Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας

by Φίλιππος Φιλίππου

Ο Νίκος Καββαδίας από τους κριτικούς της λογοτεχνίας και τους αναγνώστες του θεωρείται ποιητής της θάλασσας και των περιπλανήσεων. Το όνομά του έχει τυλιχτεί σ' ένα σύννεφο φημών και ανεκδότων, που τον θέλουν άτομο ιδιόρρυθμο και άρα γοητευτικό, ενώ κάποιοι από τους μελετητές του τον έχουν κατατάξει στους "καταραμένους ποιητές", παίρνοντας αφορμή από τις επιρροές που δέχτηκε από τον Μπωντλαίρ και από την αντιηρωική ιδιοσυγκρασία του. Όσοι μελετητές ασχολήθηκαν μέχρι σήμερα με τον Καββαδία δεν κάνουν αναφορές στην πολιτική διάσταση της ζωής και του έργου του.
Ο Φίλιππος Φιλίππου στην παρούσα μελέτη του, μέσα από μια μεγάλη έρευνα, αντλώντας ζωντανές μαρτυρίες από φίλους του Καββαδία, λογοτέχνες και συναδέλφους του ναυτικούς, αναζητώντας άγνωστο υλικό στις μετρημένες συνεντεύξεις του ποιητή στη δεκαετία του '60 και λίγο μετά τη δικτατορία, στα επίσης μετρημένα δημοσιεύματά του (στους παράνομους Πρωτοπόρους το 1943, στα Ελεύθερα Γράμματα του Δ. Φωτιάδη το 1944-45, στην Πανσπουδαστική τον Μάρτιο του 1967 κ.ά.), διατρέχοντας τις κριτικές για το έργο του -από τις πρώτες φωτισμένες του Νικόλα Κάλα, του Φώτου Πολίτη και του Κώστα Βάρναλη μέχρι τον Στρατή Τσίρκα και τον Γεράσιμο Λυκιαρδόπουλο- και αναζητώντας στοιχεία από τις λογοτεχνικές φιλίες του ποιητή με συγγραφείς όπως ο Θράσος Καστανάκης, ο Ασημάκης Πανσέληνος, ο Κώστας Βάρνααλης, η Μέλπω Αξιώτη, ο Στρατής Τσίρκας, ο Μανόλης Αναγνωστάκης κ.ά., ανασυνθέτει το πολιτικό πρόσωπο του Νίκου Καββαδία, καταθέτοντας άγνωστα στοιχεία στο ευρύ κοινό σχετικά με τη δράση του ως γραμματέα στο ΕΑΜ Λογοτεχνών το 1944, την πολιτική του στάση στο χώρο των συγγραφέων - ειδικότερα στις κρίσιμες ιστορικές περιόδους της Κατοχής και της δικτατορίας, δίνοντας μια ευρύτερη εικόνα της πολιτικής στάσης των διανοούμενων της εποχής όπως ο Σικελιανός, ο Ουράνης, ο Θεοτοκάς, ο Τερζάκης, ο Καραγάτσης, ο Βενέζης, ο Μυριβήλης κ.ά.
Στην παρούσα έκδοση περιλαμβάνονται και τα σκόρπια πολιτικά του ποιήματα που τα δημοσίευσε σε περιοδικά και δεν τα συμπεριέλαβε στις τρεις ποιητικές συλλογές του -πέρα από το "Federico Garcia Lorca" και το "Guevara"-, όπως τα "Αθήνα 1943" και "Αντίσταση" του 1945, το "Στον τάφο του Επονίτη" και το "Σπουδαστές" του 1967.
"Κι απέ Δεκέμβρη, στην Αθήνα και Φωτιά,
Τούτο της Γης το θαλασσόδαρτο αγκωνάρι,
Λικνίζει κάτου από το Δρυ και την Ιτιά
το διάκο, τον Κολοκοτρώνη και τον Άρη."
Ν. Καββαδία, "Αντίσταση", 1945

191 pages, Paperback

First published January 1, 2010

About the author

Ο Φίλιππος Φιλίππου γεννήθηκε στην Κέρκυρα τον Δεκέμβριο του 1948. Έχει εκδώσει συνολικά είκοσι βιβλία. Από το 1968 ως το 1982, με μικρά ή μεγάλα διαλείμματα, ταξίδεψε ως μηχανικός σε φορτηγά καράβια. Το πρώτο του βιβλίο, "Οι Κνίτες, τέκνα της ανάγκης ή ώριμα τέκνα της οργής;" εκδόθηκε το 1983. Ακολούθησαν οι μικρές βιογραφίες "Ιδανικοί αυτόχειρες ή ζήτω ο θάνατος" (1984), το αφήγημα "Οι εραστές της θάλασσας ή Το βιβλίο του άγνωστου ναύτη" (1986), τα αστυνομικά μυθιστορήματα "Κύκλος θανάτου" (1987 και 2007), "Το χαμόγελο της Τζοκόντας" (1988) και "Το μαύρο γεράκι" (1996), η μελέτη "Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας" (1996), το επίσης αστυνομικό "Αντίο, Θεσσαλονίκη" (1999), το αφήγημα "Ομόνοια" 2000. "Ταξίδι στον ομφαλό της Αθήνας" (2000), το μυθιστόρημα "Οι τελευταίες ημέρες του Κωνσταντίνου Καβάφη" (2003), το μυθιστόρημα "Νέα Υόρκη, καλοκαίρι και μοναξιά" (2005), τη βιογραφία "Κωσταντίνος Θεοτόκης, σκλάβος του πάθους" (2006) και τα μυθιστορήματα "Ο θάνατος του Ζορμπά" (2007) και "Ο άντρας που αγαπούσαν οι γυναίκες" (2009), "Ο οργισμένος έφηβος" (2010), "Ο ερωτευμένος Ελύτης" (2011), "Ζωή και θάνατος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου", (2012). Το βιβλίο του "Οι τελευταίες ημέρες του Κωνσταντίνου Καβάφη" μεταφράστηκε στα καταλανικά και στα ρουμανικά. Διηγήματά του έχουν περιληφθεί σε γερμανικές ανθολογίες ενώ άρθρα, δοκίμια και βιβλιοπαρουσιάσεις του έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης, της Κέρκυρας και της Λευκωσίας. Στις εφημερίδες "Αυγή" και "Εποχή" και στο περιοδικό "Αντί" έγραφε κείμενα για τον πολιτισμό και τη λογοτεχνία. Τα τελευταία χρόνια δημοσιεύει στην εφημερίδα "Το Βήμα" κριτικές και παρουσιάσεις αστυνομικών βιβλίων. Ζει στην Αθήνα. (φωτογραφία: Κώστας Μητρόπουλος)

Reviews

[Eliasdgian · Rating 5 out of 5]

Είκοσι χρόνια πριν, οδηγημένος από τα τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου (‘Σταυρός του Νότου’, ‘Γραμμές των Οριζόντων’), συναντήθηκα για πρώτη φορά με το ποιητικό σύμπαν του υμνητή της θάλασσας και των ανθρώπων της, Νίκου Καββαδία. Τρεις συλλογές ( Μαραμπού, Πούσι, Τραβέρσο) με πενήντα δύο συνολικά ποιήματα αποτέλεσαν για μέρες ένα σχεδόν λατρευτικό ανάγνωσμα και μια καλή αφορμή για να επισκέπτομαι κάθε τρεις και λίγο το λεξικό, μπας και καταλάβω τι σημαίνει ‘τραβέρσο’, ‘λαμαρίνα’, ‘μπίντα’ και ‘κατραμόκωλος’. Αργότερα διάβασα κάποια από τα πεζά του (εκτός από τη Βάρδια που περιμένει υπομονετικά στην βιβλιοθήκη μου), και, όπως οι γάτες των φορτηγών συντροφεύουν τους ναυτικούς, όμορφες μελοποιήσεις των ποιημάτων του ανέκαθεν μου κρατούσαν παρέα καλή (Μαρίζα Κωχ, Γιάννης Σπανός, Ξέμπαρκοι, Χάρης & Πάνος Κατσιμίχας κ.α.).

Μερικές μέρες πριν, στο παζάρι των εκδόσεων Άγρα, που φιλοξενούν το σύνολο του έργου του Νίκου Καββαδία, συναντήθηκα με τη μελέτη του Φιλίππου Φιλίππου Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας, η οποία δημοσιεύτηκε το 1996 και επανεκδόθηκε το 2010, στην επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννηση του ποιητή. Μερικές φορές η ανάγκη να επιστρέφεις στα παλιά είναι ζωτική, και μια τέτοια παρόρμηση με οδήγησε, όχι απλά να αγοράσω το βιβλίο, αλλά και να το διαβάσω πρώτο (ας περιμένει ο Bradbury κι ο Zweig!).

Και τελικά; Είχε πολιτική διάσταση η ζωή του Νίκου Καββαδία; Εκτός από το ‘Federico Garcia Lorca’ ( Πούσι) και το ‘Guevara’ ( Τραβέρσο), έγραψε ποτέ άλλα ‘πολιτικά’ ποιήματα ο ποιητής; Κι αν ναι, γιατί δεν τα συμπεριέλαβε στις ποιητικές συλλογές του; Μήπως γιατί «οι μπροσούρες δεν πρέπει να μπαίνουν στις ποιητικές συλλογές», όπως συνήθιζε να λέει;

Εκκινώντας από την ιδέα να δημοσιεύσει ένα άρθρο, όπου θα ανέλυε τα άγνωστα στο ευρύ κοινό (τέσσερα) πολιτικά ποιήματα του Νίκου Καββαδία (‘Αθήνα 1943’, ‘Τάφος του Επονίτη’, ‘Αντίσταση’ και ‘Σπουδαστές’), ο Φίλιππος Φιλίππου συγκέντρωσε τόσες πληροφορίες για τον πολιτικό βίο του Μαραμπού, που μόνον ολόκληρο βιβλίο θα μπορούσε να τις χωρέσει. Κι όπως ο Στρατής Τσίρκας, μέσα από τα έργα του ‘Ο Καβάφης και η εποχή του’ και ‘Ο πολιτικός Καβάφης’, σκιαγράφησε την ιστορία του Ελληνισμού της Αιγύπτου για να φανούν οι σχέσεις του ποιητή με την πραγματικότητα του καιρού του, έτσι και ο Φ. Φιλίππου με την εν θέματι μελέτη του, προσπάθησε να φωτίσει τη ζωή και το έργο του Νίκου Καββαδία, παραθέτοντας ως επί το πλείστον έντυπες πηγές (κυρίως μαρτυρίες ομοτέχνων του Νίκου Καββαδία) κι ανατέμνοντας συγχρόνως τη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας, από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι την Απριλιανή δικτατορία και τη Μεταπολίτευση. Η ζωή του Νίκου Καββαδία, εξάλλου, εκτός από τη θάλασσα και τα ταξίδια, ήταν συνυφασμένη και με ορισμένες από τις σπουδαιότερες στιγμές της ιστορίας μας: στρατιώτης στο μέτωπο της Αλβανίας, μέλος του ΕΑΜ και Γραμματέας του ΕΑΜ Λογοτεχνών – Ποιητών στα χρόνια της κατοχής, ‘φακελωμένος’ στην Ασφάλεια, ο Νίκος Καββαδίας μπορεί να μην έκανε «προλεταριακή» ποίηση και να μην έγραψε «στρατευμένη» τέχνη (όπως μερίδα της Αριστεράς τον κατηγορούσε κάποτε), αλλά ανέπτυξε σαφή αγωνιστική δράση, τόσο στα χρόνια της κατοχής και του εμφυλίου, όσο κι αργότερα, στα χρόνια της δικτατορίας. Σεμνός, ανυπότακτος και ελευθερόφρων, ο Νίκος Καββαδίας έγραψε ποίηση ανθρώπινη κι αληθινή, με σεβασμό κι αγάπη για το φτωχό βιοπαλαιστή της θάλασσας, τους πόνους, τους καημούς, τις λιγοστές χαρές του∙ κι ο Φίλιππος Φιλίππου ένα σημαντικό, καλοδουλεμένο βιβλίο, ενθυμητάρι του σπουδαίου ιστορικού και ποιητικού βίου του Νίκου Καββαδία.

Ας μου επιτραπεί, στην κατακλείδα του κειμένου αυτού, να παραθέσω ένα και μόνο ποίημα του ποιητή. Όχι από τα πολιτικά του, ούτε από εκείνα που δημοσιεύτηκαν στις συλλογές ‘Μαραμπού’, ‘Πούσι’ και ‘Τραβέρσο’. Αλλά ένα από εκείνα που ήρθε να μας γνωρίσει το βιβλίο αυτού του Φ. Φιλίππου, που δημοσιεύτηκε το 1929 στο Περιοδικό της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας του Παύλου Δρανδάκη. Το ποίημα λέγεται ‘Αγαπάω’ και γράφτηκε προτού μπαρκάρει ο ποιητής και τον πλανέψει η θάλασσα. Σε ηλικία δεκαεννέα ετών. Αποπνέει ευαισθησία κι ουμανισμό, και φανερώνει την έντονη προδιάθεση του ποιητή για αλληλεγγύη προς (όλους) τους ταπεινούς και καταφρονεμένους του κόσμου αυτού:

"Αγαπάω τ’ ό,τι είναι θλιμμένο στον κόσμο
Τα θολά τα ματάκια, τους αρρώστους ανθρώπους,
τα ξερά γυμνά δέντρα και τα έρημα πάρκα,
τις νεκρές πολιτείες, τους τρισκότεινους τόπους.
Τους σκυφτούς οδοιπόρους πού μ’ ένα δισάκι
για μια πολιτεία μακρυνή ξεκινάνε,
τους τυφλούς μουσικούς των πολύβουων δρόμων,
τους φτωχούς, τους αλήτες, αυτούς που πεινάνε.
Τα χλωμά τα κορίτσια που πάντα προσμένουν
τον ιππότην που είδαν μια βραδιά στ’ όνειρό τους,
να φανή απ’ τα βάθη του απέραντου δρόμου.
Τους κοιμώμενους κύκνους πάνω στ’ αστραφτερό τους
Τα καράβια που φεύγουν για καινούρια ταξίδια
και δεν ξέρουν καλά – αν ποτέ θα ‘ρθουν πίσω
αγαπάω, και θα θελα μαζί τους να πάω
κι ούτε πια να γυρίσω.
Αγαπάω τις κλαμμένες ωραίες γυναίκες
Που κυττάνε μακριά, που κυττάνε θλιμμένα…
αγαπάω σε τούτον τον κόσμο –ό,τι κλαίει
γιατί μοιάζει μ’ εμένα."