Tuwim. Wylękniony bluźnierca

by Mariusz Urbanek

Nazywano go księciem poetów, debiut porównywano do debiutu Adama Mickiewicza, a dzieło jego życia Kwiaty polskie zestawiano z Panem Tadeuszem. Napisał wiele wierszy i piosenek, które przeszły do legendy: Miłość ci wszystko wybaczy śpiewaną przez Hankę Ordonównę, Grande Valse Brillante w wykonaniu Ewy Demarczyk, Wspomnienie z muzyką Czesława Niemena. Jego Ptasie radio i Lokomotywa do dziś nie mają sobie równych w polskiej literaturze dziecięcej, Bal w Operze wciąż na nowo i z tą samą precyzją opisuje rzeczywistość Polski. A muzycy punkowi odkryli Tuwima anarchistę i alterglobalistę.

Książka Mariusza Urbanka opisuje meandry losu i kulisy twórczości Juliana Tuwima – poety, tekściarza kabaretowego, tłumacza, bibliofila, kolekcjonera, badacza i popularyzatora dziejów kultury.

Genres: Nonfiction, Biography, Polish Literature, Audiobook, History

340 pages, Hardcover

First published October 1, 2013

About the author

Autor wielu poczytnych biografii, m.in. generała Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego – „Wieniawa. Szwoleżer na Pegazie” (1991), Leopolda Tyrmanda – „Zły Tyrmand” (1992), Stefana Kisielewskiego – „Kisiel” (1997), Władysława Broniewskiego – „Broniewski. Miłość, wódka, polityka” (2011) i Juliana Tuwima – „Tuwim. Wylękniony bluźnierca” (2013), Stefana Banacha, Hugo Steinhausa, Stanisława Ulama, Stanisława Mazura, Antoniego Łomnickiego – „Genialni. Lwowska szkoła matematyczna” (2014) oraz wyboru felietonów publikowanych w miesięczniku „Odra” - „Przecieki niekontrolowane” (2001).
Jest także autorem bajek – „Mostek czarownic. Baśnie wrocławskie” (1996) i „Baśnie dolnośląskie” (2005), satyrycznej historii Wrocławia – „Zrób sobie Wrocław” (1997, z ilustracjami Tomasza Brody) oraz subiektywnego przewodnika – „Dolny Śląsk. Siedem stron świata”.
Jest dziennikarzem „Odry” i kierownikiem Gabi­netu Świad­ków Historii w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, gdzie sprawuje pieczę m.in. nad archiwum Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Władysława Bartoszewskiego. 

fot. Martyna Urbanek

Reviews

[Malgorzata Halber · Rating 4 out of 5]

To miła odmiana, po "Twarzy Tuwima", dosyć strasznej pozycji jedynie dla doktorantów filologii polskiej. Książka Urbanka jest sprawnie napisaną tragiczną historią człowieka, który za swój talent ciężko zapłacił. Nie tylko za talent zresztą, zapłacił też za pochodzenie. "Wylękniony bluźnierca" w Polsce 2014 roku brzmi jakoś niebezpiecznie aktualnie z cytatami z endeckiej prasy. Zabrakło mi może objętości - tych wątków jest przecież tak strasznie dużo, tych cytatów, rozmów mogłoby być o wiele więcej. Może ten niedosyt spowodowany jest przez tytaniczną prace wykonaną przez Magdalenę Grzebałkowską w "Beksińskich". Taka biografia Tuwima to byłoby satysfakcjonujące. Urbanek porządnie starał się opisać historię człowieka, który dla mnie jest językowym czarodziejem, dla wielu zaś pozostał Żydem-Zdrajcą. Dobrze tłumaczy też, dlaczego tak się stało. Myślę, że w imię swojej miłości do Tuwima. A ponieważ tę miłość podzielam, to chętnie owo uzasadnienie, ową tragiczną interpretację, przyjmuję.

[Monika · Rating 4 out of 5]

Uwielbiany, wyklęty.
Geniusz, który się sprzedał. Autor oczywiście nie mówi tego jednoznacznie, ale przypomina to trochę sytuację Salvadora Dali. Życie w luksusie w zamian za czczenie reżimu. Zapłacił też za to swoją cenę.

Godna polecenia dla tych, którzy, jak ja, znają i kochają jego wiersze, ale nie wiedzą zbyt wiele o Tuwimie jako człowieku.

[Adam Pluszka · Rating 3 out of 5]

Książka znacznie lepsza od "Broniewskiego", ale i tu pozostał niedosyt. Nie tak dojmujący, ale jednak. Brakowało mi bezstronności autora (nie umiem zaufać biografowi, który kwituje kąśliwe uwagi kolegów po piórze, że mu zazdroszczą) i zabrakło dystansu. Na tle poddańczej i bałwochwalczej dykcji Urbanka zamieszczona na końcu rozmowa z Ewą Tuwim-Woźniak tchnie spokojem, wyważonymi sądami i głębokim zrozumieniem zarówno poezji J.T., jak i jego motywacji.

[Bożek · Rating 2 out of 5]

Życie jest za krótkie na złe książki, więc nie zamierzam kończyć. Bzdurny bałagan, ale chyba niestety, zło konieczne.

[Anna · Rating 4 out of 5]

Urbanek jest dla mnie gwarancją dobrej biografii. Czytałam już jego książkę o Brzechwie, która bardzo mi się podobała, choć po latach niestety mało z niej (a raczej faktów z życia pisarza) pamiętam. Postać Tuwima, znana każdemu, wzbudzała kontrowersje, o czym wiele lat nie wiedziałam. Urbanek stara się je opisać, naświetlić tło i pokazać Tuwima z jego słabościami, rozterkami i wątpliwościami. I to naprawdę dobrze mu się udało.

Ciąg dalszy: https://przeczytalamksiazke.blogspot....

[Marcin · Rating 4 out of 5]

Moja przygoda z polską poezją rozpoczęła się właśnie od Juliana Tuwima. Pamiętam liche (biorąc pod uwagę sposób, w jaki dziś wydaje się literaturę dziecięcą) wydanie "Słonia Trąbalskiego" od Naszej Księgarni, na skwaśniałym, szarym, sztywnym papierze, ale z kolorowymi ilustracjami. Mam zresztą to wydanie do dziś. Dla sześciolatka, jakim wówczas byłem, zabawne wydały się przede wszystkim perypetie zapominalskiego słonia Trąbalskiego, choć muszę przyznać, że szybko podświadomie pojąłem skalę wirtuozerii, z jaką Tuwim pisał utwory dla dzieci. W czasie nauki w I klasie wziąłem udział w konkursie recytatorskim i zdobyłem jako laur zbiór wierszy dla dzieci Ewy Szelburg-Zarembiny i w mig pojąłem, czym się różni talent od sprawnego rzemiosła. Bo żeby odpowiedź kolejnemu endekowi, zarzucającemu Tuwimowym poezjom "brak polskiego ducha" ubrać w tak soczyste słowa:
"Próżnoś repliki się spodziewał
Nie dam ci prztyczka ani klapsa
Nie powiem nawet "Pies cię jebał",
bo to mezalians byłby dla psa"
to trzeba nie lada biegłości w sztuce rymotwórczej!

Biografia Mariusza Urbanka jest bardzo mięsista. Napisana jest zwięźle i oczywiście można mieć żal albo pretensje do autora, że niektóre wątki potraktował pobieżnie, ale w moich oczach ta treściwość biografii jest jej atutem. Jeśli nawet nie wszystkie szczegóły życiorysu Urbanek traktuje z równą drobiazgowością, to najistotniejsze wątki są przez niego rzetelnie sygnalizowane i omawiane, więc czytelnik spragniony większej ilości informacji, bez trudu może swą wiedzę poszerzać gdzie indziej. Ostatnio wydane biografie ludzi pióra na polskim rynku wydawniczym rozrosły się do niemal gargantuicznych rozmiarów (mam tu na myśli głównie dwutomową biografię Iwaszkiewicza pióra Radosława Romaniuka, 2 tomy biografii Gombrowicza autorstwa Klementyny Suchanow czy dwutomowe wydanie biografii Herberta od Franaszka), więc w wypadku Mariusza Urbanka należy docenić jego pisarską dyscyplinę, która książce wychodzi na plus. Autor - z tego, co zdążyłem się zorientować - nie jest historykiem literatury i jego książka o Tuwimie nie rości sobie praw do omawiania jego spuścizny literackiej, co nie oznacza, że Urbanek nie odwołuje się do twórczości poety. Sposób, w jaki to czyni, jest nader interesujący. Czasami bowiem odwołuje się do konkretnych wierszy, osadzając je w kontekście "ducha czasów" w których powstały, przedstawiając je jako stan ducha poety skonfrontowanego z ówczesnymi wydarzeniami w życiu osobistym i zawodowym. Czasami jednak konkretny utwór Tuwima (np. "Bal w operze" czy "Kwiaty polskie") czyni bohaterem jednego z rozdziałów, na jego kanwie osadzając kolejne wydarzenia z życia poety i jego bliskich. Ta dwoistość sposobu podejścia do dorobku Tuwima również jest jednym z atutów książki.

Przez znakomitą większość książki Urbanek nie wychodzi ze swej roli biografisty-sprawozdawcy kolejnych meandrów na Tuwimowej drodze życia. Wyjątek dotyczy zaangażowania poety w życie publiczne i kulturalne Polski Ludowej oraz twórczości powstałej w tym okresie. Tutaj Urbanek pozwala sobie na gdybanie: czy Tuwim naprawdę wierzył w komunizm czy jedynie cynicznie grał z czerwonymi wg zasady "Panu Bogu świeczkę a diabłu ogarek" i miejscami ocenia postawę Tuwima wobec takich czy innych wydarzeń. Taka postawa pisarska może się podobać lub nie. Mnie miejscami drażniła, choć pytałem siebie w duchu, czy można bez wikłania się w ferowanie ocen rzetelnie zdać relację o ostatnim rozdziale z życia Tuwima i uzmysłowiłem sobie, że jakakolwiek próba jego opisania bez krzty oceniania nie jest chyba możliwa, a przynajmniej ja nie znajduję formuły, w jakiej można byłoby to z powodzeniem uczynić. Biografię wieńczy wywiad autora z adoptowaną córką Stefanii i Juliana Tuwimów, który jest najsłabszym akcentem całej książki. Nie dowiedziałem się bowiem z niego niczego nowego, czego nie wyczytałem z poprzednich wypowiedzi prasowych.

Tuwim dzisiaj funkcjonuje w przestrzeni publicznej głównie jako autor dla dzieci, choć zagadką pozostaje, skąd w latach 30. w jego twórczości pojawiło się zainteresowanie liryką dziecięcą. Faktem niepodlegającym dyskusji jest jednak to, że właśnie dzięki twórczości dla najmłodszych, zapisał się na trwałe w świadomości przeciętnego zjadacza chleba. Trudno byłoby chyba znaleźć kogoś, kto nigdy nie słyszałby o "Lokomotywie", "Ptasim radiu", "Panu Trąbalskim", "Abecadle", "Murzynku Bambo" czy "Rzepce". Twórczość pisana z myślą o dorosłym odbiorcy jest dziś zapomniana i być może dzięki biografii Urbanka doczekamy się w niedalekiej przyszłości wznowień liryków "księcia poezji polskiej", czego bym sobie życzył.

[Klaudia Mazur · Rating 4 out of 5]

Fajna, rzetelna biografia. Ciekawa postać, znana przeze mnie głównie z bajek z dzieciństwa, a tu dowiedziałam się wielu szczegółów z życia Tuwima, niekoniecznie stawiających go w dobrym świetle.

[Marcin · Rating 5 out of 5]

Bardzo dobra publikacja, oddająca dramaturgię życia Tuwima.

[Pawel Kurzawski · Rating 4 out of 5]

Urbanka jak zwykle czyta się wyśmienicie !
Autor nie ma tendencji dodawania zbyt wiele od siebie co ważyłoby na ocenie samej postaci. Dobrze zebrane, uporządkowane i wyśmienicie podane fakty, są okraszone doskonale prowadzoną narracją.

[Jula · Rating 5 out of 5]

Świetna biografia. Szkoda jedynie, że taka krótka.

[Michał Leszczyński · Rating 5 out of 5]

Świetnie się czyta. Jeżeli miałbym się do czegoś przyczepić, to do objętości - to przebogate życie, ta skomplikowana osobowość tak różnorodnie oceniana, powinna dać jakąś biograficzną cegłę na 800 stron.

[matylda.z.ksiazka · Rating 3 out of 5]

Bardziej książka historyczna wokół życia poety, niż faktyczna biografia, przynajmniej ja to tak odbieram. Nie do końca w moim guście.

[Wioletta Miller · Rating 4 out of 5]

Ciekawa postać

[Andrakuf · Rating 4 out of 5]

Bywał czasem na giełdach antykwarycznych, gdzie udawało się raz na jakiś czas trafić na coś absolutnie wyjątkowego. Choć zdarzały się także sytuacje komiczne, jak w dniu gdy podczas licytacji walczył o rzadką książkę z kimś kogo nie rozpoznał. W końcu zrezygnował uznając, że cena przekroczyła już akceptowalną granicę, a po chwili nabywca podszedł do niego i wręczył wylicytowaną książkę. Po co Pan panie Julianie podbijał cenę? Przecież ja dla Pana kupowałem tę książkę.

Nie lubiłem nigdy Skamandrytów ani poezji 20 lecia, zarówno w szkole podstawowej jak i w liceum nie byłem wstanie w tych utworach dostrzec walorów, które miały dla mnie choćby poezje Mickiewicza czy Słowackiego. Teraz to się zmieniło, widocznie do wszystkiego trzeba dojrzeć a nade wszystko poznać kontekst, w którym dana rzecz powstaje. Pan Mariusz Urbanek po raz kolejny udowadnia mi, że jest świetnym autorem, który nawet o pozornie nie ciekawych dla mnie do tej pory zagadnieniach potrafi pisać z niesamowitą emfazą i sprawia, że mam ochotę całkowicie zanurzyć się w tych opowieściach i poznawać ich coraz więcej.

[Bartosz Bukowski · Rating 5 out of 5]

Uczciwa biografia. Książka, która nie podchodzi do Tuwima na kolanach, tylko próbuje go zrozumieć, w chwilach największego triumfu (choćby kiedy był jednym z najlepiej opłacanych twórców w przedwojennej Polsce – a jednocześnie drżał przed odrzucającymi go jako polskiego poetę zarówno Polakami, jak i Żydami) i w chwilach największego upadku (gdy stawał się apologetą najpierw sanacji, a potem stalinizmu, jednocześnie wykorzystując swoją pozycję w obu systemach do ratowania wolności i życia innych). Budzi podziw umiejętne wpisanie życia poety w szerszy kontekst czasów mu współczesnych... Tuwim Urbanka to człowiek opanowany, opętany wręcz przez swój talent i dla mnie, który na przedramieniu nosi wytatuowany cytat z "Poezji", to tylko potwierdzenie jego wielkości.

[Michał Gajewski · Rating 5 out of 5]

A very thourogh biography of a man considered the greatest Polish poet of the antebellum era. Easy to read, well-documented and positively humane. It shows Tuwim as a great master of the Polish language and as a human being at the same time. What was interesting for me was the atmosphere of Poland between the wars - both poetic and xenophobic and fascist at the same time. Tuwim's homeage to the post-war regime is an utterly interesting chapter of his life - a ransom he had to pay for an easy life in the People's Republic.

[Piotr Borowski · Rating 4 out of 5]

Ciekawa biografia najlepszego współczesnego poety. Autor pokazał go od tych mniej znanych stron. Nagraliśmy podkast/audycję o tej książce:
https://www.spreaker.com/user/bilberr...

[Kat · Rating 2 out of 5]

Właściwie trzy gwiazdki, bo poprawna biografia, ale jedna w dół, bo Urbanek tak słabo napisał o Tuwimie.

[mariuszowelektury · Rating 4 out of 5]

Życie Tuwima opisane w dwóch równoczesnych biegach - twórczość artystyczna, triumfy, wzloty, niemoc, perfekcjonizm i wątpliwości. Dla mnie rzecz znana, więc drugi wątek o wiele ciekawszy.
To obraz życia człowieka, w którym każda dekada jest inna od poprzedniej. Pierwsze dziesięciolecie XX wieku to problemy w szkole (powtarzanie klasy), ale i udane próby literackie, pochwały ze strony mentora i późniejszego przyjaciela Leopolda Staffa. Lata 20ste szczyt osiągnięć - Skamander, ale również flirt z Piłsudczykami. Lata 30ste to coraz bardziej wyraźne antysemickie ataki ze strony endecji, coraz większe rozczarowanie rządami pułkowników. Wybuch wojny i emigracja (Francja, Brazylia, USA) to narastająca tęsknota za krajem, fascynacja komunizmem i wyparcie myśli, iż 17.09., Katyń to dokonania dzisiejszych “wyzwolicieli”. Powrót do kraju pod koniec lat 40stych zdaje się być o wiele bardziej zdyskontowany przez nową władzę, tak bardzo potrzebującą wszelkiego rodzaju legitymizacji. Serwituty, jakie im płacił zdają się być w zestawieniu z jego pozycją, rangą, talentem, zbyt ogromne. Jest w tym jakieś poczucie zagubienia, tragizmu, rozdarcia między stanowiskiem emigracji, sytuacją w kraju, miłością do niego, losem jego bliskich i innych Żydów w czasie wojny. Okres ten to również coraz większe pogrążanie się w agorafobii, mani zbieractwa i substytutach poezji.

Całość zakończona rozdziałem o recepcji jego twórczości, z którego wynika, dla mnie rzecz oczywista, mówimy frazami z jego utworów, słuchamy piosenek jego autorstwa, choć czasem nie zdajemy sobie z tego sprawy, czytamy jego poezję. Twórczość Tuwima żyje i ma się całkiem dobrze.

[Michał · Rating 5 out of 5]

Wciągająca opowieść o poecie wszystkim znanym, a jednak nieznanym! "Wylękniony bluźnierca" jest książką zabawną i bardzo smutną zarazem - o ironii losu i historii, o ważnych ale przykrych twarzach II RP, o polskim antysemityzmie, o socjalizmie, o komunizmie, o powierzchowności, o jakże polskiej lekkości w odsązaniu innych od czci i wiary, ale - przede wszystkim - o tym, co Tuwim po sobie pozostawił!

[Marzena · Rating 4 out of 5]

Przez większość biografii miałam ochotę wykrzyczeć swój bunt przed jawnym traktowaniem życia prywatnego po macoszemu i skupienie się autora na pracy twórczej Tuwima. Z drugiej strony, chyba to najlepiej obrazuje, że Tuwim nawet w dzisiejszym odczuciu był przede wszystkim artystą, a dopiero potem człowiekiem.

[Books & Aerial · Rating 4 out of 5]

Zdzwiłam się, jak rzetelnie i wnikliwie napisana biografia, do tego wartkim a jednocześnie wyszukanym językiem. Mówię to ponieważ, biografia Tyrmanda tegoż autora pozostawiła wiele do życzenia.

4.5/5☆

Ałdiobuk / storytel

[Marta Duda-Gryc · Rating 4 out of 5]

Świetnie napisana i doskonale czytająca się biografia - nie mogłam się oderwać, choć przecież znałam zarys życia Tuwima.

[Oxborn666 · Rating 5 out of 5]

Świetna książka, pokazująca poetę nie tylko w samych superlatywach. Dobrze się czyta i wiele ciekawych informacji nie tylko ożyciu autora, ale także jak wyglądała sytuacja w międzywojennej Polsce.

[Malgosia · Rating 5 out of 5]

"Ze względów oszczędnościowych polecam zgasić światłość wiekuistą."

"Był jednym z dowodów istnienia Boga."

Ostatni wiersz jaki napisał to "Hołdy" dla Gałczyńskiego, po jego pogrzebie.

[Kasia · Rating 4 out of 5]

Irytytował mnie tylko brak chronologii, ale poza tym super książka - wcześniej znałam Tuwima od bajek głównie:))

[małgosia ੯‧̀͡⬮ · Rating 4 out of 5]

smakowita. tuwim moj brat w bibliofilstwie

[Wojtek Konieczny · Rating 4 out of 5]

(Audiobook), 8.5/10
Lektor - 5/6 (Urbański)

[Monika · Rating 3 out of 5]

3.5/5

[MarioRun2tri · Rating 3 out of 5]

Ciekawa historia, interesująca biografia