„რთულ პირობებში, უხარისხო აპარატურით, ჯერ მეოთხე სამმართველოს ვაკის საავადმყოფოში, მერე კი ჩემი მშობლების ბინაში კამოს ქუჩაზე 1989-92 წლებში მოვახერხე მამაჩემის ცხრასაათიანი ინტერვიუს აუდიო და ვიდეოფირებზე დაფიქსირება. ნაწყვეტები ამ ინტერვიუდან გამოყენებული იყო „რუსთავი 2“-ის 2004 წლის სატელევიზიო ფილმში სახელწოდებით „ქართველები კრემლში და მის გარეთ“. მამაჩემთანსაუბრების შეჯერებულ ვარიანტს დღეს უკვე სრული სახით წიგნად გთავაზობთ. კანდიდ ჩარკვიანის, როგორც ისტორიული წყაროს, სასარგებლოდ ისიც უნდა ითქვას, რომ მას სიცოცხლის ბოლო წუთებამდე ჰქონდა კარგი მეხსიერება, იყო განათლებული ადამიანი, საფუძვლიანად ფლობდა გერმანულ ენას, ერთნაირად კარგად წერდა ქართულად და რუსულად, 30-იან წლებში მუშაობდა ჟურნალისტად – „ახალგაზრდა კომუნისტის“ რედაქტორად. მამაჩემი არ ყოფილა რეპრესირებული. შესაძლოა, სწორედ ამის გამო, მიუხედავად იმ სასტიკ, მარად სიკვდილ-სიცოცხლის ზღვარზე მიმდინარე პოლიტიკურ კონკურენციაში მონაწილეობისა, იგი ნაკლებად ავლენს მიკერძოებას. მისი შეფასებები მთლიანობაში მოკლებულია გესლსა და ქილიკს. პოლიტიკური მოღვაწეების შვილები თავიანთ ნაწერებსა თუ ზეპირ გამოსვლებში, უმეტესწილად, ცდილობენ, მამები განადიდონ ან მათი ქმედებები გაამართლონ. მე ამგვარ მიზანს არ ვისახავ და არც რაიმე ილუზიები მაქვს. რაკი წარმოვიდგენ 30-იანი წლების საბჭოთა კავშირის პოლიტიკურ რეალობას და ამ კონტექსტში მამაჩემის წარმატებული პარტიული კარიერის ელვისებურად აღმავალ ტრაექტორიას, ეჭვი არ მეპარება, რომ მაშინაც და შემდეგაც მას არაერთ მორალურ კომპრომისზე მოუხდებოდა წასვლა. და მაინც, ერთი რამ დანამდვილებით შემიძლია ვთქვა: კანდიდ ჩარკვიანის შვილობას ჩემთვის პრობლემა არასდროს შეუქმნია...
რაღაცეები საინტერესო იყო. განსაკუთრებით რატომ წავიდა საქართველოდან 700 000 ქართველი ომში, რაც მოსახლეობის 17% შეადგენდა. ეს იმდროინდელი სამხრედრო წრეების ქართველებისადმი შოვინისტური დამოკიდებულებით "გაპრავდა". ისიც თუ როგორ ხდებოდა სახელების დარქმევა ქალაქების, რაიონების თუ ქუჩებისთვის. კიდევ რამდენიმე დეტალი.
მთლიანობაში ერთხელ წაკითხვად ღირს.
მეორე წაკიხთვა
პირველი რივიუს დროს კი მიწერია,რომ ერთხელ წაკითხვად ღირსთქო, მაგრამ აკაკი ბაქრაძის “მწერლობის მოთვინიერების” შემდეგ მეორედაც წავიკითხე. მაინტერესებდა ვაჟა-ფშაველას გაშავების ამბავი თუ ჰქონდა გამოკითხული და რითი ახსნიდა. ჰქონია. აღარ მახსოვდა.
სტალინზე მეტად ამ წიგნში ბერიას ისტორიები იყო. ყველამ ვიცოდით მისი დანაშაულის და პიროვნების შესახებ თუმცა გავამახვილებ ყურადღებას პირად საუბრებზე და მის სახეცვლილებას საუბრებში სტალინის სიკვდილის შემდეგ. მოკლედ და ლაკონურად იყო მოთხრობილი, საინტერესოდაც იკითხებოდა და არ იყო გაწელილი. სტალინი და საბჭოეთი ვისაც აინტერესებს ვფიქრობ საინტერესო იქნება მათთვის.
ფაქტიურად არაფერი ახალი და საინტერესო არ იყო აქ - სულ ყველაფერი კარგად ცნობილი და ზოგადი ამბებია, თანაც ძალიან სუბიექტურად რა რაფინირებულად დანახული და ინტერპრეტირებული. სტალინთან ურთიერთობის ეპიზოდების წაკითხვა უკვე რაღაც არც მესაინტერესეოება...
მოხერხებული დიპლომატის მაქსიმალურად ნეიტრალური პასუხები და ამბივალენტური მდგომარეობა, განსაკუთრებით მეორე მსოფლიო ომში პროპორციულად დაღუპული ქართველების მაღალი მაჩვენებლის საკითხში და ვაჟა-ფშაველას როგორც შემოქმედის კრიტიკაში.
რამდენიმე ეპიზოდი საინტერესოა (II მსოფლიო ომი, ვაჟას "გაშავება", პოლიტბიუროს ახლოდან დანახული წევრები და ა.შ), მაგრამ, ჯამში, სუსტი ინტერვიუა. არაფერია ნათქვამი განსაკუთრებულ სამეულებზე (ტროიკებზე), რომლის არაერთ ოქმზე კანდიდ ჩარკვიანის ხელმოწერებსაც ვხვდებით - 1938 წელს საქართველოს ცეკას პირველ მდივნად არავინ დანიშნავდა კაცს, რომელსაც დიდი ტერორის პერიოდში არაფერი უკეთებია. ინტერვიუ კრიტიკული არ არის - ბუნებრივია, რესპონდენტი, რომელმაც მთელი ცხოვრება უმაღლეს პარტიულ თანამდებობებზე გაატარა, ბოლომდე გულწრფელი ვერ იქნებოდა, თუმცა თავად ავტორიც არ არის დაინტერესებული ჩაძიებით. ერთი სიტყვით, წაკითხვად ღირს, მაგრამ შვილის დაწერილი რომ არ იყოს, რომელიც მამას, ასე თუ ისე, მაინც უფრთხილდება, კანდიდ ჩარკვიანისგან ბევრად დიდი რაოდენობით ინფორმაციის მიღება იქნებოდა შესაძლებელი საბჭოთა საქართველოზე.
საერთოდ, მემუარები და საუბრები არ ითვლება ხოლმე ობიექტურ წყაროდ, მაგრამ, ამ კონკრეტულის გულწრფელობასა და სიმართლეში ეჭვიც არ შემპარვია. ძალიან საინტერესო ინფორმაციას იძლევა სტალინური ეპოქის საბჭოთა საქართველოს შესახებ. ასევე, ძალიან მნიშვნელოვანი შტრიხები იკვეთება სტალინის, ბერიას, აკაკი მგელაძის და ზოგი სხვა მნიშვნელოვანი პირის პორტრეტებისათვის. მოკლედ - უაღრესად საინტერესო წიგნია ყველა იმ მკითხველისათვის, ვისაც აინტერესებს ის ეპოქა. რაც შეეხება თავად კანდიდ ჩარკვიანის სახეს - პირადად მე იგი წარმომიდგა, როგორც პატიოსანი ადამიანი, საქართველოს პატრიოტი, რომელიც, ერთი მხრივ, გაუწაფავი იყო ინტრიგებში, მეორე მხრივ კი - ფაქტობრივად, მარიონეტიც, სტალინისა და საკავშირო მმართველობის წინაშე და, ამ ყველაფერმა მის ცხოვრებაში გადამწყვეტი როლი ითამაშა.
Შესაძლებელია ვცდები, მაგრამ მგონია, რომ გაცილებით მეტი "ხმაურიანი" და საინტერესო ამბის მოყოლაც შეეძლო კანდიდ ჩარკვიანს გელასთვის, ან თავად ბატონ გელას შეეტანა ამ წიგნში მისი მონაყოლიდან. Სწორედ ამიტომაც ვაფასებ 3 ვარსკვლავით და არა მეტით.
Ბოდიში უცენზურობისთვის, მაგრამ ბერია კაი ნაბოზარი კაცი იყო, კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი ამაში ))
კარგი წიგნია, მიუხედავად იმისა, რომ ფაქტების უმრავლესობა ჩვენთვის ნაწილობრივ მაინც ცნობილია. ბევრი საინტერესო დეტალის შემცველია, თან ისეთი დეტალების, რომლებიც მანამდე არც გვსმენია.