkelen. Maar doet u dat zonder de auteur. Houd het basisprincipe van de scheiding der machten in gedachten. Nodig me niet meer uit. Mocht ik onuitgenodigd komen opdagen, doe dan de deur op slot en deel oordopjes uit aan uw leerlingen. Als het antwoord op de vraag naar de zin van het leven '42' luidt, dan luidt het antwoord op de vraag naar wat de schrijver ons daarmee wil zeggen '620'". p. 76-77

Als geheel voelt dit boek als een heel intelligente reflectie op allerlei aspecten van het schrijven, het schrijverschap (in onze tijd en nadrukkelijk door de ogen van een vrouw bezien) en het denken over literatuur. Heeft me zin gegeven meer of alles van Juli Zeh te lezen en mocht ik willen schrijven, is dit tevens een boek om hier en daar wat moed uit te putten.

"Ken je die ambtenaar Grand uit De pest van Camus? Hij wil een roman schrijven en heeft de eerste zin al: 'Op een mooie ochtend van de maand mei reed een elegante amazone op een prachtige voskleurige merrie door de bloeiende lanen van het Bois de Bouolgne.'
In plaats van door te gaan met de volgende zin, blijft Grand zijn eerste woorden herschrijven. Hij vindt duizend argumenten voor en tegen diverse formuleringen, verplaatst, draait en keert, en komt nooit verder dan de amazone in het Bois de Boulogne." p. 106

Ook een goede reden om De pest van Camus te lezen.

"Uiteindelijk hoefde het geheel 'alleen nog maar' geschreven te worden. En dat ging dus niet. 'Alleen nog maar' en 'zomaar' bleken lijnrecht tegenover elkaar te staan. Er was geen taal, geen muzikaliteit, maar bovenal: geen noodzaak. Als ik in staat zou zijn om uit te leggen wat er in een verhaal gebeurt, waarom zou ik het dan nog vertellen?" p. 175

[Jeanine · Rating 4 out of 5]

https://watleestjeanine.wordpress.com...

[Sara Decoene · Rating 4 out of 5]

4.5

[Seiten Weise · Rating 5 out of 5]

Typisch Zeh: wortgewandt, klug, ironisch, frech. Juli Zeh schreibt nicht einfach Poetik, nein. Sie schreibt eine Poetik, die vorgibt, eine Anti-Poetik im halbfiktiven Kostüm eines E-Mail-Romans zu sein, dessen Protagonistin zufällig auch Juli Zeh heißt, Bücher schreibt und vor der Entscheidung steht, die Poetikdozentur in Frankfurt anzutreten.
Am Ende ist Treideln nicht nur ein wichtiger Text für alle Schreibenden und Lesenden, sondern auch ein verdammt gutes Stück Unterhaltung. Mit Witz. Mit Kopf. Juli Zeh halt.

[Suzanne · Rating 4 out of 5]

Op originele en humoristische wijze gunt Juli Zeh de lezer een kijkje in haar wereld. De wereld van de schrijver. Die wereld ziet er af en toe wel wat anders uit dan je zou denken. De spitsvondige en doordachte zinnen maken dit boek tot een genot om te lezen.

[Hannes Spitz · Rating 1 out of 5]

selbstreflexive Belanglosigkeit

[Linda · Rating 5 out of 5]

4,5/5

In vlijmscherpe zinnen prikt Juli Zeh de illussie door dat zij als auteur teksten met vooropgezette redenen en interpretaties schrijft. Eerder komt de duiding van wat iets zou kunnen zijn achteraf, naarmate ze het tijdens tournees meer over het boek heeft. Maar "waarvoor zouden we de literatuurwetenschap eigenlijk nodig hebben als schrijvers zlef wisten hoe hun teksten in elkaar staken?". Ze geeft een inzicht over de worsteling van het schrijven, het genante ervan, de zelfkritiek, de navelstaarderij van het concept poëtica, als een schrijver die op zijn eigen werk zou moeten toepassen. En waarom het publiceren, hoewel alles in het verleden al eens geschreven is, toch geen ijdelheid is.

Ik moest voor het lezen van dit boek opzoeken wat 'poëtica' betekende, en er ging een wereld voor mij open, ik vond het boek echt razend interessant. Ik genoot zeer van haar schrijfstijl, die ik in dit boek overigens eindeloos veel scherper vond dan in de twee romans die ik tot nu toe van haar las. Hoewel ik normaal Duitse boeken in het Duits lees, vond ik de Nederlanse vertaling van Annemarie Vlaming zeer overtuigend.

Zeh gaf zelf aan dat een werkelijk geslaagde zin bij haar slechts ongeveer eens op de 3000 zinnen voorkomt. Of ze lijdt aan chronische zelfonderschatting, of ze heeft heel veel geschreven om vervolgens heel veel te schrappen, want het boek is een aaneenschakeling van zeer geslaagde zinnen en observaties. En dat in mijn favoriete genre 'boeken over boeken'. Een genot om te lezen!

[André Bernhardt · Rating 4 out of 5]

Bin hier nur gelandet, weil ich nach Adler und Engel, sowie Unterleuten noch ein weiteres Juli Zeh Buch lesen wollte. Da ich zudem eine Schwäche für die Frankfurter Poetikvorlesungen habe und den Titel mochte, las ich dann Treideln.
Fazit vorab: Ich habe mich blendend dabei amüsiert und das obwohl ich normalerweise kein Freund von Briefromanen bin - den Werther mal ausgenommen. Autobiografisch angehaucht, schreibt Zeh kurzweilig über das Freud und Leid der Autor*innenzunft: Dümmliche Fragen der Presse, vernichtende Kritik, die Sorge ums Geld, kann man Schreiben lernen, wie bekomme ich eine zweite Papiertonne, etc.
Wenngleich nicht die Poetikvorlesung, die ich erwartet hatte, aber dennoch kurweilige Unterhaltung.

[Janina]

Hm. Ich habe das Buch etwas umfunktioniert und aus ein paar Seiten Blackout Poetry gemacht, weil mir das Buch dadurch mehr Spaß gemacht und mich interessiert hat. Ein paar interessante Aussagen, aber ca. 20-40 Seiten, die ich unnötig fand und die meiner Meinung gekürzt werden konnten. Außerdem hat Zeh manchmal Sachen so beschrieben, dass sie mir stereotypisch oder unvorteilhaft vorkamen, wie 'als freundlicher Autist präsentiert' (S.87), 'wie ein Japaner mit Photoapparat um die Welt hetzt' (S.107), 'dem schizophrenen Bruch' (S.110), 'und trotzdem schizophren' (S.118) und 'die Auswirkungen gleichen einer geistigen Querschnittslähmung' (S.138) etc. - meiner Meinung kann man Sachen auch extrem beschreiben ohne sie gleich mit echten Krankheiten/Diagnosen zu vergleichen.

[Marijn Roos · Rating 3 out of 5]

Wel fijn is dat ze alle duiders en theoretici van menig literair werk een spiegel voorhoudt. En ook dat de Hollywoodscriptwet meestal geldt voor elke goede roman (ook die van voor het ontstaan van die filmstad in het verre westen). Duidelijk is dat als je gaat schrijven met een vooropgezet plan over thema's en motieven je de lezer een groot plezier gaat doen, omdat die zijn slaappillen in zijn badkamerkastje kan laten liggen.
Zo nu en doen moet je ook door wat gezeur over papierbakken en ander geneuzel heen. Al zijn er vast mensen die die passages als hoogtepunten zien omdat ze wellicht zo leuk metaforisch zijn.

[Kristel · Rating 5 out of 5]

Knap en lichtvoetig, ironisch werk. De schrijfster gebruikt slim de briefvorm om het schrijfproces toe te lichten. Veel van opgestoken, meer dan uit de puur theoretische werken over schrijven. Zoals ze zelf zegt, is dit ‘veruit de eerlijkste benadering. Domweg schedeldak lichten en laten zien hoe het er in een schrijvershoofd daadwerkelijk uitziet. Totale transparantie.’ (Briefroman, p. 28). Een aanrader wat mij betreft. Ga zeker nog meer werk van haar lezen .

[Tom Lehmann · Rating 4 out of 5]

Juli Zeh ist nicht auf den Kopf gefallen. Angesiedelt im Niemandsland zwischen Metaroman und selbstreflektierendem Denkstück aufs Schriftstellersein in Deutschland (das war mal ein Mundvoll) ist Treideln stets unterhaltsam und geistig stimulierend.

[Romy · Rating 5 out of 5]

Juli Zeh gibt Einblicke in ihren Schreibprozess. Erleuchtend.

[Arjan Zuidhof · Rating 4 out of 5]

Boeiende en niet te lange roman in briefvorm die tegelijkertijd schrijfles geeft.

[Franziska · Rating 5 out of 5]

Ein Briefroman. Mal eine andere Art, doch immer wieder im gewohnt kritischen Stil zu aktuellen Themen. Mitunter sogar mit Passagen, die zum Lächeln einladen. Gelungen.

[François · Rating 5 out of 5]

Zo grappig. Zo intelligent. Heerlijk.

[Inge (Inge1990) · Rating 2 out of 5]

2.5 ster

[Mareile · Rating 4 out of 5]

Took several pictures of pages so I would not forget the sentences.

[Barbara · Rating 5 out of 5]

Werkelijk ge-wel-dig.

[Ilse · Rating 5 out of 5]

"Goede literatuur is kunst, en kunst is geen charitatieve, maar een narcistische daad. Kwam kunst van willen, noemden we het winst."

[Tamara · Rating 5 out of 5]

brillant und großartig wie immer (wenn auch streckenweise etwas überheblich).

[Schmiddylovesbooks · Rating 4 out of 5]

4.45