„Naczelnik w sukmanie” i „bohater dwóch narodów”, Racławice i przyjaźń z Thomasem Jeffersonem – legenda Tadeusza Kościuszki trwa do dziś. Czy na pomniku generała nie ma jednak rys? Czy rzeczywiście był tak wybitnym wodzem i politycznym wizjonerem? Jak ma się do jego legendy wiernopoddańcza przysięga złożona carowi Pawłowi I i obojętność na walkę Polaków u boku Napoleona?
Bez wątpienia historia życia Kościuszki jest gotowym scenariuszem filmowym, a Sławomir Leśniewski umiejętnie, scena po scenie odsłania nam niezwykłe losy przyszłego Naczelnika powstania – trudne dzieciństwo, pobyt w elitarnej Szkole Rycerskiej, wyjazd do Francji, nieszczęśliwą miłość do Ludwiki Sosnowskiej, wielkie ambicje i karierę wojskową podczas ośmioletniego pobytu w Ameryce. Autor dokładnie przypatruje się podwalinom pomnika Kościuszki, czyli dwóm wielkim wojnom – o wolność Stanów Zjednoczonych i w obronie Konstytucji 3 maja. I wreszcie szczegółowo prześwietla nieudane powstanie z 1794 roku, począwszy od euforii po przysiędze na krakowskim Rynku i zwycięstwie pod Racławicami, aż po klęskę pod Maciejowicami.
Sromotnie przegrana bitwa zamyka najbardziej burzliwy okres życia i oficjalną historię Kościuszki, znaną z podręczników i utrwaloną w świadomości kolejnych pokoleń Polaków. Po niej następuje okres dwuletniej niewoli i ostatnie lata życia spędzone w ciszy szwajcarskiej Solury. Jednak w wielu epizodach właśnie z tego okresu kryją się zapomniane, a niekiedy nawet w ogóle nieznane fakty, o których legenda milczy. Podobnie jak o niektórych wydarzeniach z lat młodzieńczych, poważnych błędach w sferze polityki i wojny, niejasno przedstawianych lub zupełnie pomijanych w hagiograficznych opracowaniach.
Krytyczne spojrzenie i talent narratorski pomagają autorowi stworzyć postać Kościuszki z krwi i kości. I przedstawić go takim, jakim był naprawdę.
Sięgnąłem po tę książkę, ponieważ zostałem zainspirowany inną lekturą tego samego autora, którą bardzo polecam - „Napoleoński amok Polaków”. Z tą książką nie ma inaczej. Leszczyński dość krytycznie podchodzi do działań i zachowań bohatera, lecz jest to pozytywny aspekt, ponieważ w wielu źródłach można zauważyć wręcz „ubóstwianie” Kościuszki. Oczywiście, jest on archetypem „Wielkiego Polaka”, lecz był to tylko człowiek, co również podkreśla autor. Sam autor podkreśla również, że nie był on geniuszem oraz popełniał wiele błędów, które były do uniknięcia, ale to właśnie z niego robiło idealny autorytet dla polskich niepodległościowców. W dziele można zauważyć wykroczenie z ram monotonnej biografii, dodając historyczne tło, jak np. dziejące się w międzyczasie wojny napoleońskie. Dzieło zachęciło mnie do sięgnięcia po kolejne książki związane z tematem upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz walką o nią.