Literatron

by Robert Escarpit

Directeur de l'Institut de Littérature de l'Université de Bordeaux, Robert Escarpit est aussi l'auteur des billets qui, chaque jour, paraissent en première page du Monde ainsi que de nombreux ouvrages, tantôt savants tantôt humoristiques. Le Littératron est de ceux-ci. C'est une satire féroce et picaresque des élites, qu'elles soient gouvernementales, littéraires, militaires, affairistes ou sorbonnardes. « Je n'ai visé personne en particulier et tous mes portraits sont imaginaires », proclame Escarpit, qui ajoute toute­fois : « Force m'est pourtant de convenir après m'être relu qu'ils ont un air inquiétant de vraisemblance. »

« — Remarquez que le mieux, c'est encore un suffixe. Et de tous les suffixes, mon ami, le meilleur, c'est tron. Cyclotron, bétatron, positron... vous voyez ce que je veux dire... Du tonnerre. Avec un tron bien placé, vous raflez des millions... Il y a long­temps que j'ai pensé à une machine automatique à voter, mais il faudrait l'appeler électron, et c'est déjà pris. Dommage ! Là-dessus, mon jeune ami, j'ai bien l'honneur de vous saluer. Et souvenez-vous : tron, tron... c'est le secret de la réussite.
« II mit son chapeau et sortit, me laissant ce cadeau royal : la syllabe magique qui devait devenir pour moi le sésame du succès. »

Genres: Fiction

170 pages, Paperback

First published January 1, 1954

Reviews

[Kuszma · Rating 3 out of 5]

Kópéregény, mondja az alcím. Hm, hát ebben a regényben szerintem nem kópék vannak, hanem gerinctelen törtetők. Köztük is a főgerinctelen az elbeszélő, Le Guern, aki a saját veséjét is eladná, csak hogy egy fokkal közelebb kerüljön a húsosfazékhoz - bár ami azt illeti, inkább a TE vesédet bocsátja áruba.

Escarpit regénye lehetne akár tudományos fantasztikum is, hisz van benne ez a literatron. Ami egy olyan kütyü, ami kábé mindenre is jó - olyasfajta számítógép, ami a belétáplált adatokra támaszkodva képes megalkotni egy tökéletes szöveget. Lehet alkalmazni irodalmi művek megalkotásakor, de alkalmatosabb a politikában bevetni, mert ott nagyobb a haszonkulcs. Mondhatjuk tehát, hogy a szerző próféta, hisz előre látta a regényíró algoritmusok, a ChatGPT, illetve Habony Árpád eljövetelét - de az a helyzet, hogy félrevezetném az olvasót, ha erre hegyezném ki a recenziómat. Ez a szöveg ugyanis nem tudományos és nem fantasztikus, hanem szatíra, következésképpen végig jobban érdekli a politikai potentátok önzése, kétszínűsége és karriervágya, mint ez az elektromos firlefranc, ami csak egyfajta díszítő elem marad. Ilyen értelemben Escarpit a Balzac-i örökséget gördíti tovább, a cselszövevények, árulások, titkos hatalmi szkanderezések világát jeleníti meg, ahol megannyi jólfésült Rastignac tülekszik a hatalomba vezető létra tövében, és egyik sem fél a könyökét használni. Ebben a közegben pedig már csak azért sem lehet központi szerepe a literatronnak mint technikai eszköznek, mert nem a megalkotásához szükséges tudományos zsenialitás számít erénynek, hanem a képesség, hogy a mások zsenialitását a saját előrejutásunk érdekében fogjuk igába.

Tépelődöm, hogy hány csillagot adjak rá. Elismerem, hogy okos regény, de valahogy az az érzésem, hogy inkább okos, mint jó. A szatírákhoz amúgy is hajlamos vagyok hűvösen viszonyulni, talán mert egy szellemesen bevitt touché kedvéért szinte mindig beáldozzák az irodalmi minőséget, és a szereplőket is inkább típusnak vagy karikatúrának szánják, mint eleven, komplex figurának. De ami leginkább a szigor felé hajlít, az a szöveg zsúfoltsága. Nem csak arról van szó, hogy ennyi hektikusan egymásra dobált francia név között embert próbáló feladat volt kiigazodni - hanem az egész cselekmény, ami néha inkább tűnt egymásra rétegzett cselszövevények kaotikus halmának, mint igazi történetnek.

[Lorena Beshello · Rating 5 out of 5]

‘’Nëse do të kuptosh rreziqet e të shkruarit, duhet kuptuar paraprakisht çfarë do të thotë të lexuarit, si të merret mesazhi. Kjo është në vetvete një qasje shkencore e pastër.’’

Procesi i përkthimit të idesë në fjalë e fjalës në veprim mekanik siç është të shkruarit dhe në fund sjellja, është në tërësi pothuaj i automatizuar ngase përsëritet dhe nuk ka kufij kohorë a rrethanorë. Literatron-i, pavarësisht se tingëllon si diçka jashtëtokësore, është emërimi i këtij procesi. Robert Escarpit, pionieri francez i teorisë së informacionit u shfaq me një tjetër vepër satirike që vinte në lojë sipërmarrësit dhe shpikësit, jo pa njëfarë tendence për të tallur rrethanat e mendësinë e kohës. Si ithtar dhe ndjekës i Partisë Komuniste Franceze, ai mbështeste regjimin Stalinist në Tiranë. Ishte bashkëthemelues i Shoqërisë Miqësore Franko-Shqiptare dhe drejtor i gazetës ‘’Albania’’, nga ku kuptohet arsyeja e lejimit të shkrimeve dhe ideve të tij në Shqipërinë e atëhershme komuniste. Kjo vepër e tij pikareske përshkruan bëmat e një ‘’heroi’’ të pandershëm i cili vjen nga një rang i ulët shoqëror dhe ushqehet në sajë të intrigave të tyre, karakteristikë kjo e një shoqërie të korruptuar.

‘’Kujtimi i parë që më ka mbetur nga z. Filipo është një burrë me uniformë. Atëhere unë isha pesë vjeç dhe ai ishte me leje. Ime më i hidhej në qafë duke qarë dhe e puthte në buzë. Ne po e përcillnim te autobuzi i Bordosë. Kur erdhi prapë te ne ai nuk ishte më me uniformë dhe ne banonim, nëna ime dhe unë, në një vilë të madhe në La Ym me një burrë me çizme dhe krejt të veshur me rroba jeshile që, me sa mora vesh më vonë, ishte oficer gjerman. Gjatë kësaj vizite, z. Filipo u zu me time më dhe u largua nga vila duke përplasur portën. Ai ishte nga luftëtarët e Rezistencës dhe e kishin internuar. Kur mendoi se unë isha rritur dhe isha në gjendje të kuptoja mjaft gjëra, ime më ma shpjegoi punën me këto fjalë:
- A e sheh, Merik, në botë janë ata që hanë, sikurse ne, dhe ata që hahen, sikurse ky mistreci i mjerë. Mos harro se, në qoftë se nuk do që të të hanë, sulmo vetëm ata që janë më të dobët se ti.
Kjo ishte e gjithë edukata që më dha ajo.’’

Literatroni është një produkt, pajisje, apo makineri që i ngjan kompjuterit të sotëm. Nëse ideja e kompjuterit është nisur nga shifrat dhe llogaritja, ideja e literatronit përkundrazi përqendrohet tek përkthimi i mendimeve në fjalë të shkruar si dhe analiza apo redaktimi i veprave e shkresave. Nga vetë fjalëformimi litera dhe tron krijohet përshtypja e një pajisjeje elektronike, nga vetë prapashtesa dikur tejet kërshëri-ndjellëse –tron, që do ishte zgjatim i mendjes dhe shqisave, por që në të vërtetë është një prodhim i mendjes dhe zgjatim i asgjëje. Shpikësi i tij përpara se ta përfytyronte pajisjen vizualisht, bëri një konceptim të shkëlqyer të produktit, duke e shmangur kështu nevojën e mishërimit të idesë. E ç’kuptim do kish të mishërohej kur ideja ishte kaq e përsosur në vetvete? Mishërimi i saj shpeshherë mund të ketë mangësi e si rrjedhojë t’i shkatërrojë pritshmëritë.

‘’Luiza u prish me mua gjatë vitit të dytë të studimeve të mia në fakultet. Ajo donte që unë të filloja studimet për të marrë diplomën e anglishtes, për arsye se kisha prirje për gjuhësi. Dëshironte që me kohë unë të merrja titullin e profesorit të shkollës së mesme ose ndoshta, dhe ky do ishte kulmi i ambicieve të saja, të mbroja një tezë për doktorat – që kështu, më në fund, të martohej me mua. Nga të gjitha këto gracka për budallenj, martesa ishte ajo që më pengonte më pak. Kjo është një punë që bëhej shpejt, pa pasur nevojë për ndonjë përgatitje dhe, po qe se del një provë e papëlqyer, ke kurdoherë mundësinë ta ndryshosh, ta ndërpresësh ose ta fillosh nga e para. Përkundrazi, sikur t’i kushtosh vite të gjata punës shumë të mundimshme për të siguruar përfitimin e dyshimtë që të bëhesh skllav i një diplome, më duket se është kulmi i budallallëkut. I diplomuari, që sa më shumë specializohet, aq më shumë bëhet i ditur, që të ushtrojë aftësitë e tija ka vetëm një hapësirë shumë të vogël, sa sipërfaqja e diplomës së tij prej pergameni lëkure gomari.’’

Simbolika e Literatronit nuk kufizohet vetëm tek një mekanizëm, ajo paraqet jo vetëm kundërshtinë e hapur të autorit ndaj sistemit kapitalist, sipërmarrjes private dhe antikonformizmit, por edhe se deri ku arrin shkalla e vetëmashtrimit dhe e të besuarit të një utopie. Escarpit është shprehur se sistemi komunist është një domosdoshmëri, gjë që e veçon nga qëllimi i ekzistencës së sistemeve tjetërsoj. Shpikësi i pajisjes që do ia ndryshonte jetën miliona njerëzve është rasti më dëshpërues i një sipërmarrësi, mes dhjetërave e qindrave të këtillë. Në një kontekst kapitalist ku risia e sotme bëhet të nesërmen e dalë-boje dhe demode, duhet ecur me hapa të stërmëdhenj për të rrëmbyer kohë dhe vëmendje aq sa është e mundur të kushtohet. Vetëkuptohet që koha dhe vëmendja janë të shenjta jo vetëm për qëllime përfitimi dhe reklame, por edhe për ekzistencën e vetë qenies dhe rolit të tij në shoqëri.

Për sipërmarrësin, qëllim i ekzistencës së tij është produkti, pra Literatroni. Është kaq i mahnitur pas tij, kaq i befasuar me shpikjen e tij, e cila ende nuk ka marrë një pamje të qartë në mendjen e vet e rrjedhimisht të askujt. Megjithatë kjo nuk e pengon atë që të arrijë shumë larg, deri në frenetizëm me Literatronin, me vetë gjetjen e fjalës, me konceptin e saj, me shkëlqimin e tij pasi ideja e tij të patentohet, me famën, luksin, rëndësinë e ekzistencës së tij. Sa e ndritur duket dhe vetë bota me Literatronin, e ardhmja duket e shkëlqyer dhe njerëzit tashmë do kenë një pajisje që transmeton mendimet e tyre dhe i transkripton idetë e tyre në fjalë, prozë, poezi! Profesorët do e kishin punën e tyre tejmase të lehtë, pa le nëpunësit që thjesht do e adhuronin! Degë të reja fakulteti do krijoheshin në sajë të tij e hulumtimet gjuhësore do ishin katërcipërisht më të thjeshta e të frytshme!

‘’... - Letërsi dhe shkenca humanitare, zoti kryetar.
- Hëm, po. Mos keni hyrë në audiovizuel, rastësisht? Audiovizueli, aty po, mund të
fitoni! Financat e derdhin paranë lumë për të, komisionet votojnë sa të duash, zgjedhësit japin votën. Ai u bën përshtypje. Ata as që e dinë se çfarë është. As unë nuk e di. Po ju, a e dini?
- Disi, zoti kryetar. Unë merrem me gjuhësi...
- Me gjuhësi? Mirë, mirë!... Pa dale... biologjuhësi... eurogjuhësi... Më duhet një parashtesë, e kuptoni vetë. Parashtesat më të mira sot për sot, janë ‘bio’ për shkak të kancerit dhe ‘euro’ për shkak të Tregut të Përbashkët. Është edhe një tjetër, që shkon përpara, është ‘kozmo’ për shkak të kërkimeve speciale... kozmogjuhësi... si ju duket?
- Eh...
Ai u ngrit dhe mori kapelen.
- Shikoni, ajo që është më mirë është prapashtesa, një prapashtesë. Nga të gjitha prapashtesat, i dashur mik, më e mira është ‘tron’. Diklotron, betatron, positron... a e shihni se ç’dua të them... Sikur bubullin. Me një ‘tron’ të vendosur me marifet keni për të kositur miliona dhe do të siguroni prioritetin për çdo gjë. Unë madje njoh një natyralist që e ka pagëzuar laboratorin e tij shëtitës ‘fitotron’... nga ‘fitos’, që do të thotë ‘natyrë’ në greqisht, apo jo? E kuptoni parimin? Mjafton që ta futni diku atë ‘tronin’ dhe jua mbushin duart me flori.’’

Pavarësisht joshjes pas risisë, koha kalon shumë shpejt dhe magjepsja masive vjen duke u zbehur. Literatroni nuk u materializua kurrë, pasi ishte e pamundur të krijoje një pajisje që automatizon mendimet dhe idetë. Mirëpo shpikësi kapet aq fort pas Literatronit, saqë nuk e pranon faktin që ai nuk mund të materializohet. Sikur ta pranonte do të thoshte që kish dështuar. Dështimi në këtë rast është njëlloj me vdekjen. E po në këtë rast vdekja nuk vjen në formën e saj të gjithhershme, por si ngushëllim, nanurisje nga një ëndërr madhështore prej së cilës dikush i dha dikur qëllim qenies së vet.

- Tani unë e shihja vetveten tamam ashtu siç isha, dhe pa turp e pa frikë. Mund të më quajnë tregëtar gënjeshtrash, lodrues me erën, njeri që do të kapë retë me duar, mirëpo sikur të mos kishte njerëz si unë, kush do ta vinte në lëvizje botën? Nga Literatroni do të mbetej përgjithmonë diçka nga do të dilnin patjetër mjaft të këqija dhe disa të mira. Po, pa të, ato pak të mira nuk do të ekzistonin fare, nuk do të ishte madje as kjo diçka. Edhe sikur të mos ishim ne që bëjmë mjaft gjëra, që shesim mend, që maskojmë, që bëjmë marifete, duhej të na krijonin, sepse atë pak të vërtetë që endet nëpër botë, pikërisht ne e vëmë në lëvizje nëpërmjet shumë gënjeshtrave. Kur ata që dinë dhe ata që prodhojnë do ta kuptojnë mirë se çfarë janë dhe se çfarë mund të bëjnë, vetëm atëhere mund të mendohet që të na zhdukin. Njerëzit do të kenë ende nevojë për një kohë të gjatë për disa hileqarë të vërtetë dhe falsifikatorë të vlefshëm, të aftë për të kaluar mes shtresës së dendur të njerëzve të ndershëm, që rri mbi këtë botë si një kore balte dhe për t’i dhënë mundësinë njerëzimit të shkretë që të thithë nganjëherë diçka tjetër, përveç ajrit të mykur të virtyteve të lejuara.’’

[Doku · Rating 5 out of 5]

Escarpit, professor of communicology, master of satire. The language used is so clear, a sweet narration for one's ears, but with a lot of substance at the same time. The more you read, the more you want to read out of this book. It is a short novel, but that was what was needed to support the dynamics inside the storyline.

[Kaupo Lepasepp · Rating 5 out of 5]

Suurepärane ja evergreen iroonia projektipõhise maailma üle. Imeliselt illustreerib riigi toetustest elavat startupindust, taju suurendamiseks ajaline ja kultuurile distants. Soovitan!